Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Месопотамияның жазу құдайы
Mesopotamian goddess of writing
Нисаба – Месопотамияның жазу және астық құдайы. Ол жазу арқылы куәландырылған ең көне шумерлік құдайлардың бірі және Месопотамия тарихының көптеген кезеңдерінде маңызды рөл атқарды. Оған көбінесе жазушылар құлшылық еткен, соның салдарынан көптеген шумерлік мәтіндер "Нисабаға мақтау" деп аяқталады. Ежелгі Вавилон кезеңінен кейін Набу жазушы құдайының көтерілуіне байланысты оның мәртебесі төмендеді, бірақ ол Месопотамия дінінен толық жойылған жоқ және нео-Вавилон кезеңіне дейінгі жазбалар сақталған. Мифтер мен құдайлар тізімінде ол күйеуі Хаямен бірге Энлильдің төңірегіндегі құдайлардың бірі болды. "Энлиль мен Суд" мифінде ол осы аттас құдайдың анасы болғандықтан маңызды рөл атқарады. Энлиль өзінің суккалы (қызметші құдай) Нусканың көмегімен Судқа үйленуге рұқсат сұрайды. Осы оқиға және басқа да деректерде оның қызымен тығыз байланыста болғаны айтылады. Месопотамиядан тыс жерлерде оның есімі басқа құдайларды белгілеу үшін логографиялық түрде қолданылды, олардың мінез-қалпы оған ұқсамайтын, мысалы, Сириялық Даган, Хуриттік Кумарби және Хетттік Халки.
Nisaba was the Mesopotamian goddess of writing and grain. She is one of the oldest Sumerian deities attested in writing, and remained prominent through many periods of Mesopotamian history. She was commonly worshiped by scribes, and numerous Sumerian texts end with the doxology "praise to Nisaba" as a result. She declined after the Old Babylonian period due to the rise of the new scribe god, Nabu, though she did not fully vanish from Mesopotamian religion and attestations from as late as the neo Babylonian period are known. In myths and god lists, she was a part of the circle of Enlil, alongside her husband Haya. In the myth Enlil and Sud she plays an important role due to being the mother of the eponymous deity. Enlil seeks her permission to marry Sud with the help of his sukkal (attedant deity) Nuska. Both this narrative and other sources attest that she and her daughter were regarded as very close. Outside Mesopotamia her name was used to logographically represent these of other gods, not necessarily similar to her in character, including Syrian Dagan, Hurrian Kumarbi and Hittite Ḫalki.
Атауы
Нисаба есімінің шығу тегі белгісіз. Көп тараған оқу бойынша, Нисаба есімі аккад тіліндегі лексикалық мәтіндерде «ни са ба» деп дыбыстамалық жазу арқылы расталған. Кейбір ассириологтар, мысалы Мигель Сивил бастапқыда жақсы көрген «Нидаба» оқылысы, қазіргі кезде дәлелдердің өте аздығына байланысты сенімсіз деп есептеледі және бұл жай ғана қайталама жазу қатесі болуы мүмкін. Нисаба есімі бастапқыда «NAGA» деп аталатын клинопись белгісінің комбинациясымен, ал одан кейін құдайлардың аттарының алдында қолданылатын «құдайлық анықтауыш» деп аталатын диңгир ( ) таңбасымен жазылған. «NAGA» белгісі өсімдікті бейнелейтін пиктограмма деп саналады, кейіннен ол арпаның бір шоғыры ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бұл белгі, басқа анықтауыш қосылған күйде, Нисабаның негізгі культ орталығы – Эреш есімін жазу үшін де қолданылған. Нисаба есімінің нақты этимологиясын анықтау мүмкін емес деп есептелсе де, Уилфред Г. Ламберт оны гипотетикалық «нин.саб(а).ак» пішімінен, яғни «Саба ханымнан» шыққан деп ұсынды. Алайда, шумерлік дереккөздерде мұндай жер аты кездеспегендіктен, бұл ұсыныс сенімсіз деп саналады. Тағы бір ұсыныс оны «нин ше ба ак», яғни «астық рационының ханым» деп түсіндіреді. Мариде есімнің «Нишпа» түрі қолданылған болуы мүмкін, бұл логографиялық емес, дыбыстамалық жазудың нұсқасы болған. Дегенмен, бұл құдай тек бір аморлық жеке есімде – Ḫabdu Nišpa-да кездесетіндіктен, оның Нишбаға, Нисабаға емес, сәйкес келетіні де айтылды. Нишба, көбінесе құдайлық тау болған, ол Симурумның Иддин Син және Луллубумның Анубани жазуларында кездеседі. Сондай-ақ, гутиандар бұл тауды қасиетті санаған деген пікірлер де бар. Сонымен қатар, Гут патшасы Эрридупизирдің тұсында Симурумды Нишба басқарған. Нишбаға сәйкес тау қазіргі Сулейманияның солтүстік-шығысында орналасқан деп есептеледі, бірақ осы атаумен белгілі болған жер туралы бірлігі жоқ. Нисабаның тағы бір атауы – Нанибгал ( ; кейіннен ), бірақ бұл атау да басқа бір құдайдың аты ретінде қолданылған. Ол сондай-ақ Нунбаршегуну деп те аталған.
The origin of Nisaba's name is unknown. The widely accepted reading, Nisaba, has been confirmed by Akkadian lexical texts spelling the name syllabically as ni sa ba. The reading Nidaba, originally favored by some Assyriologists, for example Miguel Civil, now regarded as implausible, as the evidence is very scant, and might simply constitute recurring scribal errors. The name Nisaba was originally written using a combination of the cuneiform sign , called NAGA, accompanied by the dingir, , so called "divine determinative" preceding names of deities. The NAGA sign is assumed to be a pictogram representing a plant, possibly later interpreted as a sheaf of barley. The same sign, though with a different determinative added, was also used to write the name of Nisaba's main cult center, Eresh. While the true etymology of Nisaba's name is generally considered impossible to determine, Wilfred G. Lambert proposed that it was derived from a hypothetical form nin. sab(a). ak, "Lady of Saba," but as no such a place name is attested in Sumerian sources this is regarded as implausible. Another proposal explains it as nin še ba ak, "lady of grain rations." It has been proposed that a variant form of the name, Nišpa, was used in Mari, perhaps as a syllabic rather than logographic spelling. However, it has also been argued that this deity, attested only in a single Amorite personal name, Ḫabdu Nišpa, instead corresponds to Nišba rather than Nisaba. Nišba was most likely a deified mountain, and appears in inscriptions of Iddin Sin of Simurrum and Anubanini of Lullubum. It has also been argued that the mountain was regarded as holy by the Gutians. Furthermore, a certain KA Nišba was the ruler of Simurrum during the reign of the Gutian king Erridupizir. The mountain corresponding to Nišba is assumed to lie northeast of modern Sulaymaniyah, though there is no agreement which landmark bore this name. An alternate name of Nisaba was Nanibgal ( ; later ), though this name also functioned as a name of a distinct goddess. Yet another name applied to her was Nunbarshegunu.
Эпитеттер
Нисабаның епітеттеріне «даналық әйелі», «үлкен даналықтың профессоры» (geštu2 diri tuku e), «теңдессіз қадағалаушы» (ugulu nu diri; ugula – мысалы, Ешнунадан белгілі лауазым, көбінесе «қадағалаушы» деп аударылады) және «үлкен құдайлардың аузын ашушы» кіреді. Арұру, Эзина Кусу және Кусу (осы контексте «тазалыққа толы құдай» деген мағынаны білдіреді) сияқты бірнеше түрлі қасиеттері бар құдайлардың аттары да Нисабаның епітеттері ретінде қолданылуы мүмкін, бұл олардың бір-бірімен толықтай сәйкес екенін білдірмейді.
Nisaba's epithets include "lady of wisdom," "professor of great wisdom" (geštu2 diri tuku e) "unsurpassed overseer" (ugulu nu diri; ugula is an office known for example from Eshnunna, conventionally translated as "overseer"), and "opener of the mouth of the great gods." Names of a number of distinct goddesses could also serve as epithets of Nisaba, including Aruru, Ezina Kusu and Kusu (in this context meaning "goddess filled with purity"), without necessarily implying identification of the deities with each other.
Функциялар
Пиотр Михаловски Нисабаны "осы сөздің кең мағынасында, яғни жазу, есептеу және жер өлшеу сияқты, астық пен жазу өнерінің құдайы" деп сипаттаған. Ол сонымен қатар әдебиет пен әндермен де байланысты болған. Көптеген зерттеушілер оның бастапқыда егіншілік құдайы болғанын, бірақ жазудың пайда болуынан кейін онымен байланысты бола бастағанын болжайды. Дегенмен, шумерлік мәтіндерде оның жазумен байланысы басты деп есептеледі. Жазушылар мектептерінің оқу бағдарламасын құрайтын мәтіндерде Нисаба сауаттылық, сандық білім және олармен байланысты құралдармен ең көп байланыстырылатын құдай. Оның басты қызметіне байланысты Уилфред Г. Ламберт оның жынысын ерекше деп санады, өйткені тарихи жазбаларда "әйел жазушылар өте сирек кездесетін" еді. Алайда, Элеонора Робсонның дәлелдегеніндей, шумер мифологиясында құдайлардың сауатты болуы ерекше жайт емес, тіпті жеке әйел құдайлар шумер әдебиетінің электрондық мәтін корпусынан алынған мәтіндерде жеке құдайларға қарағанда екі есе жиі сауатты деп есептеледі. Әртүрлі шығармаларда Инанна, Манугал, Гештинанна, Нинисина, Ниншубур (Робсон оны еркек деп санаған, бірақ көбінесе әйел ретінде қарастырылады) және тіпті Бауға қызмет ететін кішкентай ламма құдайы сияқты көптеген басқа құдайлардың жазу, өлшеу құралдарын қолдану немесе сауаттылық пен сандық біліммен байланысты басқа да міндеттерді орындауы туралы мәліметтер кездеседі. Нисаба даналық құдайы ретінде билеушілерге даналықты сыйлайды деп сенген, бұл Липит Иштар және Энлил банимен байланысты шығармаларда айғақталған. Сондай-ақ, жазушылардың өз өнерін басқаларға үйрету құқығы да одан тараған деп есептелген. Агаде қарғысы оны Син, Энки, Иннана, Нинурта, Ишкур және Нускамен бірге ең танымал құдайлардың қатарына қосады. Зерттеушілер бұл топтастыруды ерекше деп санайды. Кейінгі мәтіндерде Нисаба көбінесе астықтың бейнесі ретінде бейнеленеді, бірақ ерекшеліктер де бар. Жаңа Ассириялық Калхудан табылған құдайлар туралы мәтіндер жинағындағы дұға оны әлі де "даналықтың патшайымы" деп атайды. Сонымен қатар, б.з.д. бірінші мыңжылдықта ол экзорцизмдермен де байланысты болған.
Piotr Michalowski describes Nisaba as "the goddess of grain and the scribal arts in the widest sense of this word, including writing, accounting and surveying." She was also associated with literature and songs. It is commonly assumed that she was an agricultural deity in origin, but started to be associated with writing after its invention. However, it is agreed that in Sumerian texts the latter association is regarded as primary. In the texts forming the curriculum of scribal schools she is the deity most commonly associated with literacy, numeracy and related implements. Due to her primary function Wilfred G. Lambert regarded her gender as unusual, noting that "female scribes were very rare" in historical records. However, as proven by Eleanor Robson, it was not uncommon for goddesses to be regarded as literate in Sumerian mythology, and individual goddesses are regarded as such twice as often as individual gods in texts from the Electronic Text Corpus of Sumerian Literature. Various compositions include references to many other goddesses writing, using measuring tools or performing other tasks associated with literacy and numeracy, including Inanna, Manungal, Geshtinanna, Ninisina, Ninshubur (counted by Robson as male, but usually regarded as primarily female) and even a minor lamma goddess serving Bau. As a goddess of wisdom Nisaba was believed to bestow it upon rulers, as attested in compositions associated with Lipit Ishtar and Enlil bani. Scribes' right to teach others their craft was likewise believed to be bestowed upon them by her. The Curse of Agade lists her among the most prominent deities, alongside Sin, Enki, Inanna, Ninurta, Ishkur and Nuska. This grouping is regarded as unusual by researchers. In late texts Nisaba commonly appears simply as the deification of grain, though there are exceptions. A prayer known from a compilation of texts about goddesses from neo Assyrian Kalhu still refers to her as the "queen of wisdom." It also appears that in the first millennium BCE she acquired an association with exorcisms.
Иконография
Ерте династиялық және аккад кезеңдерінің өнерінен белгілі, "өсімдік құдайлары" деп аталатын кейбір бейнелер Нисабаның бейнелері болуы мүмкін деп ұсынылған. Мысалы, тағын өсімдік сабақтарымен әшекейленген, Гирсудан (қазіргі Пергам музейінде сақталып тұрған) тас ваза фрагментінде бейнеленген құдай Нисаба деп жиі есептеледі. Алайда, Кэтлин Р. Максвелл Гислоп оның ілеспе жазуда аталмайтынын, сондай-ақ Бау сияқты басқа да анықтамалардың болу мүмкіндігін көрсетеді.
It has been proposed that some depictions of so called "vegetation deities" known from the art of the Early Dynastic and Akkadian periods are representations of Nisaba. For example, it is commonly assumed that the goddess with stalks of vegetation decorating her crown, depicted on a fragment of a stone vase, likely from Girsu (presently in the Pergamon Museum), is Nisaba. Kathleen R. Maxwell Hyslop points out that she is however not mentioned in the accompanying inscription, and other identifications are possible, including Bau.
Басқа құдайлармен байланысу
Астық құдайы ретінде Нисаба кейде Ашнан құдайымен бірдей саналған, бірақ көптеген негізгі дереккөздер, оның ішінде құдайлар тізімі мен құрбандық тізімі, оларды толыққанды ерекше құдайлар ретінде көрсетеді. Ол Езина мен Кусудың да бір құдай болғаны туралы пікірлер айтылған, бірақ олардың үшеуі де Лагаштан табылған құрбандық тізімдерінде бөлек тіркелген. Ежелгі ғалымдар арасында болған синкретикалық байланыстар әрқашан діни практикаға көшкенімен аяқталмаған. Энлильдің жеке хатшысы саналған Нинимма құдайы, Ниппур пантеонында ұқсас қызмет атқарғандықтан, кейде Нисабамен байланыстырылып, оның кейбір қасиеттерін қабылдаған болуы мүмкін. Құдайлар тізімінде ол көбінесе соңғысы мен оның жұбайынан кейін орналасады.
As a grain deity, Nisaba was sometimes regarded as synonymous with the goddess Ashnan, though most primary sources, including god lists and offering lists, present them as fully separate. It has also been proposed that she was the same goddess as Ezina and Kusu, but all three of them appear separately in offering lists from Lagash. Syncretic associations possibly present in ancient scholarship did not necessarily translate into cultic practice. The goddess Ninimma, regarded as the personal scribe of Enlil, was sometimes associated with and possibly acquired some of the characteristics of Nisaba due to fulfilling a similar role in the pantheon of Nippur. In god lists she often follows the latter and her spouse.
Отбасы және соттар
Нисабаның күйеуі Хаия, мүмкін, мөрлер құдайы деп есептелген. Ол салыстырмалы түрде төмен дәрежелі құдай еді. Басқа құдайлық жұптармен (Шамаш пен Айя, Ишкур мен Шала, Нинсианна мен Кабата, Энки мен Дамкина, Лугальбанда мен Нинсун және т.б.) салыстырғанда, олар мөр жазуларында өте сирек бірге аталған, қазіргі кезде тек бір ғана мысал белгілі. Бір түсіндірме мәтінде Хая «Нисабаның гүлденуі» (Nisaba ša mašrê) деп сипатталған. Олардың қызы – Шурппақ қаласының құдайы Суд, кейінірек Энлильдің әйелі Нинлильмен толықтай біріктірілді. «Ан = Анум» құдайлар тізімінде Нисабаның екі суккалы (ілесуші құдайлары) болған: Унгасага және Хамун ана. Құдайлар тізімінде ол көбінесе Энлильдің туыстары мен қызметшілеріне арналған бөлімде кездеседі. Нисабаның тегіне қатысты бірнеше дәстүр белгілі, және оның ата-анасы ежелгі дәстүрде нақты бекітілмеген. Ол Энлильдің тұңғыш қызы, оның енесі, немесе мүмкін, оның егіз қарындасы ретінде сипатталған. Оның анасы көбінесе Ураш деп айтылады. Б.з.д. бірінші мыңжылдыққа жататын Калху қаласынан алынған мәтінде, ол Энлильдің егіз баласы ретінде қарастырылатынын растайтын дереккөз бар, онда оның әкесі Эа, Ирханмен теңестіріледі, бұл жағдайда ол ғарыштық өзен ретінде түсіндіріледі, «барлық құдайлардың әкесі». Басқа жерлерде Ирхан көбінесе Иштаранмен байланыстырылған. Уилфред Г. Ламберт бұл мәтін «Анудың Нисабаның әкесі болмауын қалағандай көрінеді» деп атап өтеді, бірақ басқа көздерде осы рөлдегі аспан құдайы туралы мәліметтер де бар.
Nisaba's husband was Haia, possibly regarded as a god of seals. He was a deity of relatively low rank. Compared to other divine couples (Shamash and Aya, Ishkur and Shala, Ninsianna and Kabta, Enki and Damkina, Lugalbanda and Ninsun and others) they are invoked together extremely rarely in seal inscriptions, with only one example presently known. In one explanatory text, Haya is described as "Nisaba of prosperity" (Nisaba ša mašrê). Their daughter was Sud, the city goddess of Shuruppak, in later periods fully conflated with Enlil's wife Ninlil. According to the god list An = Anum, Nisaba had two sukkals (attendant deities), Ungasaga and Hamun ana. In god lists, she usually appears in the section dedicated to relatives and servants of Enlil. Multiple traditions regarding Nisaba’s origin are known, and her parentage is not regarded as fixed in ancient tradition. She was described either as the firstborn daughter of Enlil, as his mother in law, or possibly as his twin sister. Her mother is usually said to be Urash. In a first millennium BCE text from Kalhu, which is also the source attesting that she could be viewed as Enlil's twin, her father is Ea, equated with Irḫan, in this context understood as a cosmic river, "father of the gods of the universe." Elsewhere Irḫan was often associated with Ishtaran. Wilfred G. Lambert notes that the text "seems to imply a desire not to have Anu as Nisaba's father," though attestations of the sky god in this role are nonetheless known from other sources.
Нисаба мен Набу
Набу Нисабаны жазу құдайы ретінде бірте-бірте ығыстырды, бұл Джулия М. Ашер Гревтің айтуынша, Месопотамия тарихында "құдайдан құдайға биліктің ауысуының ең айқын мысалы" болды. Дегенмен, бұл процесс күрделі және кезең-кезеңімен жүрді. Ежелгі Вавилон және ерте Кассит кезеңдерінде Набу культі тек Месопотамияның орталық бөлігінде (Вавилон, Сиппар, Киш, Дилбат, Лагаба) ғана танымал болды, шеткі аймақтарда (Эламдағы Суза, Сириядағы Мари) шектеулі таралып, ал Ур және Ниппур сияқты қалалардан оны растайтын мәліметтерге тап болмады. Набудың б.з.д. екінші мыңжылдықтағы құдайлар тізімдеріндегі есімдері де салыстырмалы түрде аз. Кейіннен қола дәуірінде Угаритте Нисаба мен Набу бірге болды, ал мәтіндердің түйіндемелерінде бірқатар жазушылар өздерін "Набу мен Нисабаның құлы" деп атағандығы көрінеді. Осындай деректер Эмардан да белгілі. Эндрю Р. Джордж Набуның Нисабаны алмастыру себебін, ал жазумен байланысты басқа құдайлардың алмастырмауының себебін оның осы өнермен байланысының жалпылама сипатына байланысты деп есептейді. Ол Ниньма мен Нинуртаның да жазумен байланысты болғанын атап өтеді, бірақ біріншісі Нисабадан өзгеше орынды иеленді (ол оны кітапханашы және жазушы немесе ғалым ретіндегі қызметтерімен салыстырады), ал екіншісі тек қана архетиптік жақсы ұл ретіндегі рөлін кеңейте отырып, құдайлық жазушы болды – қарт әкесіне оның түрлі міндеттерінде көмектесу үшін (осы жағдайда Энлильдің Тағдырлар тақтасына жазған үкімдерін жазу).
Nabu gradually replaced Nisaba as a deity of writing in what has been described by Julia M. Asher Greve as "the most prominent case of a power transferred to a god from a goddess" in Mesopotamian history. However, the process was complex and gradual. In the Old Babylonian and early Kassite periods Nabu’s cult was only popular in central Mesopotamia (Babylon, Sippar, Kish, Dilbat, Lagaba), had a limited extent in peripheral areas (Susa in Elam, Mari in Syria) and there is little to no evidence of it from cities such as Ur and Nippur. Nabu has relatively few epithets in god lists from the second millennium BCE as well. In late bronze age Ugarit Nisaba and Nabu coexisted, and colophons of texts reveal that a number of scribes described themselves as "servant of Nabu and Nisaba." Similar evidence is also known from Emar. Andrew R. George assumes the reason why Nabu replaced Nisaba, while other deities associated with writing did not, was due to the generalized character of his connection to this art. He points out that while Ninimma and Ninurta were also associated with writing, the former occupied a different niche from Nisaba (which he compares to them functioning as a librarian and as a scribe or scholar, respectively), while the latter was only a divine scribe as an extension of his role as the archetypal good son helping his elderly father with his various duties (in this case writing down Enlil's judgments on the Tablet of Destinies).
ДНИСАБА - басқа құдайлардың есімдерінің логографиялық жазуы
Сирия қалаларының кейбір құжаттарында, мысалы Халабта, dNISABA логограммасы Даган құдайының атауын, ал хуриттік мәтіндерде Кумарбиді білдіреді. Альфонсо Арчидің пікірінше, осы екі құбылыстың де түбі бір. Угарит сияқты қалаларда Даганның аты дән сөзімен (алфавиттік угариттік мәтіндердегі dgn) дыбыстас болды, ал оның және Кумарбидің есімдерін dNISABA логограммасымен жазу – жазушылар арасында танымал болған әдеби тәсілдің бір түрі болуы мүмкін, себебі Нисабаның атын да қарапайым түрде "дән" деп түсінуге болады. Діни мәтіндерде Кумарби мен Даганды Нисаба емес, бір-бірімен және Энлильмен салыстырған, өйткені олардың үшеуі де өз пантеондарында "құдайлардың әкесі" рөлін атқарды. Хеттердің дән құдайы Ḫалкидің атын да dNISABA логограммасымен көрсетуге болады.
In some documents from Syrian cities, for example Halab, the logogram dNISABA designates the god Dagan, while in Hurrian texts Kumarbi. According to Alfonso Archi, both of these phenomena have the same source. In cities such as Ugarit, Dagan's name was homophonous with the word for grain (dgn in alphabetic Ugaritic texts), and the logographic writing of his and Kumarbi's names as dNISABA was likely a form of wordplay popular among scribes, relying on the fact that Nisaba's name could simply be understood as “grain” too. In theological texts, both Kumarbi and Dagan were compared to each other and Enlil rather than Nisaba due to all three of them playing the role of “father of gods” in their respective pantheons. The name of the Hittite grain goddess Ḫalki could be represented by the logogram dNISABA too.
Дін
Нисаба – ежелгі жазба дереккөздерде куәландырылған белгілі бір қалалардың қамқоршы әйел құдайларының бірі, бұл мәртебе Эзина, Нанше, Уруктың Иннанасы және Забаламның Иннанасымен ортақ. Ерш – оның алғашқы табыну орталығы, және ерте династиялық дәуірде маңызды қала болғандығының куәліктері бар, соның ішінде мүмкін патшаға (лугалға) сілтеме де кездеседі. Оның болуы Урук IV және Ежелгі Вавилон кезеңдері арасында расталған, бірақ тек бір ғана сілтеме – Вавилонның Син Мубаллитінің жылнамасы, Ур III кезеңінен кейін даты. Сондықтан оның біртіндеп құлдырап, құдайлары Ниппурға көшірілді деп есептеледі. Нисаба ерте дәуірде-ақ өз қаласынан тыс кең мағынаға ие болды деп болжанады. Шұраппақта оған табынушылық жасалды, Лагаштың Урукагинасы оған қатысты жазуларды қалдырды, ал Умманың Лугалзагези оны жеке қамқоршы құдайы деп санап, өзін оның бас діни қызметкері (лу маḫ) деп сипаттады. Ол сондай-ақ Акадтың Нарам Син жазуларында да аталған. Нысабаның мәтіндік дереккөздерде расталған ғибадатханаларына Ерштегі Эмулмул ("жұлдыздар үйі") және Гирсу-Лагаш аймағындағы Эдуббагула ("үлкен қойма үйі") жатады. Ниппурда ол қызы Нинлильдің ғибадатханасында Нинтинуга, Нинхурсаг және Наннамен бірге құрметтелді. Уммада Нисаба мерекесі де болған. "Нисабаның даналық үйі" термині көптеген мәтіндерде кездеседі, ал Эндрю Р. Джордж Нисабаның кем дегенде екі ғибадатханасы – біреуі Эридуда, екіншісі Урукта осылай аталған деп болжайды. Алайда, бұл термин жазу институттарының жалпы атауы ретінде де қолданылуы мүмкін. Ежелгі Вавилон кезеңінен келген хаттарда Нисаба ең танымал құдайлардан (Иштар, Нинсианна, Ая, Аннунитум, Сарпанит, Гула) гөрі сирек кездеседі, бірақ Нинлил немесе Наншеден жиірек аталған. Ежелгі Ассирия деректерінде Нисаба отбасы құдайы ретінде үш рет кездеседі. Сол кезеңнен "Ашшур мен Нисабаның алдында" дұғасы белгілі, бұл оның басқа ұқсас дұғалар сияқты, белгілі бір адамның немесе отбасының қамқоршы құдайы екендігінің тағы бір куәлігі болуы мүмкін. Кейін ол Бірінші Теңіздік әулет аймақтарында да табынылды. Кейінгі дәуірлерде Нисаба құдай ретінде толығымен жойылған жоқ, бірақ ол көбінесе "Набудың көлеңкесінде" болды. Дегенмен, ол Кусу мен Нингримадан кейін екзорцизмдерде ең көп шақырылатын құдайлардың біріне айналды. Сонымен қатар, Мардук апла-иддин I билік еткен кезде "Набу мен Нисабаның даналығы" туралы айтылған. Нисабаға сілтемелер Ебла, Эмар, Угарит және Мари мәтіндерінен белгілі болғанымен, оның Вавилониядан тыс жерде белсенді, ресми табыны болғаны күмәнді, аталған қалалардың соңғысынан басқа, онда ол Яхдун Лим билігі тұсында немесе одан бұрынғы кезеңдегі құрбандық тізімдерінде кездеседі. Құдайды таңдау көбінесе мамандыққа байланысты болғандықтан, Нисаба жазушылар арасында кең таралған құдай болды. Осының нәтижесінде көптеген шумерлік мәтіндер "Нисабаны мақтаңыз" деген сөздермен аяқталады, ал кейбіреулері оны басында да шақырады. Лагаштан табылған жазушылардың цилиндрлік мөрлерінің көпшілігі әйел құдайды бейнелейді, бірақ оның әрқашан Нисаба екенін анықтау қиын. Бұл кәсіптің өкілдерінің жеке есімдерінде жиі кездесетін басқа құдайлар: Нинимма (Ур III және Ежелгі Вавилон кезеңдерінде) және Набу (біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықта).
Nisaba is one of the tutelary goddesses of specific cities already attested in the most ancient written sources, a status shared with Ezina, Nanshe, Inanna of Uruk and Inanna of Zabalam. Eresh was her original cult center, and there is evidence it was a city of considerable importance in the Early Dynastic times, including a reference to a possible king (lugal). Its existence is attested from between Uruk IV and Old Babylonian periods, though only a single reference, a year name of Sin Muballit of Babylon, postdates the Ur III period. It is therefore assumed that it gradually declined, and that as a result its deities were transferred to Nippur. It is assumed that Nisaba acquired broader significance outside her city in the Early Dynastic period already. She was worshiped in Shuruppak, Urukagina of Lagash left behind inscriptions in which he refers to her, while Lugalzagesi of Umma considered her his personal tutelary deity, and described himself as her high priest (lu maḫ). She is also one of the goddesses mentioned in inscriptions of Naram Sin of Akkad. Temples of Nisaba attested in textual sources include E mulmul ("house of stars") in Eresh and Edubbagula ("large store house") in the Girsu Lagash area. In Nippur she was worshiped in the temple of her daughter Ninlil alongside Nintinugga, Ninhursag and Nanna. A festival of Nisaba is also attested from Umma. The term "house of wisdom of Nisaba" is known from many texts, and Andrew R. George assumes that at least two shrines of Nisaba, one in Eridu and another in Uruk bore such a name. However, it is also possible this term functioned as a generic designation of scribal institutions. In letters from the Old Babylonian period, Nisaba appears less often than the most popular goddesses (Ishtar, Ninsianna, Aya, Annunitum, Sarpanit, Gula) but more commonly than Ninlil or Nanshe. Old Assyrian evidence includes three references to Nisaba as a family deity. A reference to a prayer "before Ashur and Nisaba" is known from the same period and might be another attestation of her as a tutelary deity of a specific individual or family, like other similar prayers to Ashur and a second deity. Later she continued to be worshiped in the territories of the First Sealand dynasty. In later periods Nisaba did not entirely cease to be an object of worship, though she largely existed "in the shadow of Nabu." She nonetheless acquired a new role one of the goddesses most commonly invoked in exorcisms, next to Kusu and Ningirima. Additionally, as late as during the reign of Marduk apla iddina I references were made to "wisdom of Nabu and Nisaba." While references to Nisaba are known from texts from Ebla, Emar, Ugarit and Mari, it is uncertain whether she had an active, official cult anywhere outside Babylonia with the exception of the last of the aforementioned cities, where she is present on offering lists most likely dated to the reign of Yahdun Lim or earlier. As the choice of a personal god was often based on profession, Nisaba was a popular object of devotion among scribes. As an extension of this phenomenon, many Sumerian texts end with the formula "praise Nisaba," and some invoke her in the beginning too. Most cylinder seals of scribes from Lagash show a female deity, though it is uncertain if she can be always identified as Nisaba. Other deities commonly attested in personal names of members of this profession include Ninimma (in the Ur III and Old Babylonian periods) and Nabu (in the first millennium BCE).
Мифология
Мифологиялық мәтіндерде Нисаба құдайлардың жазушысы және есепшісі ретінде бейнеленеді. Көптеген шығармалар оның сауаттылығын айтады, Элеонора Робсон жүргізген зерттеуге сәйкес, Шумер әдебиетінің электрондық мәтін корпусына енгізілген мәтіндердегі құдайлардың сауаттылығы мен санау қабілетіне қатысты сілтемелердің жартысынан астамы оған қатысты. «Энки және Әлемдік тәртіп» мифінде Энки оған жерді өлшеу және егін жинауды бақылауды тапсырады. Кеш ғибадатханасының гимнінде Нисабаға Энлильдің Кеш қаласын мақтау сөздерін жазу міндеті жүктеледі. Бұл мәтінде сөздерді тақтаға жазу процесі поэтикалық тұрғыдан, жеке-жеке моншақтардан жасалған әшекеймен салыстырылады. Әртүрлі мәтіндерде Нисабаның «көк жазуы» жазылған лазурит тақташасымен жабдықталғаны айтылады, бұл термин клинопись белгілері мен жұлдыздар арасындағы поэтикалық теңеулермен байланысты. Сондай-ақ, бұл белгілі бір дақылдарды өсіру үшін ең қолайлы уақытты анықтау үшін шоқжұлдыздарға жүгінумен байланысты болуы мүмкін деген пікір де бар. Нисаба «Энмеркар және Энсухирана» мифінде де еске алынады, онда Эрештен шыққан Сагбуру, «ақылды әйел» деп сипатталған, Хамазиден келген қарсыласы Ургиринунаның Нисабаның қаласында сиқырмен айналысамын деп ойлауы ақымақтық екенін айтады. Бұл бөлім Нисаба мен оның қызының арасындағы тығыз байланысты көрсетеді, себебі Эреш «Нинлильдің сүйікті қаласы» деп аталады. Месопотамия әдебиетінде құдайлардың бала емізуі туралы сипаттамалар өте сирек кездеседі, бірақ белгілі бір ерекшеліктердің бірі Нисаба мен Судқа қатысты. Нисаба «Энлиль және Суд» мифінде маңызды рөл атқарады. Басқа да көздердегідей, ол даналық құдайы және Судтың анасы ретінде бейнеленеді. Энлиль, әдетте жас бойжеткен ретінде суреттелген, оның қызымен үйленуге рұқсат алуға тырысады. Энлильдің суккалы Нуска оның атынан келіссөздер жүргізеді. Нисаба соңғысының мінез-құлқына және өзіне және Судқа әкелген сыйлықтарына риза болып, ұсынысқа келіседі және қызына түрлі нығметтер сыйлайды. Ассур және Султантепеден белгілі кеш аккад шығармасы Нисаба мен бейнеленген бидай арасындағы пікірталасты сипаттайды. Бұл мәтінде ол «Жер астының Иесі» деп аталады, бұл бұрыннан белгісіз байланыс.
In mythological texts Nisaba is portrayed as the scribe and accountant of the gods. Many compositions mention her literacy, with over a half of the references to literacy and numeracy of goddesses in the texts included in the Electronic Text Corpus of Sumerian Literature referring to her according to a survey conducted by Eleanor Robson. In the myth Enki and the World Order, she is entrusted by Enki with measuring the land and with overseeing the harvest. In the Kesh Temple Hymn, she is tasked with writing down Enlil's words of praise for the city of Kesh. In this text the process of writing down words on a tablet is described in poetic terms as comparable to making a necklace out of individual beads. According to various texts Nisaba was believed to be equipped with a lapis lazuli tablet inscribed with "heavenly writing," a term related to poetic comparisons between cuneiform signs and stars. It has also been suggested that it might be connected to the well attested practice of consulting the constellations to determine the best time for cultivation of specific crops. Nisaba is also mentioned in the myth Enmerkar and Ensuhgirana, in which Sagburu, a native of Eresh described as "wise woman" mockingly notes that the antagonist, Urgirinuna from Hamazi, was foolish to think he could engage in sorcery in Nisaba's city The passage hints at a close bond between Nisaba and her daughter, as Eresh is called "the beloved city of Ninlil." While references to goddesses breastfeeding are very rare in Mesopotamian literature, one of the few known exceptions refers to Nisaba and Sud. Nisaba plays a central role in the myth Enlil and Sud. Much like in other sources, she is represented as a goddess of wisdom and mother of Sud. Enlil, represented unusually as a young bachelor, seeks to gain her permission to marry her daughter. Enlil's sukkal Nuska negotiates with her on his behalf. Nisaba, pleased with the latter's conduct and the gifts he brought for her and Sud, agrees to the proposal, and bestows various blessings on her daughter. A late Akkadian composition known from Assur and Sultantepe describes a debate between Nisaba and personified wheat. In this text she is called the "Mistress of the underworld," an otherwise unknown association.
NAGA сына жазу белгісінің бірлік коды
Юникод 5.0 NAGA белгісін U+12240 𒉀 (Borger 2003 nr. 293) ретінде кодтайды. AN.NAGA – NANIBGAL деп оқылады, ал AN.ŠE.NAGA – NÁNIBGAL деп оқылады. NAGA – NÍDABA немесе NÍSABA, ал ŠE.NAGA – NIDABA немесе NISABA деп оқылады. Кері (қайтарылған) түрі U+12241 પ્રતિબિં (TEME) нұсқасында, ал олардың комбинациясы, яғни каллиграфиялық NAGA (кері NAGA) DALḪAMUN7 "дауыл" деп оқылады, U+12243 . DALḪAMUN5 – бұл AN.NAGA (кері AN.NAGA) орналасуы, ал DALḪAMUN4 – AN.NAGA-ның крест пішіндес төрт данасының орналасуы.
Unicode 5.0 encodes the NAGA sign at U+12240 𒉀 (Borger 2003 nr. 293). AN. NAGA is read as NANIBGAL, and AN.ŠE. NAGA as NÁNIBGAL. NAGA is read as NÍDABA or NÍSABA, and ŠE. NAGA as NIDABA or NISABA. The inverted (turned upside down) variant is at U+12241 𒉁 (TEME), and the combination of these, that is the calligraphic arrangement NAGA (inverted NAGA), read as DALḪAMUN7 "whirlwind", at U+12243 𒉃. DALḪAMUN5 is the arrangement AN. NAGA (inverted AN. NAGA), and DALḪAMUN4 is the arrangement of four instances of AN. NAGA in the shape of a cross.