Кіріспе

Конфликт 1920 жылдың жазында Бағдадта басталған ирактық көтеріліс, оның ішінде бұрынғы Осман әскерінің ашулы офицерлерінің наразылықтары, британдықтардың жаңа жер иелігі заңдарын жариялауы және Наджафтағы жерлеу салығын енгізуіне қарсы болды. Көтеріліс Евфрат өзенінің орта және төменгі ағысындағы шииттер шоғырланған аймақтарға таралып, күшейе түсті. Шейх Мехди Әл Халиси көтерілістің көрнекті шиит көшбасшысы болды. Британдықтар ауыр артиллерия мен әуе шабуылын қолданып, көтерілісті басып тастады. Революция барысында сүнни және шиит діни қауымдастықтары, тайпалық бірлестіктер, қалалық халық және Сириядағы көптеген ирактық офицерлер ынтымақтасты. Революцияның мақсаты – британдық үстемдіктен тәуелсіздік алу және араб үкіметін құру еді. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версаль бейбіт шартынан кейін Ұлттар Лигасы жеңілген Орталық державалар басып алған аумақтар үшін мандаттар құру идеясын көтеріп шықты. Бұл қағида бойынша, аймақтар жеңімпаз Антанта елдерінің бірінің басшылығымен болса да, әрі қарай тәуелсіздікке ие болуы керек еді. Осман провинцияларының халқы мандат тұжырымынан қорқуын бастады, себебі ол «Еуропалық империялық үстемдіктің тағы бір атауы сияқты көрінді». Жаңа жер иелігі заңдары сияқты жаңа британдық саясатқа наразылық күшейді. Бұл, әсіресе, Наджафтағы Уди-ус-Салам зиратына жерлеу үшін жаңа салық енгізілген кезде тайпа басшыларын қынжырға келтірді, онда бүкіл әлемнен келген шииттер жерленген. Шиит ғалымдары мен тайпа басшыларының кездесулері бейбіт наразылық стратегияларын талқылады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмаса, күш қолдану мүмкіндігін де қарастырды. Ирак қоғамының екі негізгі тобы арасындағы ынтымақтастық мүмкін екенін көрсетіп, сүнниттер мен шииттердің мешіттерінде үлкен жиындар өтті. 1920 жылдың маусым айының соңында қарулы көтеріліс басталды. Аятолла әл Ширази тағы бір фетва жариялады, онда: «Ирактықтардың өз құқықтарын талап етуі – міндет. Оларды талап етуде олар тыныштық пен тәртіпті сақтауы керек. Бірақ егер британдықтар оларға өз құқықтарын алуға кедергі келтірсе, оларға қорғану үшін күш қолдануға рұқсат етіледі» делінген. Бұл қарулы көтеріліске ынталандырғандай болды. Британдық билік бұған қарсы іс-қимыл жасап, Завалим тайпасының шейхін тұтқындады. Кейіннен адал тайпалық жауынгерлердің қарулы тобы түрмеге шабуыл жасап, оны босатып алды. Көтеріліс тез арада күшейді, себебі Евфраттың орта ағысындағы британдық гарнизондары әлсіз болды, ал қарулы тайпалар күштірек болды. Шілде айының соңына қарай қарулы тайпалық көтерілісшілер Евфраттың орта ағысының көп бөлігін бақылауына алды. Кейбір тайпалар көтеріліске қарсы жұмыс істеді, өйткені олар британдық билік тарапынан мойындалып, одан пайда тапқан. Ақырында көтерілісшілердің азық-түлік пен қаржы жетіспей, көтерілісті ұзақ уақытқа дейін жалғастыра алмады, ал британдық күштер тиімдірек болды. Көтеріліс 1920 жылдың қазан айында аяқталды, көтерілісшілер Наджаф пен Кербеланы британдық билікке тапсырды.

Оңтүстіктегі революция туралы декларация

Шейх Шалан Әбу әл-Жунның тұтқындалуы алабалық тудырды. Оның ізбасарлары теміржол жүйелерін және көпірлер сияқты инфрақұрылымды қиратты. Ол сәттілікке жетті, себебі сол аймақтағы тайпалар аймақтан өтетін теміржол және телеграф сызықтарын саботаж бастады. Ирактағы британдық әскерлердің қолбасшысы генерал Холдейн Кадр теміржол станциясындағы әскерлерге Насирия қаласына дереу қайтуды бұйырды. Олар 13 тамызда станцияға қарай оқ атқан кезде бұл оқиға болды. Станцияда жүйтіп жүретін пойыз және екі бронепоезд болды, бірақ көп ұзамай бірінші бронекөлікпен жағдай туды, ол қиындыққа әкелді. Британдық әскерлер тек жүйтіп жүретін пойызбен ғана жол тартты, және сол күні кешке пойыз Үр станциясына қауіпсіз жетті.

Әл-Бавахер шайқасы

Самауа қаласының күзетшілері екі бөлімге бөлінді, олардың бірін полковник "Хай" басқарды және қаланың жанындағы Хсижа жағалауы деп аталатын жерде өзен бойында орналасты, ал екіншісін капитан "Рассел" басқарды және қала қабырғасына жақын қалалық теміржол станциясының төңірегінде орналасты. Британдықтар Әл-Ходер ауылынан шыққаннан кейін екі бөлім де қоршауға түсті, ал көтерілісшілер оларды күннен-күнге қоршауды күшейтті. 26 тамызда үш әскери кеме мен екі жүк кемесі Насириядан Самавадағы күштерді құтқару үшін жолға шықты. Көтерілісшілер мен кемелер арасындағы қатал шайқастардан кейін, 27 тамызда бір әскери кеме кері қайтқаннан соң екі әскери кеме мен бір жүк кемесі Самава күзетшілеріне жетіп, Насирияға оралды. Көтерілісшілер жүк кемелерінің бірін тартып алды. Британдық күштер станциядан пойызбен шығуға тырысқанда, көтерілісшілер мен британдықтар арасындағы қатал шайқастардан кейін станция көтерілісшілердің қолына көшті, соқтығыстар кезінде екі тараптан да көптеген адамдар қаза тапты. Осы шайқастан кейін көтерілісшілер полковник Хай басқарған басты күзет лагерін қоршап алып, одан капитуляциялауды талап етті, бірақ полковник Хай бұл талапты қабылдамады. Қоршау шамамен екі айға созылды, содан кейін 14 қарашада олар құтқарылды.

Самаваның британдықтарға құлауы

Ирактағы британдық әскерлердің қолбасшысы Дияла аймағындағы көтерілісті басумен айналысып жүрген генерал Конгамға жеделхат жіберіп, 16 қыркүйекте Бағдадқа оралуын сұрады. 1 қазанда генерал Конгам өз әскерін Ур қаласынан солтүстікке қарай жылжытты. Сол айдың алтыншы күні ол Әл-Ходерге келді, онда көтерілісшілер қарсылық көрсеткеннен кейін оны басып алды. Британдықтар Самава қаласына қарай қозғалғанда, Әл-Ходер қаласына жақын Евфрат өзенінің екі жағындағы ауылдарды өртеп жіберді. Сол айдың 12-сі күні британдықтар Самаваға жақындап, келесі күні қалаға жақындады, онда қала маңында орналасқан көтерілісшілерден күшті қарсылыққа тап болды. Қатыгез шайқастан кейін көтерілісшілер бекіністік орындарынан шегінді. 14-ші күні британдық әскерлер қарсылықсыз қалаға кірген кезде, Хассия жағалауында қоршауда қалған британдық күштердің қоршауын бұзды. 12 қарашада британдық әскерлер мен Бани Хажим тайпаларының көтерілісшілері арасында Савир көпірі, сондай-ақ Имам Абдулла көпірі деп аталатын, Самава қаласынан солтүстікке қарай 6 шақырым жерде шайқас болды, нәтижесінде 50 адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Британдықтардың қазасы 40-тан 50-ге дейін болды. Осы шайқастан кейін генерал Конгам Мұхаммед есімді адамды Бани Хежим тайпаларымен келіссөз жүргізуге шақырды. Екі тарап арасындағы келіссөздерден кейін, 20 қарашада Самава қаласында Бани Хажим және Фахуда тайпаларымен келісімге қол қойылды. Әл-Румайта қаласы екі тараптың келісімінен кейін берілді. Сондай-ақ, британдықтардың Бани Хажим тайпасының ешбір ақсақалын тұтқындамағанын атап өткен жөн.

Кербеладағы жағдай

Көтерілістің маңызды бөлігі Кербелада болды, қоғамның әртүрлі топтарынан шыққан отбасылар, мысалы, Аль-Авад және Кумуна отбасылары бірігіп күресті. Олардың барлығы тәуелсіз мемлекет құруға бірлесіп қарсы тұру туралы жарияланған үндеумен бірікті. Аль-Авад және Кумуна отбасылары бастаған топ Ирак территориясында ислам үкіметін орнату үшін күресті. Отбасылармен қатар, шиит тайпалары да халықты британдық үкімге қарсы қарсылық көрсетуді жалғастыруға үндеді. Екі топ та аяусыз және тиімді күресті, британдықтар осындай күшті қарсылыққа ешқашан тап болған емес. Аль-Авад отбасы туралы Гертруда Белл Бағдаттан жіберген хаттарында жиі айтқан. Кербелада зор қасірет болды, көптеген отбасылар түрлі аралдардағы тұтқын лагерлеріне жіберілді. Бірқатары қайтып келді, бірақ көптегендері көз жұмды. Әйелдер мен балалары жалғыз қалды, күйеулері жоғалып кетті, кейбіреулері пана іздеп қашты, ал көптегендері үйлеріне жиналды, егер қайтыс болса, барлығы бірдей қайтыс болсын деп. Кейбір отбасылар мен жасақтар британдықтармен келісімге келді, британдықтардың жағында соғысқан жағдайда жер және сәнді үйлермен сыйланатындарын уәде етті.

Нажафтағы шайқас

Бани Хасан тайпасынан шыққан күштер Хилланың оңтүстігіндегі Кифл аймағын бақылауға алды, оккупациялық биліктен Бертил деп аталатын үлкен күш жіберуді талап етті. Революционерлер пайда болғанда оларға оқ атуға бұйрық берілді. Революционерлер күштердің орналасқан жерін білді, олардың үстінен өтуге тырысты. Британдық күштер ауыр шығынға ұшырады, содан кейін оларға кері шегінуге бұйрық берілді. Бұл шайқастың салдарынан британдықтар Мусайиб пен Хиндидегі көптеген аймақтардан шығарылды, Дагара мен Афаф тайпалары бірікті, ал қалған айналасы азат етілді. Көтерілісші тайпалар Тахмазияға қарай жылжыды. Осы уақытта Бани Хасан тайпасы қарсылықсыз Төрейж аймағын азат етуге қол жеткізді. Көтерілісші тайпаларды Умран Саадун әл-Аббаси басқарды. Революционерлер британдық авиациясымен және басқа да қару-жарақтармен бомбаланды. Көтерілісші тайпалардың көпшілігі Сиддат әл-Хиндиге бет алды. Британдық әскери қолбасшы бұл Бағдадқа қауіп төндіреді деп есептеді, әсіресе көтерілісшілер Хилладан Бағдадқа дейінгі темір жолға шабуыл жасағаннан кейін және Бани Хасан британдық Firefly соғыс кемесін Евфрат өзеніне батырғаннан кейін.

Британ әскерлері мен Дияладағы көтерілісшілер

Британдықтар көтерілісті Евфрат аймағының оңтүстік және орталық бөліктерімен шектеуге тырысты, бірақ оларға бұл мүмкін болмады. Шілде айының соңына қарай солтүстік-батыстағы Дияла өзені бойындағы тайпалар да көтеріліске қосылды. Көтерілісшілердің тактикасы, елдің басқа аймаптарына жаңалықты тарату үшін "елшілерді" жіберуі, олардың қатысуын ынталандырды. Дияла аймағындағы ең белгілі тайпа – "Азза" тайпасы еді. Олардың шейхы Хабиб әл-Хайзран бұл қауіпті кәсіптен алаңдады. Бірақ ол көп ұзамай тұтқындалды, ал босатылғаннан кейін көп өтпей көтерілісті қолдайтынын мәлімдеді. Дияла сол кезде маңызды географиялық орналасқандықтан, Персияға бағытталған көптеген теміржолдар осы аймақтан өтетін. Көтерілісшілер бұл жолды дереу тоқтатты.

Ассириялықтардың шайқастары

Ассириялық әскер күштерінің тәртіптілігі артып, олар өте жақсы қызмет көрсетті. 1920-ші жылдардағы араб көтерілісі кезінде, ең қиын жағдайларда британдық офицерлеріне берік адалдық танытты. 1920 жылы ассириялықтар жоғары тәртіптіліктері мен жауынгерлік қабілеттерін көрсетті, олардың Миндан мен Бакубадағы лагерьлеріне араб күштері шабуыл жасады, нәтижесінде ассириялықтар арабтарды жеңіп, кері шегіндірді.

Шәхрбанды көтерілісшілер басып алды

Бұл туралы 14 тамызда Шахрабан (Миқдадия) қаласында хабарланды, онда Бани Тамим тайпасы қалаға шабуыл жасады. Қала тұрғындары Халис қаласында болғандай, тайпамен ынтымақтасты, бірақ британдықтар мен Шабана сарбаздары орналасқан Үкіметтік Сарай көтерілісшілерге берілмеді. Екі тарап арасында сағаттаған соққан шайқастан кейін көтерілісшілер Үкіметтік Сарайды (Кушла) басып алды. Кешке қарай шайқаста Сарайда қызмет еткен бес британдық қаза болды. Қаланы басып алғаннан кейін көтерілісшілер қала арқылы өтетін теміржолды тоқтатты. Шахрабанда көтерілісшілер қаланы басып алғаннан кейін, қала ақсақалдары мен Бани Тамим тайпасы арасында үлкен дау болды, нәтижесінде олар шайқасты. 7 қыркүйекте генерал Конгем бастаған британдық әскерлер қалаға жақын келді. Тайпалар мен британдық әскерлер арасындағы теңсіз шайқастан кейін, соңғылары 9 қыркүйекте қалаға енуге қол жеткізді.

Ханакин және Қазеларбат

14 тамызда Далу тайпасы, өз басшысы Хесро Бек басшылығымен, Ханакин қаласына шабуыл жасады. Қала аз қарсылық көрсетіп, жаулап алынды. Көтерілісшілер мен олармен бірге болғандар Дар-әл-Сарайды және қаладағы барлық мемлекеттік мекемелерді тонады. Олар британ туын түсіріп, Османдық туын көтерді. Көтерілісшілер Хуршид Бекті қаланың билеушісі етіп тағайындады. Қазарбат тайпалары да британдықтарға шабуыл жасап, қаланы басып алып, оның үкіметтік Сарай ғимаратын тонады. 16 тамыздың таңында Карим Хуршид Бек басқаратын Ханакин революционерлері күшейте келген британ әскері тығылған Бава Махмуд лагеріне шабуыл жасады. Екі тарап арасында шайқас болды, нәтижесінде көтерілісшілер жеңіліске ұшырады, 15 адам қаза тапты. 19 тамызда полковник Каскел басқаратын британ күштері Ханакин маңына қарсылықсыз жетті. Ол өз күштерімен бірге революцияға қосылған ауылдарды жазалады. Келесі күні полковник Ханакинды жаулап алды. 24 тамыздың кешінде британ сарбаздары орналасқан Карган гарнизонынан қоршау шешілді, ал Карлзабат губернаторы Ахмет Дара сонда паналаған болатын. 27 тамызда британ күштері Қазелербат қаласын басып алды.

Кафридегі төңкеріс

22 тамызда Далв тайпасының басшыларының бірі Ибрагим хан серіктерімен бірге Кафри қаласына қарап тұрған Джабал Баба Шах Савар тауына шығып, қаладағы үкіметтік сарайға оқ жаудырды. Қала басшысының көмекшісі капитан Салмон Ибрагим ханмен келіссөз жүргізу үшін тауға барды. Ол тауға жеткен сәтте, көтерілісшілер оны тұтқынға алды. Көтерілісшілер қалаға шабуыл жасап, үкіметтік сарайды басып алып, британ туын түсірді. Қаланың басылып алынғаны туралы хабар Киркук билеушісі, майор Лункеркке жеткен соң, ол әскерімен қалаға бет түзеді. Қанды шайқастан кейін британ әскері қаланы қайта басып алды.

Сук әл-Шейух

27 тамызда Насирияның губернаторы, 1918 жылы бұрынғы саяси губернатор болған Магер Диджбрен Сук әл-Шейух қаласына сапар жасады. Ол қала басшыларымен кездесіп, оларды революцияға қосылмауға көндіруге тырысты. Магогер Дигбер Насирия қаласына оралғаннан кейін, Бағдадтағы британдық губернатор Арнольд Уилсонға есеп берді. Қаланың саяси өкілінің көмекшісі капитан Платс және оның британдық серіктері 1 қыркүйекте қаладан британдық кемемен қашып құтылуға үкіп, кеме оларды қауіпсіз түрде Насирияға жеткізді. Сук әл-Шейух қаласында тонау болған жоқ, ал леуа Мунтафиқтың қалған қалалары үкіметтік сарайды тонау мен қиратудан зардап шекті. Шейх Мұхаммед Хасан әл-Хайдар осы мүліктің бәрін сақтап қалды. 4 қыркүйекте екі әскери кеме Насириядан шығып, Сук әл-Шейухтың оңтүстігіндегі Хаварға жетті. Екі кеме де көтерілісшілермен жақсы қаруланған еді және екі тарап арасындағы шайқас шамамен жарты сағатқа созылды.

Салдары

Көтеріліс кезінде 2050 ирактық және шамамен 1000 британдық және үндістандық әскер қаза тапты. Бұл 1917–1918 жылдары Осман империясына қарсы британдықтар қаржылаған бүкіл араб көтерілісінен де қымбатқа түсті. Бұл, «Шарафияндық шешім» деп бейресми түрде аталған шешімнің бір бөлігі болды. Фейсал бұрын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі араб көтерілісінде британдықтармен жұмыс істеген және белгілі бір маңызды шенеуніктермен жақсы қарым-қатынаста болған. Британдық шенеуніктер Фейсалдың патша ретінде тағайындалуы Сириядағы француздармен соғысуына және британдық-француздық қарым-қатынастарға нұқсан келтіруіне бәкіл болды деп ойлады.