Кіріспе
Томас Мальтустың трактаты "Халық санының принципі туралы эссе" кітабы алғаш рет 1798 жылы автор аты жасырын күйде жарық көрді, бірақ көп ұзамай автор Томас Роберт Мальтус екені анықталды. Кітап, халық саны геометриялық прогрессиямен өсіп (әр 25 жыл сайын екі есеге көбейеді), ал азық-түлік өндірісі арифметикалық прогрессиямен өсетінін ескере отырып, болашақта туындауы мүмкін қиындықтар туралы ескертті. Егер туу көрсеткіші төмендемесе, бұл азық-түлік жетіспеушілігіне және ашаршылыққа алып келер еді. Оның соңғы нұсқасы, 6-шы басылымы 1826 жылы жарық көрді. 1830 жылы, алғашқы басылымнан 32 жыл өткен соң, Мальтус "Халық санының принципі туралы қысқаша шолу" атты жиынтық нұсқасын жариялады, онда кең көлемді еңбектің сын-пікірлеріне жауаптар қамтылған.
The book An Essay on the Principle of Population was first published anonymously in 1798, but the author was soon identified as Thomas Robert Malthus. The book warned of future difficulties, on an interpretation of the population increasing in geometric progression (so as to double every 25 years) while food production increased in an arithmetic progression, which would leave a difference resulting in the want of food and famine, unless birth rates decreased. His final version, the 6th edition, was published in 1826. In 1830, 32 years after the first edition, Malthus published a condensed version entitled A Summary View on the Principle of Population, which included responses to criticisms of the larger work.
Дін туралы
Мәсіхші және дін қызметкері болған Мальтус, құдіретті және қайырымды Құдайдың неге азапқа жол беретінін қарастырды. "Эссе" (1798) атты еңбегінің бірінші басылымында Мальтус, кедейлік пен аштыққа үнемі қауіп төндірудің, тың күш жұмысына және ізгі мінез-құлыққа үйретуге арналғанын айтты. "Егер халық саны мен тамақ бірдей үрдісте өссе, адам баласы қасіретті күйден шыға алмас еді", - деп жазды ол, сондай-ақ: "Зұлымдық әлемде үмітсіздік тудыру үшін емес, белсенділікке шақыру үшін бар". Сол сияқты, Мальтус "табиғаттың шексіз алуантүрлілігі жаратылыстың биік мақсатын ілгерілету және мүмкіндігінше көп жақсылыққа жеткізу үшін кереметтей бейімделген" деп сенді. Дегенмен, кедейлік қаупі адамның еңбекқорлығын қозғау үшін күш ретінде түсіндірілсе де, Құдайдың адамның азап шегуіне қатысы жоқ еді. Мальтус адамзаттың өзінің ғана адамзат азаптарына кінәлі екенін жазды: Мен Жаратушының жерді мекендеу ниеті бар деп сенемін; бірақ әрине, сау, ізгі және бақытты халықпен, емес дені сау емес, жаман және бақытсыз халықпен. Егер біз көбейіп-өсіп, осы соңғы сипаттағы жандармен ғана толтырып, содан кейін зардап шегетін болсақ, бұйрықтың әділдігін сынауға бізге құқық жоқ, бірақ оны орындаудың ақылға сыймайтын жолы бар.
Басылымдар мен нұсқалар
1798: "Халық санының принципі туралы эссе, оның қоғамның болашақ дамуына қалай әсер ететіні туралы", Г. Годвин, М. Кондорсе және басқа авторлардың болжамдарына қатысты ескертулер. Анонимді түрде жарияланды. 1803: Екінші, күрт кеңейтілген басылым: "Халық санының принципі туралы эссе"; немесе, оның адам бақытына бұрынғы және қазіргі уақыттағы әсері туралы көзқарас; сондай-ақ, болашақта оны жою немесе оның салдарынан туындайтын жамандықтарды жеңілдету мүмкіндігі туралы зерттеу. Авторлық ашық жарияланды. 1806, 1807, 1817 және 1826: 3–6-шы басылымдар, екінші басылымнан салыстырмалы түрде шамалы өзгерістермен. 1823: Мальтус "Британ энциклопедиясының" қосымшасына "Халық саны" тақырыбында мақала жазды. 1830: Мальтус 1823 жылғы мақаласынан алынған үлкен бөлігін "Халық санының принципі туралы қысқаша шолу" деп қайта басып шығарды.
Қысқаша мәлімет
1830 жылы «Халық санының принципіне шолу» жарияланды. Авторы – Рев. Т. Р. Мальтус, А. М., Ф. Р. С. Мальтус бұл шолуды толық эссе оқуға уақыты жетпегендер үшін жазды және, оның айтуынша, «эссенің ең маңызды екі-үш тұжырымына қатысты тараған қате түсініктерді түзеу үшін» жазылған. «Халық санының принципіне шолу» «Құдайдың мейірімділігіне күдік тудырады және кітаптардың мәні мен рухына қайшы келеді» деген айыптамаға қарсы Халық санының принципін қорғаумен аяқталады. Мальтус 1834 жылы қайтыс болды, осы шолу Халық санының принципі туралы оның соңғы ойы болды.
Жеке тұлғалар
Мальтус жеке сынға ұшырады. Жеке өмірінен хабары жоқ адамдар оны баласыздығы үшін де, тым көп балалы болуы үшін де сынады. 1819 жылы Шелли Мальтусты дін қызметкері ретінде айыптап, оны «эвнух және тиран» деп атады. Маркс бұл ойды қайталап, Мальтустың бойдақ болуға ант бергенін және оны «бетке сыймайтын», «кәсіби плагиат», «жер иелері аристократиясының адамы», «жалдама адвокат» және «халықтың басты жауы» деп атады. 20-ғасырда «Malthus» басылымының редакторы Мальтустың 11 қыз тудырып, осылай халықты бақылауға тырысқанын мәлімдеді. Шындығында Мальтустың екі қызы мен бір ұлы болды. Гаррет Хардин мұндай жеке пікірлердің шолуын ұсынады. Питерсонның сөзіне сүйенсек, Уильям Питт Кенже (қызмет еткен жылдары: 1783–1801 және 1804–1806), Мальтустың еңбегімен танысқаннан кейін, кедейлерге көмек көрсетуді кеңейтуді көздеген заң жобасын кері қайтарды. Мальтустың теориясына қатысты алаңдаушылық Ұлыбританияда ұлттық халық санағын өткізу идеясын қолдауға көмектесті. Үкіметтік шенеунік Джон Рикман 1801 жылы Питттің басшылығымен алғашқы британдық халық санағын жүргізуде маңызды рөл атқарды. 1830-шы жылдары Мальтустың жазбалары Уиг реформаларына күшті әсер етті, олар Тори әкелігін құлатты және 1834 жылғы Кедейлер заңына өзгерістер енгізді. Мальтус көптеген экономистерді жоғары туылым деңгейі жалпы өнімді арттырса да, ол жан басына шаққандағы өнімді азайтуға бейім екендігіне көндірді. Дэвид Рикардо мен Альфред Маршалл Мальтустың жанкүйерлері болды және оның ықпалына ілесті. Оның халық теориясының алғашқы жақтастарының бірі Уильям Пейли болды. Мальтус контрацепцияға қарсы болғанына қарамастан, оның еңбегі Франсис Плейске (1771–1854) күшті әсер етті, оның нео-мальтусиандық қозғалысы контрацепцияны қолдаушы бірінші күш болды. Плейс 1822 жылы «Халық санының принциптерінің иллюстрациялары мен дәлелдері» атты еңбегін жариялады.
Малтус таласындағы алғашқы жауаптар
Ирландияда (1817 жылы Рикардоға хат жазып) Мальтус "елдің табиғи ресурстарын толық пайдалану үшін халықтың көп бөлігін жерден шығарып тастау керек" деп ұсынды. Джордж Энсор "Халық туралы очерк" шығармасына алғашқы "нақты жолдан бұруды" ұсынды. "Халықтардың саны туралы зерттеу" (1818) еңбегінде ол Мальтустың байлар мен билік иелеріне жасаған "жалпы кешірімін" көргенде "таң қалды": Мальтус мырза кедейлердің қиындықтарын қоғамның жоғары топтарына жатқызуды – жалпы қателік деп есептейді [ ] және ол бұл кедейлердің өзінің әрекеттеріне байланысты деп санайды. Құлдық құлдардың өзіне байланысты ма? [ ] Ирландия шаруаларының иелері жоқ болуына байланысты ма? немесе Ирландиядағы католиктердің протестант дін қызметкерлеріне ондық салық төлеуіне байланысты ма? Англияның кедейлері тұзға бастапқы құнынан отыз есе артық салық төлейтінін қалай түсіндіресіздер? Мальтустың "өндіріс – мүліктің дұрыс бөлінуінің салдары және одан әрі жақсартудың себебі" деген тұжырымын пайдаланып, Энсор кедейліктің себебі шексіз бала тууға бейімділік емес, жеке байлықты ойсыз шоғырландыруға үкіметтің көз жұмуы екенін дәлелдеді. 1821 жылы Уайтли Стокс осыған ұқсас пікір білдірді. Оның "Ирландия халқы мен ресурстары туралы байқаулары" Мальтустың есептеулері мен салыстыруларындағы кемшіліктерді көрсетті және адамзаттың "жақсартылған өнеркәсіптен, жетілдірілген тасымалдаудан, моральдық, үкіметтік және діни жақсарулардан" алатын пайдасын баса көрсетіп, Ирландияның қиындықтары оның "санында" емес, оның немқұрайлы үкіметінде жатыр деп мәлімдеді. Уильям Годвин 1820 жылы жарық көрген "Халық туралы" кітабында Мальтустың өзінің аргументтерін сынағанын айтты. Мальтустың және мальтусизмнің басқа да теориялық және саяси сын-тегесі "Халық туралы очерк" алғаш жарияланғаннан кейін көп ұзамай пайда болды, ең бастысы Роберт Оуэннің, эссеші Уильям Хазлиттің (1807) және экономист Нассау Уильям Сениордың, сондай-ақ моралист Уильям Коббеттің еңбектерінде көрінді. Томас Даблдейдің "Халық санының нақты заңы" (1845) Коббеттің көзқарастарын қолдайтын саясаткердің еңбегі болды. Джон Стюарт Милл 1848 жылы жарық көрген "Саяси экономика принциптері" (II кітап, 11–13 тараулар) еңбегінде Мальтустың идеяларын қатты қорғады. Милл Мальтустың осы уақытқа дейін жасалған сын-пікірлерін сыртымнан талқылау деп санады. Америкалық экономист Генри Чарльз Кэри 1858–59 жылдары жарық көрген "Әлеуметтік ғылымның принциптері" атты еңбегінде Мальтустың дәлелін қабылдамады. Кэри тіршілік көріктің құралдары халық өсімін анықтайтын жалғыз жағдай – бұл белгілі бір қоғам жаңа технологияларды енгізбесе немесе болашақты ескеретін үкіметтік саясатты қабылдамаса екенін айтты, ал халық әрбір жақсы басқарылатын қоғамда өзін-өзі реттейді, бірақ тіршілік көріктің құралдарына жасаған қысымы өркениеттің бастапқы кезеңдерін сипаттайды. Тағы бір америкалық, Дэниел Реймонд 1820 жылы жарық көрген "Саяси экономика туралы ойлар" еңбегінде былай деді: «Оның теориясы табиғат принциптеріне негізделген және оның ойлауында қандай да бір кемшілік табу мүмкін болмаса да, сана оны алып баратын қорытындыларға инстинктивті түрде қарсы тұрады және біз теорияны қабылдамауға бейімбіз, тіпті жақсы себеп келтіре алмасақ та». Бұл қорытындыларды қабылдамау Мальтустың өзінің «Америка өндірісті ұлғайтудағы қиындықтар жеткілікті деңгейге жетпегенше халық өсімін тежеуге жете қоймады» деген байқауымен сәйкес келеді. Францияда халық санының артуы туралы идеялар Мальтус өзінің "Очерк" еңбегін жариялағанға дейін де кең тараған болатын. 1798 жылға қарай елде екі басты пікір қалыптаса бастады: Мальтус сияқтылар халық санының артуы мен өнімділік шектерінің жоғарылауына қауіп төндіретінін көрді, ал «халықты көтермелеушілер» халық санының өсуі өнімділіктің өсуіне әкеледі деп мәлімдеді, сондықтан оны ынталандыру керек.
Марксистік оппозиция
Мальтустың идеяларына қарсылық білдірудің тағы бір бағыты 19-ғасырдың ортасында Фридрих Энгельстің (1844 жылы «Саяси экономиканы сынға алудың тұжырымдары») және Карл Маркстың (1867 жылы «Капитал») еңбектерімен басталды. Энгельс пен Маркс Мальтустың халық санының өндіріс құралдарына қысым көрсетуін проблема ретінде қарастырғаны, шын мәнінде өндіріс құралдарының халыққа қысым көрсетуін білдіретінін дәлелдеді. Олар бұл мәселеге өздерінің еңбек резервінің тұжырымдамасы бойынша қарады. Басқаша айтқанда, Мальтус кедейлердің өздерінің мүмкіндіктерінен тыс көбейіп кетуіне байланысты деп санайтын халықтың шамадан тыс саны капиталистік экономиканың динамикасының нәтижесі ретінде пайда болды. Энгельс Мальтустың гипотезасын «бұрын-соңды болмаған ең қарапайым, ең варварлық теория, жақыныңды сүю және әлемдік азаматтық туралы барлық әдемі сөздерді жойған үмітсіздік жүйесі» деп атады. Энгельс оны «реакциялық ілім» деп атады және «буржуазиялық идеологтардың капитализмді ақтауға және жұмысшы табының кез келген әлеуметтік жүйеде кемсіну мен қайырсыздыққа ұшырауының қажеттілігін дәлелдеуге тырысуы» деп болжады. Сонымен қатар, көптеген орыс философтары Мальтустың халық теориясын 1840 жылдары орыс қоғамына оңай қолдана алмады. Мальтус өмір сүрген Англияда халық саны тез өсіп, бірақ ауыл шаруашылығына қолайлы жерлер шектеулі болды. Ал Ресейдің жері кең, ауыл шаруашылығына қолайлы, бірақ халқы салыстырмалы түрде аз еді. Мүмкін, орыс және ағылшын шындықтарының арасындағы бұл айырмашылық негізгі орыс ойшылдарының Мальтустың «Халық санының принципі» еңбегін қабылдамауына себеп болды. Мальтустың пікірін Ресейде бұрмалауға және ақырында оны қабылдамауына себеп болған тағы бір фактор – оның ағылшын капитализміне негізделген мәдени негізі болды. Экономист Джулиан Линкольн Саймон Мальтустың қорытындыларын сынға алды. Ол Мальтус пен нео-мальтустың болжамдарына қарамастан, 20-ғасырдағы халықтың геометриялық өсуі Мальтус катастрофасына әкелмеді деп атап өтті. Оған көптеген факторлар ықпал етті: шаруашылық әдістерінің жалпы жақсаруы (индустриалды ауыл шаруашылығы), жұмыстың механикаландырылуы (тракторлар), бидай және басқа да өсімдіктердің жоғары өнімді сорттарының енгізілуі (жасыл революция), өсімдік зиянкестерін бақылау үшін пестицидтерді қолдану. Әрқайсысының өз рөлі болды. Эколог Бьёрн Ломборг қоршаған ортаның жақсарғанын дәлелдейтін деректерді ұсынды, ал адам басына шаққанда күніне өндірілетін калория 1960 мен 2000 жылдар аралығында, әлем халқының екі есеге көбеюіне қарамастан, 23%-ға өсті. Керісінше, румындық-американдық экономист Николас Жоржску-Роген, экономиканың алғабастысы және экологиялық экономиканың негізін қалаушы, Мальтустың тым оптимистік болғанын, өйткені ол халық санының өсуіне кез келген жоғарғы шек бар екенін танымады – тек, адам санының геометриялық өсуі кейде ауыл шаруашылығы өнімдерінің арифметикалық өсуімен баяулайды (тексеріледі), Мальтустың қарапайым өсу моделіне сәйкес; бірақ халық санының жоғарғы шегі міндетті түрде болуы керек, өйткені ауыл шаруашылығының жерінің жалпы көлемі – нақты және әлеуетті – Жер бетінде шектеулі, Жоржску-Роген атап көрсетеді.
calling it a "reactionary doctrine" and "an attempt on the part of bourgeois ideologists to exonerate capitalism and to prove the inevitability of privation and misery for the working class under any social system". In addition, many Russian philosophers could not easily apply Malthus' population theory to Russian society in the 1840s. In England, where Malthus lived, population was rapidly increasing but suitable agricultural land was limited. Russia, on the other hand, had extensive land with agricultural potential yet a relatively sparse population. It is possible that this discrepancy between Russian and English realities contributed to the rejection of Malthus' Essay on the Principle of Population by key Russian thinkers. Another difference which contributed to the confusion and ultimately the rejection of Malthus's argument in Russia was its cultural basis in English capitalism. Economist Julian Lincoln Simon has criticised Malthus's conclusions. He notes that despite the predictions of Malthus and of the neo Malthusians, massive geometric population growth in the 20th century did not result in a Malthusian catastrophe. Many factors have been identified as having contributed: general improvements in farming methods (industrial agriculture), mechanization of work (tractors), the introduction of high yield varieties of wheat and other plants (Green Revolution), the use of pesticides to control crop pests. Each played a role. The enviro sceptic Bjørn Lomborg presented data to argue the case that the environment had actually improved, and that calories produced per day per capita globally went up 23% between 1960 and 2000, despite the doubling of the world population in that period. From the opposite angle, Romanian American economist Nicholas Georgescu Roegen, a progenitor in economics and a paradigm founder of ecological economics, has argued that Malthus was too optimistic, as he failed to recognize any upper limit to the growth of population—only, the geometric increase in human numbers is occasionally slowed down (checked) by the arithmetic increase in agricultural produce, according to Malthus' simple growth model; but some upper limit to population is bound to exist, as the total amount of agricultural land—actual as well as potential—on Earth is finite, Georgescu Roegen points out.
Кейінгі паралельдер
Мальтустың идеяларына ұқсас идеяларды ұсынған жазушылар: Пол Р. Эрлих, ол халық санының өсуі нәтижесінде ашаршылықты болжайтын бірнеше кітап жазды: «Халық санының көбеюі» (1968); «Халық, ресурстар, қоршаған орта: адам экологиясындағы мәселелер» (1970, Энн Эрлихпен бірге); «Байлықтың соңы» (1974, Энн Эрлихпен бірге); «Халық санының жарылуы» (1990, Энн Эрлихпен бірге). 1960 жылдардың соңында Эрлих 1970 жылдары халықтың тым көп өсуінен жүздеген миллион адам қаза табатынын болжады. «Мальтусиандық» деп айыпталған жұмыстардың басқа мысалдары – Рим клубы жариялаған 1972 жылғы «Өсудің шектері» кітабы және Америка Құрама Штаттарының сол кездегі президенті Джимми Картерге ұсынылған «Global 2000» есебі. Айзек Азимов та халық санының артуына қатысты көптеген эсселер жазды. Экологиялық экономист Герман Дейли өз жұмысындағы Мальтустың тұрақты экономикалық жағдайға қатысты ықпалын мойындады. Голдстоун содан бері демографиялық және экономикалық факторларды қарастыра отырып, басқа төңкерістерді де модельдеді, ал Лемперт Сталиннің тазалауларын және 1917 жылғы Ресей төңкерісін саяси экономиканы қозғалтатын демографиялық факторлар тұрғысынан түсіндірді. Тед Роберт Гурр Палестина аумақтарында және Руанда/Конгода (әлемдегі халық саны ең жылдам өсетін екі аймақ) саяси зорлық-зомбылықты модельдеу үшін бірнеше салыстырмалы жағдайларда ұқсас айнымалыларды қолданды. Бұл тәсілдер саяси идеология демографиялық күштерге ілеседі деген пікірді ұсынады. Физика профессоры Альберт Аллен Бартлетт «Арифметика, халық және энергия» тақырыбында 1500-ден астам лекция оқыды, тұрақты өмір салтын насихаттап, халық санының артуының математикасын түсіндірді. Ғылыми-фантастикалық автор К. Эрик Дрекслер «Жаратылыс машиналарын» (1986) кітабында Мальтусты тікелей атап өтеді: «Бір жағынан, ғарыш кеңістігін игеру өсу шектерімізді бұзуға мүмкіндік береді, өйткені біз ғаламның соңы жоқ екенін білеміз. Дегенмен, Мальтус негізінен дұрыс айтқан». Мальтустың өсу моделі қазір Мальтустың есімін алып жүр. Пьер Франсуа Верхулсттің (1804–1849) логистикалық функциясы S қисығын құрайды. Верхулст Мальтустың еңбегін оқығаннан кейін 1838 жылы Мальтустың өсу моделінің көптеген сыншылары ұнататын логистикалық өсу моделін жасады.