Кіріспе

Secretum philosophorum – Англияда шамамен 1300–1350 жылдар аралығында пайда болған, латын тілінде жазылған танымал мәтін. Сырттай жеті еркін өнер туралы трактат сияқты көрінсе де, шын мәнінде ол практикалық әдістерді, «кәсіби хитролықтарды» және қолданбалы ғылымды сипаттау және түсіндіру үшін ғана оларды құрал ретінде пайдаланады.

Бөлімдер

Пролог (Iste liber quem per manibus habemus vocatur Secretum Philosophorum.) - "Жасырын ғылым" деп аталатын бұл кітапты біз қолдарымызға алдық. Бірінші кітап "Грамматика" тақырыбында, ол "бізді дұрыс жазуға және сөйлеуге үйретеді" (Grammatica docet recte scribere et recte loqui). Дұрыс құралдарсыз ешкім дұрыс жаза алмайтынын түсіндіріп, келесі мәтін "дұрыс жазу үшін" қажетті материалдарға арналған техникалық рецепттерден, сондай-ақ көрінбейтін сия мен шифрларды қолдану арқылы мағыналарды жасыруға арналған рецепттерден тұрады. Осылайша, Бірінші кітап – суретшілердің рецептілерінің кітабы. Бірінші кітапқа пигменттер, қатаю, желім, лак, жазу тақталары, жасанды пемза, көрінбейтін сия және металға гравировка арқылы жазу рецепттері кіреді; осы техникалық рецепттердің көпшілігі бірегей, сирек, әртүрлі нұсқалары немесе тәжірибелердің ерекше ерте куәгерлері болып табылады, сондай-ақ басқа трактаттардағы түсініксіз рецепттерді түсіндіреді; нұсқаулар әуесқойларға арналған сияқты. Бірінші кітап "дұрыс сөйлеу" (сақтық және жалған айтудың қауіптері) туралы уағыздармен аяқталады, бұл псевдо-Аристотельдің Secretum secretorum еңбегінен алынған, сонымен қатар мағынаны жасыру үшін қолданылатын "жұмбақ сөздер" туралы ескертумен толықтырылған. Екінші кітап, "Риторика", "әсем сөйлеуге үйретеді" (Rethorica docet ornate loqui). Онда жұмбақтар жинақталған. Үшінші кітап, "Диалектика", "ақиқат пен жалғанды ажыратуға үйретеді" (Dialetica docet discernere verum a falso et ab apparenti vero). Онда айналар мен фокус арқылы бес сезімді алдауға арналған түрлі амалдар жинақталған. Төртінші кітап, "Арифметика", "сандарды өзі үйретеді" (Arismetrica docet de numero per se). Онда сансыз сандар тізбегінің көбеюіне қуаныш білдіріледі. Бесінші бөлім, "Музыка", "дыбыстың сандарын үйретеді" (Musica docet de numero sonoro). Онда монохорд және ішек жіптерін жасау рецепті сипатталған. Алтыншы кітап, "Геометрия", "өлшемдерге, яғни мөлшерлеуге үйретеді" (Geometria docet de magnitudinibus id est de mensuris quantitatum). Онда өлшеудің, әсіресе ғимараттардың, практикалық тәсілдері ұсынылған. Жетінші кітап, "Астрономия", "аспанның қозғалысы мен оның адамдарға тигізетін әсері" (Astronomia docet de magnitudine mobili hoc est de motibus firmamenti et planetarum et eorum effectibus) туралы. Бұл негізінен астрология, бірақ гидравлика туралы ертедегі суреттелген трактатты да қамтиды.

Қолжазбалар, басылымдар және аудармалар

Secretum philosophorum-ның 30-ға жуық қолжазбасы сақталған, бұл оны ортағасырлық «бестселлер» деп санауға негіз береді. Линн Торндайк Secretum philosophorum-ды тіпті жартылай оқыған адамдардың да зиялық деңгейінің бір бөлігі деп есептеді және оның жариялануын қанағаттанды күткен. Дегенмен, әзірге толық басылымы немесе аудармасы жарық көрген жоқ. I кітап: Кларк (2009) жазушылар мен суретшілерге арналған рецепттердің басылымын және аудармасын, сонымен қатар техникалық түсіндірмелермен бірге жариялады. Сақталған қолжазбалардың тізімін осы еңбекте қараңыз. II кітап: Галлоуэй (1995) кейбір жұмбақтарды (ұсынылған шешімдерімен) редакциялады. III кітап: Гульдинг (2006) басылымында басылым, ағылшын тіліне аударма және түсіндірме жарияланды. V кітап: Ішектен жасалған жіптерге арналған рецепт (1944 5) жарияланды.