Когурё тас стеласы: 414 жылғы ескерткіш

Кіріспе

414 жылы орнатылған Когурё ескерткіш стеласы – Когурёның Ұлы Гвангаэтосының қабіріне арналған ескерткіш стеласы, оны оның ұлы Чансу 414 жылы орнатқан. Ұлы Гвангаэтоға арналған бұл ескерткіш әлемдегі ең ірі мүсінделген стела болып табылады. Ол қазіргі Цзиань қаласының жанында, Солтүстік-Шығыс Қытайдың Цзилинь провинциясындағы Ялу өзенінің жағасында орналасқан, бұл жер сол кезде Когурёның астанасы болған. Ол бір-тұтас граниттен қашалған, биіктігі шамамен 6,39 метр, ал айналымы шамамен төрт метрді құрайды. Жазу классикалық қытай тілінде ғана жасалған. Стелла – Когурё тарихының маңызды біріншілік деректерінің бірі, Ұлы Гвангаэтоның билеуі туралы құнды тарихи мәліметтерді және Когурё мифологиясы туралы түсініктерді ұсынады. Сонымен қатар, ол Шығыс Азиядағы ұлттық бәсекелестіктің ошағына айналды, бұл стела жазуының интерпретацияларында және қазіргі тарихи әңгімелерде Когурёнің орнында көрінеді. Ұлы Гвангаэто стеласының нақты көшірмесі Сеулдегі Соғыс ескерткішінің аумағында орналасқан, ал 1881 және 1883 жылдары жасалған көшірмелер Қытай мен Жапонияда сақтаулы.

Қайта табу

Стелланың орналасқан жері – Қытайдың солтүстік-шығысындағы Цзилинь провинциясының Цзиань қаласы. 668 жылы Когурёнің құлауынан кейін, және 926 жылы оның ізбасары Балхае мемлекетінің құлауынан кейін, аймақ корей және қытай геосаясатының ықпалынан тыс қалды. Кейіннен аймақ көптеген маньчжур мемлекеттерінің, әсіресе жуйшендердің және 16 ғасырдан бастап маньчжулардың бақылауына өтті. Маньчжулар 1644 жылы Қытайды жаулап алып, Цин әулетін құрғанда, «жабық саясатты» (фэнджин 封禁) енгізді. Бұл саясат Ялу өзенінің солтүстігіндегі Маньчжурияның кең аумағына кіруді, соның ішінде стела орналасқан жерге де тыйым салды. Бұл оқшаулану 19 ғасырдың екінші жартысында аймақ жаңадан қоныстандыруға ашылғанда аяқталды. 1876 жылы Цин үкіметі бұл аймақты басқару үшін Хуайрен округін (қазіргі Хуанрен Маньчжу автономиялық округі) құрды. Цзиань маңына қоныс аударған жаңа адамдар жаңа үйлер салу үшін аймақтағы көптеген кірпіштер мен күйдірілген плиткаларды пайдалана бастады. Кейбір плиткалардағы ерекше жазулар қытай ғалымдары мен эпиграфтарға тез жетеді. Бірнеше плиткада «Ұлы ханның мазары таудай берік және шыңдай мықты болсын» деген жазу табылды. 1876 жылы жергілікті қытай әкімі Гуань Юэшань, сондай-ақ әуесқой эпиграф ретінде, осындай плиткаларды жинауды бастады және ғасырлар бойы батпақ пен өсімдіктердің астында жасырылған Гвангаэтоның алып тас стеласын тапты. Бұл жаңалық корей, қытай және жапон ғалымдарының назарын аударды. Жапондық тыңшылар көбінесе инкогнитода аймақтың бекіністері мен табиғи орналасуын барлау үшін саяхат жасады. Бастапқыда өсімдіктердің көп болуына байланысты тек жеке әріптердің сипалы көшірмелерін жасау мүмкін болды. 1882 жылы округ әкімі жазуды толық ашу үшін өсімдіктерді өртеуге бұйрық берді, бұл стела бетіне зақым келтірді. Стелланың төрт жағының әр дюймы қытай әріптерімен жазылған (барлығына жуық 1800), олардың әрқайсысы ересек адамның алақанындай үлкен болды. Бірақ бетінің тегіс болмауы және басқа да факторларға байланысты бастапқыда сүртілген көшірмелер жасау мүмкін болмады, сондықтан көшірілген жазулардың алғашқы топтамасы «көшірмелер» емес, «іздер» болды. 1883 жылы жапон офицері Сако Кагеаки (немесе «Сакао Кагенобу») Маньчжурияда барлау жұмыстарын жүргізгенде азаматтық убото (қытай медицинасы) шөп дәрігері болып маскировкаланып саяхаттап жүрді. Ляонинде болған кезде ол стеланың жақында табылғанын естіп, 1883 жылдың сәуір-шілде айлары аралығында Цзианьға барып, стеланың жазуларының «ізін» алып, туған еліне қайтарды. Бұл көшірмеден кейін жапон ғалымдары жазуға ерекше назар аударды. Жапон Императорлық Армиясының Бас штабы мәтінді түсіндіру үшін жетекші синологтар мен тарихшыларды шақырды, кейіннен олардың зерттеулерін Kaiyoroku 會餘録, 5 том (1889) басылымында жариялады. Бір зерттеушінің айтуынша, толық жазулардың алғашқы шынайы сүртілген көшірмелері 1887 жылға дейін жасалмады. Шынайы «іздер» (емес, «сүрлеулер») қол жетімді болғаннан кейін ғана қытай ғалымдары шын көңілден зерттеуге кірісті, ал қытайлықтардың алғашқы ғылыми еңбегі – Ван Чжисю (王志修; Ван Цзисиу), Као чу ли Юнг ло т'ай ван ку пей к'ао (高句麗永樂太王古碑攷 1895) болды. Корея 1889 жылы «Кайёроку» басылымы жарық көргенге дейін ескерткіш туралы білмеді. Осылайша, жапон ғалымдары стеланың көне мәтінін алғаш рет егжей-тегжейлі талдады.

The stele's location, in Ji'an in the northeastern Chinese province of Jilin, was key to its long neglect. Following the fall of Goguryeo in 668, and to a lesser extent the fall of its successor state Balhae in 926, the region drifted outside the sway of both Korean and Chinese geopolitics. Afterwards the region came under the control of numerous Manchurian states, notably the Jurchen and from the 16th century the Manchu. When the Manchu conquered China in 1644 and established the Qing dynasty, they instituted a "closure policy" (fengjin 封禁) that blocked entry into a vast area in Manchuria north of the Yalu River, including the stele's site. This seclusion came to an end in the latter half of the 19th century, when the region was opened up for resettlement. In 1876, the Qing government established the Huairen County (now Huanren Manchu Autonomous County) to govern the area. New settlers into the region around Ji'an began making use of the many bricks and baked tiles that could be found in the region to build new dwellings. The curious inscriptions on some of these tiles soon reached the ears of Chinese scholars and epigraphers. A few tiles were found inscribed "May the mausoleum of the Great King be secure like a mountain and firm like a peak". It was around 1876 that a local Chinese official named Guan Yueshan, who also dabbled as an amateur epigrapher, began collecting such tiles and discovered the mammoth stone stele of Gwanggaeto obscured under centuries of mud and overgrowth. The discovery soon attracted the attention of Korean, Chinese and Japanese scholars, the third often supplemented by Japanese spies travelling incognito to spy the region's fortifications and natural layout, prescient of a future of increased international rivalry. Initially only rubbings of sporadic individual letters could be made, due to the overgrowth. In order to uncover the entire inscription, the county magistrate in 1882 ordered the vegetation to be burnt off, causing damage to the stele's surface. Almost every inch of the stele's four sides were found to be covered with Chinese characters (nearly 1800 in total), each about the size of a grown man's hand. But rubbed copies could not initially be made due to the irregular surface and other factors, so that the early batch of copied inscriptions were actually "tracings" rather than "rubbings". In 1883, a young Japanese officer named Sakō Kageaki [ja] (or "Sakao Kagenobu") traveling disguised as a civilian kanpo (Chinese medicine) herbalist while gathering intelligence in Manchuria. While in Liaoning he apparently heard of the stele's recent discovery, traveled to Ji'an sometime during April ~ July 1883, and procured a "tracing" of the stele's inscriptions to carry back to his homeland. The inscription drew significant attention from Japanese scholarship after the advent of this copy. Imperial Japanese Army General Staff Office invited leading sinologists and historians to decode the text, later publishing their findings in Kaiyoroku 會餘録, volume 5 (1889). The first authentic rubbings of the full inscriptions were not made until 1887 according to one researcher. It was after the authentic "rubbings" (rather than "tracings") became available that Chinese scholars started studying the earnest, and the first scholarly paper produced by the Chinese was Wang Chih hsiu (王志修; Wang Zhixiu), Kao chü li Yung lo t'ai wang ku pei k'ao (高句麗永樂太王古碑攷 1895). And Korea was not aware of the monument until Kaiyoroku was published in 1889. Thus, the Japanese scholars were the ones to make the first detailed analysis of the stele's ancient text.

Жазуы

Жазудағы таңбалар саны туралы қарама-қайшылықтар бар. Кейбір дереккөздерде стеланың бетінде 1802 таңба бар десе, енді бірінде 1775 таңба бар екені айтылады. Жазу мазмұны бойынша үш бөлікке бөлінеді: 1) Когурё мемлекетінің құрылу мифі; 2) Патша Кванггетоның әскери ерліктері; және 3) монархтың қабірін күзеткендердің жеке жазбалары. Бірінші бөлім Когурёның негізін қалаушысы мен оның тегі туралы әңгімелейді, ал екінші бөлім 395 жылы Паэроны (稗麗) бағындырудан басталатын Кванггетоның жауынгерлік жетістіктерін сипаттайды. Соңғы бөлімде патшаның қабірін бақылауға тағайындалған Сумёин аталған күзетшілердің тізімі келтірілген.

Негізгі аңыз

Осылайша жазуда патшалықтың негізін қалаушыдан бастап, стеламен еске алынған патшаға дейінгі ұрпақ тегі жазылған. Ескерту: Қабырғалардағы курсивпен жазылған мәтін тас ескерткіштегі сынық немесе тозығы жеткен глифтерден қайта құрастырылған. Ежелгі заманда біздің алғашқы ата-бабамыз Ч'умо патша мемлекетіміздің негізін қалағанда, Солтүстік Буёодан Көк Императордың ұлы ретінде пайда болды. Оның анасы, Хабаэк қызы, жұмыртқаны жарып, баласын осылай дүниеге әкелді. Көк күшімен нәрленген Ч'умо патша [анасының бұйрығын қабыл алып] оңтүстікке патшалық сапарға шықты. Оның жолы Пуёның Ұлы Омни өзені арқылы өтті. Өзендегі арнаға қарап, патша былай деді: "Мен – Ч'умо, Август Аспанның ұлы және Өзен Графының қызымын. Маған құрақтарды тоқып беріңдер, сонда балықтар су бетіне шығады". Ол сөйлей салысымен [Өзен Құдайы] құрақтарды тоқып, балықтарды су бетіне шығарды, содан кейін ол өзеннен өтті. Пирю аңғарындағы Чолбоннан батыстағы тау бекінісінде астанасын орнатып, оның әулеті ұзақ жылдар бойы мұрагерлік лауазымды иеленді. Сондықтан ол Сары Айдаһарды шақырып, оған "патшамен кездесуге" бұйрық берді. Патша Чолбонның шығысындағы төбеде отырды, ал Сары Айдаһар оны арқасына мінгізіп, көкке көтерілді. Ол мұрагері Юрю патшаға өзінің билігін Жолмен сәйкес жүргізуді өсиет етті. Ұлы Чурю патша билікке ие болды, және тақ мұрагерлікпен, [соңында] он жетіншісіне дейін берілді, [ол] он екі жылда (он сегіз жасында) таққа отырып, Йоннак патша ("Мәңгілік ләззат") (Ұлы Гвангаэто) деп аталды. Жазуда патшаның некрологы және стеланың орнатылуы туралы мәліметтер келтіріледі.

Құрлық теориясы

1972 жылы Заиничи корей ғалымы Ли Цзиньхуй (Yi Jin hui; romaji: Ri Jinhi) интерпретацияның ең даулы теориясын жариялады. Ол стеланың 20 ғасырда Жапон армиясы Кореяға жасаған шапқыншылығын ақтау үшін қасақана бұзылғанын мәлімдеді. Оның кітаптарында айтылғандай, Сако көшірмені өзгерткен, ал кейін Жапон Бас штабы үш рет стелаға әк жағып, жасалмалау үшін команда жіберген. 1981 жылы корейлік Ли Хёнгу қытай әріптерінің стилі мен грамматикасының дұрыс еместігіне негізделген аргументтер келтіре бастады. Оның пікірінше, "синмё" бөліміндегі мәтін өзгертіліп, "соң" ("後") сөзі "Ва" ("倭") деп, ал "қарсылық көрсеткендіктен бұзылды" ("不貢因破") сөздері "теңізден келді, шапты" ("來渡海破") деп жазылған. Осылайша, "синмё" бөлімінің тақырыбы Гогурё патшалығы болады. Гэн Тэ Хуа тағы бір таңбаға күмән келтіріп, "毎" таңбасы "海" деп өзгертілгенін айтты.

1980 жылдардан бастап қытай ғалымдары да стеланың зерттелуіне қатысты. Ван Цзянькун жергілікті шаруалармен сұхбаттасып, қасақана жасалмауға көз жеткізді және әктің оқылуын жақсарту үшін жергілікті көшірмешілер жапсырғанын анықтады. Ол Ли Цзиньхуйдің мәлімдемесін сынады. Оның ойынша, "Ва" ("倭") сөзі ел емес, қарақшылар тобын білдіреді, сондай-ақ Жапония Кореяның оңтүстік бөлігін басып алғанын жоққа шығарды. Қытай Әлеуметтік ғылымдар академиясының қызметкері Сюй Цзяньсин 1881 жылға дейін жасалған ең көне көшірмені тапты. Ол сондай-ақ жапондықтартың стеланың таңбаларын бұзғанына ешқандай дәлел жоқ деген қорытындыға келді. Ортақ тарих оқулығын жазу жобасында Кореяның Хонгкик университетінің профессоры Ким Тэ Сик Жапонияның теориясын жоққа шығарды. Бірақ, Кюсю университетінің (Жапония) тарихшысы Косаку Хамада [ja] Гвангаэто стеласының мәтінін түсіндіру туралы баяндады, екеуі де Лидің теориясын өз түсіндірулерінде қолдаған жоқ.

Басқа хроникалар мен археологиялық жазбалармен байланысы

Ваның Бэкче мен Силланы жаулағаны туралы түсіндірмені жоққа шығарып, кейбір корей ғалымдары Гогурё патшасының жеңістерін құрметтейтін ескерткіште япондардың ("Ва") жеңісін стелада атап көрсетудің ақылға сыймайтынын айтады (егер жапондық түсіндірмені қабылдаса). Жалпы, жапон ғалымдары стела жазулары Гвангаэто шайқасын "қиын жағдайды еңсеру" ретінде сипаттайтынын көрсетеді. Юкио Такэда "Ваның шабуылы" Бейкжеге қарсы шайқастарды сипаттағанда осы қиын жағдай ретінде қолданылғанын айтады. Кейбір жапон ғалымдары Гогурё патшаның жеңісін көрсету үшін Ваның күшін шамадан тыс үлкейтіп көрсеткенін, ал синмё бөлімі 4-ші ғасырдың соңында Корея түбегінде Ваның күшін міндетті түрде дәлелдемейтінін жорамалдайды. Екінші жағынан, олар корейлік түсіндірмені көбінесе қабылдамайды, себебі стелада синмё бөлімінен бұрын Бэкче Гогурёға бағынышты мемлекет болғаны айтылады және Бэкжеге жасалған жаулауды жазу стеланың осы бөлімінде қайталауға (тавтологияға) әкелер еді. Сондықтан, стеладағы Бэкже синмёдан бұрын Гогурёның қарауында болғаны туралы мәлімдеме Гогурё тарапынан жасалған пропаганда болып табылуы мүмкін; демек, Бэкжені жаулап алу артық болмас еді. Сонымен қатар, жапондықтар Гогурёны Бэкже мен Силланы жаулаған күш ретінде қарастыратын корейлік түсіндірмені "теңізден өтті" деген бұрынғы сөздермен үйлеспейді деп өздерінен шығарып айтады. Бірақ, бұл сөз тіркесі 391 жылға дейін Бэкжеге қарасты теңіз бекінісі болған Гваньми шайқасын білдіруі мүмкін.