Кіріспе

Еврей Киелі кітаптарының ағылшын тіліндегі аудармалары – Масорет мәтініне сәйкес, Еврей Киелі кітаптарының (Танах) Тора, Невиим және Кетувимнің дәстүрлі бөлінісі мен реті бойынша жасалған ағылшын тіліндегі аудармалары. Көптеген еврей аудармалары екі тілде (иврит және ағылшын) жарық көреді. Еврей аудармалары көбінесе дәстүрлі еврей түсіндірмелерін көрсетеді; осындай аудармалардың бәрі көптеген еврей емес аудармаларындағы христиандық түсіндірмелерден бас тартады. Еврей аудармаларында апокриф кітаптары мен Христиандық Жаңа Өсиет те жоқ.

Өмірбаян

Ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармасы христиандар арасында кең таралған, әсіресе 16 ғасырғы Реформациядан бері ағылшын тілінде ондаған аудармалар мен нұсқалар жасалды. Бірақ еврейлер арасында осындай аударма жұмыстары аз таралған. Бұл, ішінара, ағылшын тілінің еврейлер арасында кеңінен қолданыла бастауымен байланысты, мұндай жағдай Холокосттан кейін туды. Оған дейін, тіпті ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде тұратын еврейлердің көпшілігі де көшіп келгендердің мәдениетіне жатты, яғни олар Киелі кітаптың еврей тіліндегі түпнұсқасын белгілі бір деңгейде түсіне алды немесе, егер аударма қажет болса, ағылшын тілінде толыққанды сезінбеді. Холокостқа дейінгі көптеген аударма Киелі кітаптар мен дұға кітаптары идиш тілінде болды, тіпті АҚШ сияқты елдерде басылғандары да. Тағы бір себеп – Киелі кітапты үнемі зерттейтін еврейлер оны, көбінесе немесе азырақ, түпнұсқа тілінде зерттейді, синагогта оқылатындай. Аударма қажет ететіндердің көпшілігі де екі тілдегі басылымды артық көреді. 1917 жылғы Еврей баспа қоғамының аудармасына дейін Лизердің аудармасы еврей тіліндегі ең маңызды ағылшын аудармасы болды. Ол Солтүстік Америкадағы синагогтарда кеңінен қолданылып, Англияда қайта басылды. Бір автордың айтуынша, Лизердің аудармасы ұзақ уақыт бойы қолданылса да, "жасанды" және "әдеби ерекшеліктерінен айырылған" еді. Ол "Лизердің еңбегі оның артықшылықтарымен емес, бар болуымен ерекшеленеді" деген қорытындыға келді. Беништің Тора аудармасы бес томдық болып шықты, еврей және ағылшын тілдері бетпе-бет орналастырылды. Әр томда Тора мәтінінен кейін хафтар және сенбілік дұғалар келтірілген.

Майкл Фридландердің еврей отбасылық Киелі кітабы

Майкл Фридландер ағылшын және еврей тілдерінде еврей отбасылық Киелі кітабын өңдеді. Ол 1881 жылы Англияда жарық көрді. Фридландер басылымы стилі Король Джеймс нұсқасына ұқсас, бірақ ең бастысы, Король Джеймс аудармасы дәстүрлі еврей түсінігімен келіспейтін христиандық интерпретацияны көрсететін жерлерде ерекшеленеді. Ол кең танымалдыққа ие болмаса да, алғашқы JPS басылымының редакторларына әсер етті. Алайда, Шехтер мен Джейкобс аударма аяқталмас бұрын қайтыс болды. Кейбір даналарда қатысты баспа қатесі болды. Типограф Исаия кітабының бірінші тарауының әріптерін шашыратып, оларды дұрыс емес орналастырып қайта жинады.

Жаңа ЖПБ (1985)

1917 жылғы аударма 1950 жылдары ескірген деп есептелді, сондай-ақ түрлі ағымдардан келген көптеген еврей ғалымдарының бірлескен жұмысымен жаңа аударма жасалды. Тораның аудармасы 1955 жылы басталды және 1962 жылы аяқталды. «Нэвиим» 1978 жылы, ал «Кетувим» 1984 жылы жарық көрді. 1985 жылы бүкіл «Танах» қайта қаралып, бір томдық нұсқасы жарыққа шықты, ал 1999 жылы екі тілде – еврей және ағылшын тілдерінде (бір томда) жарияланды. Бұл аударма көбінесе «Жаңа JPS нұсқасы» деп аталады, оның аббревиатурасы NJPS (кейде «Жаңа еврей нұсқасы» немесе NJV деп те аталады). Жаңа JPS нұсқасын аударғандар Киелі кітапты дәстүрлі еврей түсіндіруі мен қазіргі заманғы библиялық зерттеулер саласындағы сарапшылар болды. Аударманың мақсаты – мәтіннің бастапқы мағынасын әдемі стильде беру. Бұл аударма сөзбен сөз аударма емес және баспагерлер оны «Саадия рухында» жасалған деп сипаттайды. Жаңа JPS нұсқасы гендерлік бейтараптылықты сақтау үшін «Тора: Заманауи түсіндірме» (2005, Реформалық иудаизм одағы) кітабының қайта қаралып жаңартылған басылымында қолданылды, ол Реформалық иудаизмнің ресми Тораға түсіндірмесі болып табылады және аудармашы Хаим Стерннің еңбегімен бірге жарияланды. NJPS сондай-ақ «Эц Хайим: Тора және түсіндірмелер» (2001, Еврей баспа қоғамы) кітабында қолданылады, ол консервативті иудаизмнің ресми Тораға түсіндірмесі. Бұл аударма «The Jewish Study Bible» (Оксфорд университетінің баспасы, 2004 ж.) кітабының негізі болып табылады. NJPS «Қазіргі Тора: JPS аудармасының гендерлік сезімтал бейімделуі» (2006, JPS) кітабының негізі де болып табылады, ол CJPS деп те белгілі. «The JPS Bible» кітабы, Жаңа JPS нұсқасының қалталық нұсқасы 2008 жылдан бастап Еврей баспа қоғамымен, ал 2009 жылдан бастап суреттері бар балалар Киелі кітабымен жарияланды. 2017 жылдан бастап JPS «Танах» кітабының (1985 жылғы аударма) екі тілді – еврей және ағылшын тілдеріндегі нұсқасы цифрландырылды және Sefaria веб-сайтында тегін қолжетімді.

Киелі жазбалар

1916 жылы жарық көрген, 1951 жылы қайта қарастырылған, «Еврей баспа компаниясы» баспасынан шыққан, Александр Харкавидің ағылшын тіліндегі Еврей Киелі кітабының аудармасы. Бұл аудармада Құдайдың есімі «Ехоба» түрінде «Егегейлер кітабы» 6:3, «Зәбур» 83:18 және «Ишая» 12:2 аяттарында, сондай-ақ «Жаратылыс» 22:14, «Егегейлер кітабы» 17:15 және «Сотшылар» 6:24 аяттарындағы жер-су атауларының құрамында үш рет, ал «Зәбур» 68:4 аятында «Жах» түрінде келтірілген. Еврей Киелі кітабында Құдай есімі «Ехоба» деп қолданылуы өте сирек кездесетін жағдай, және қазір де солай. Бұл кітап «JPS Танах» сияқты кең танылмағанмен, Александр Харкави еврей әдебиетіне қосқан үлесі және қазіргі идиш тілінің дамуы үшін есте қалады. Бұл кітаптың аударма стилі 1917 жылғы «JPS Танах» аудармасына ұқсас.

Тірі Тора мен Нах

Мүмкін, қазіргі ағылшын тіліне алғашқы ортодоксал аудармасы 1981 жылы Мознаим баспасында жарық көрген Арье Капланның «Тірі Тора» болды. 1983 жылы Каплан қайтыс болғаннан кейін «Тірі Нах» әртүрлі авторлармен осы стильде аударылды. Капланның аудармасы дәстүрлі раввиндік түсіндірулер мен діни заңға негізделген, және кейінгі ортодоксал аудармашылар көптеген жағдайларда осы тәсілді қолданды. Сондай-ақ, ол Капланның еврей мистикасына деген қызығушылығын көрсетеді. «Тірі Тора» қазіргі заманғы, әдеттегі ағылшын тілінде жазылғандығымен де ерекшеленеді. Мысалы, ол «Құдай» және «Тәңір» арасындағы дәстүрлі айырмашылықты өзгертіп, қазіргі ағылшын тілінде «Құдай» сөзінің есім ретінде дұрыс екенін көрсетеді. Бір автор осы мысалдарды келтіріп, Капланның заманауи аудармасын атап көрсетеді: «Толық Танах Рашимен» онлайн режимінде қолжетімді. Пятикнижие толыққанды басылмаса да (Жаратылыс [үш томдық] және Мысырдан шығу [екі томдық] ғана), «Юдейка» баспасы «Невиим» және «Кетувим» үшін 24 томдық екі тілді (еврейше-ағылшынша) «Микраот Гедолот» жинағын «Пайғамбарлар кітаптары және жазбалары» деген атпен жариялады. Дәстүрлі «Микраот Гедолот» сияқты, еврей мәтініне масореттік мәтін, арамей тіліндегі Таргум және бірнеше классикалық раввиндік түсіндірмелер кіреді. Розенбергтің ағылшын тіліндегі аудармаларына Киелі кітап мәтінінің аудармасы, Рашидің түсіндірмесі және раввиндік және заманауи түсіндірмелердің қорытындысы кіреді. «Judaica Press» сонымен қатар басқа ағылшын тіліндегі аудармаларды және басқа түсіндірмелердің аудармаларын жариялады, ең әйгілісі – Самсон Рафаэль Хирштің неміс тіліндегі аудармасы мен түсіндірмесі.

ArtScroll Танах сериясы

1976 жылы православиелік баспа Mesorah Publications өзінің ArtScroll баспасында екі тілдегі – еврейше-ағылшынша – кітаптар сериясын шығара бастады. ArtScroll Tanach сериясына әр кітапқа кіріспелер және классикалық раввиндік түсіндірмелерге негізделген, үздісіз түсініктемелер кіреді. Тора томдары жиналып, қайта қаралып, 1993 жылы ағылшын тіліндегі қысқаша түсініктемемен бірге еврейше-ағылшынша екі тілдегі «Шумаш» Stone Edition басылымы ретінде жарық көрді. Бұл «Чумаш» сонымен қатар хафтароттарды, Таргумды және Рашиді де қамтиды. Бүкіл Танах 1996 жылы Таш басылымы ретінде жарық көрді. ArtScroll сериясындағы ағылшын тіліндегі аударма Раши мен басқа да дәстүрлі көздердің, сондай-ақ діни заңның түсіндірмелеріне көп сүйенеді. Кейбір сыншылар бұл тәсілдің кейде ағылшын тіліндегі аударманың аударма емес, түсіндірме сияқты болатынын айтады. Бұрын ол 2004 жылы «Мұсаның бес кітабы: Түсіндірмелермен бірге аударма» кітабын жариялаған болатын. Альтер өзінің аудармасында түпнұсқа еврей тіліндегі «сәл ерекшелік», «әдемі ырғақтар» және «библиялық стильдің сиқыры» секілді ағылшын тіліндегі аудармашылардың назарынан тыс қалған нәрсені қайта жаңғыртуды мақсат етті. Альтер мұны жүзеге асырудың бір жолы – Торада кездесетін еврей сөздерінің әрқайсысы үшін дерлік бірдей ағылшын сөзін қолдану болды. Бір сарапшы атап көрсеткендей, «егер еврей тіліндегі бір сөз «әдемі» деп аударылса, оны келесіде «сүйкімді» немесе «тартымды» деп аудармайды. Бұл маңызды, себебі оқырманға әйтпесе байқамай қалуы мүмкін оқиғалық және образдық үлгілерді анықтауға мүмкіндік береді». Рецензент Джон Апдайк Альтердің «еврей тіліндегі waw бөлшегінен алынған «and» сөзімен басталатын сөйлемдерді сақтайтынын; ол «she, she, too» және «this red red stuff» сияқты баса көрсету үшін қайталауларды да сақтайтынын атап өтті.

Тораның аудармалары

Тора синагогта жылдық циклмен оқылатындықтан, тек Тораның (Невиим мен Кетувимсіз) көптеген еврейше аудармалары бар. Мұндай аударма кейде хумаш деп аталады, әсіресе ол еврей және ағылшын тілдерінде жарық көргенде.

Эверетт Фокс

Эверетт Фокс Тораны (Мұсаның бес кітабы, 1995) Шокен Пресс үшін аударды. Фокстың аудармаға деген көзқарасы Мартин Бубер мен Франц Розенцвайгтің неміс тіліндегі аудармасымен шабыттандырылды, ал ол өз жұмысын олардың "туындысы" деп сипаттайды. Оның аудармасына Киелі кітаптың "дауыстап оқылуы үшін жаратылғаны" принципі де жетекшілік етті. Фокс аудармасы бос өлеңмен жазылған, ал жеке тұлғалар мен жерлердің аттары еврей аттарының транслитерацияланған түрлері болып табылады. Жазушы Джон Апдайк осы ерекшеліктердің кейбіреулерін Фокс аудармасындағы кемшіліктер ретінде атап өтті, Фоксты "Мартин Бубер мен Франц Розенцвайгтің ізбасары, экстремист" деп сипаттап, ол " "қасақаналыққа толы" және "зиярат ету" сияқты күрделі сөздерді жиі қолданады" деді, сондай-ақ Фокс жетінші қағиданы "зиярат етпе" деп аударғанын атап өтті.

Хаим Миллер

Хаим Миллердің "чумаш" аудармасы – бұл мәтінге раввин Менахем Мендель Шнеерсонның Рашидің түсіндірмесіне жасаған "жаңаша түсіндірмесі" енгізілген, ол 1964 жылы басталып, 25 жылдан астам уақыт бойы жалғасқан бірқатар қоғамдық лекцияларда айтылған. Майер Гутниктің қолдауымен жасалған аударма "Гутник басылымындағы "Чумаш"" деп аталады. Бұл аударма екі тілде – еврей және ағылшын тілдерінде жарық көрді және классикалық раввиндық мәтіндерден жинақталған тұрақты түсіндірмелерді қамтиды. Онда сонымен қатар хафтар, "Хасидус ұшқындары" деп аталатын мистикалық ойлар, Сефер ха-Хинух бойынша әр парашадағы мицвоттардың қысқаша мазмұны, Тораны көпшілік алдында оқу туралы эссе және қорытынды кестелер де бар. Миллердің алғы сөзінде айтылғандай, көптеген басқа аудармалардан өзгеше, Гутник басылымы аудармалардың арасына транслитерацияларды қоспайды; мұның мақсаты мәтінді оқуға ыңғайлы ету. Дегенмен, аудармада Рашидің түсіндірмесі жақша ішінде келтірілген, ал алғы сөз бұл Рашидің сөздері екенін, "чумаш" аудармасы емес екенін түсіндіреді. Гутниктің баспа компаниясы Кол Менахем басып шығарған 5 томдық серия 2006 жылы аяқталды.

Ричард Эллиот Фридман

2001 жылы Ричард Эллиотт Фридман "Тораға түсініктеме" еңбегін жариялады, онда еврей тілінің сөздерін дәлме-дәл жеткізуге бағытталған жаңа аударма ұсынылды, бұл "түпнұсқа еврей тілі не дейді деген аудармашылардың пікірлерінен" гөрі, еврей тілінің өзінің сөздерін көрсетеді.

Менахем Мендель Кашер

1951 жылы Менахем Мендель Кашер «Текбастар» кітабын және «Тора Шебаал Пех» атты түсіндірмесін аударды.

Эверетт Фокс

Тораны аударудан басқа, Фокс Самуил кітабын («Бізге патша беріңіз!», 1999) және содан кейін Ерте Пайғамбарлардың барлығын (Ешуа, Сотшылар, Самуил, Патшалар, 2014) аударды.

Кехот баспа қоғамы

Кехот баспа қоғамы Тораны аударуды бастады және 2007 жылдың наурыз айына қарай Шемот (Шығу) және Бамидбар (Сандар) кітаптарын аяқтады. "Тора Чумаш Шемос" және "Тора Чумаш Бемидбар" деп аталған томдар – екі тілде, еврей және ағылшын тілдерінде жасалған аудармалар. Оларда Рабби Менахем Мендель Шнеерсонның Раши түсіндірмесіне сүйенген түсініктемелері бар. Жобаға бас редактор Моше Виснефский жетекшілік етеді.

Генрих Гуггенхаймер.

Генрих Гуггенхаймер 2021 жылы қайтыс болғанға дейін жақын уақытта Забурлар (2020) және Әйүп (2021) кітаптарының екі тілдегі басылымдарын, өзінің жаңа аудармасымен бірге шығарды. Гуггенхаймердің басылымдары форматтау үшін масореттік үзу белгілерін пайдалануымен ерекшеленеді; әрбір тармақ еврей және ағылшын тілдеріндегі көрсетілген синтаксис бойынша бөлінген.