Кіріспе

Жаңа Зеландия әскери офицері, подполковник Уильям Джордж Малоун (24 қаңтар 1859 – 8 тамыз 1915) – Жаңа Зеландия экспедициялық күштерінің офицері, Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен. Ол Галлиполи жорығында Веллингтон жаяу әскер батальонына қолбасшылық етті және Чхунук-Бэйр шайқасында жаудың қате атуы салдарынан қаза тапты. Англияда туған Малоун 1880 жылы Жаңа Зеландияға көшіп келіп, Жаңа Зеландияның қарулы жасағына қосылды. Таранаки аймағында екі жыл қызметтен кейін, ол Опунакеде жұмыс істеді, сосын ағасымен бірге Стратфордқа жақын жерде сатып алған жерінде шаруашылықпен айналысты. Ол заңгер болу үшін оқып, Нью-Плимут қаласында басқа заңгерлермен серіктестік құрып жұмыс істеді, бірақ кейін Стратфортта жеке практикасын ашты. Жаңа Зеландияның милициясында ерікті болып, "Стратфорд Рифл Волонтерлер" жасағын құруға көмектесті. Милиция таратылып, оның орнына Территориялық күш құрылғаннан кейін, ол 11-ші полк (Таранаки мылтықтары) командирі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң, ол Жаңа Зеландия экспедициялық күштеріне ерікті болып келіп, Веллингтон жаяу әскер батальонының командирі болып тағайындалды. Ол батальонды Мысырда және Галлиполи жорығында, Галлиполидегі Чхунук-Бэйрде қаза болғанға дейін басқарды.

Ерте өмір

Уильям Джордж Малоун Англияның Кент графтығындағы Левишем ауылында дүниеге келді, ол сол кезде Кенттегі шағын елді мекен болатын. Оның әкесі, Томас Малоун, фотосурет өнерін дамытушы Генри Фокс Талботтың Лондон қаласындағы химия саласындағы қызметкері болған. Томас Малоун 1867 жылы 44 жасында қайтыс болды, бұл оның отбасын қиын қаржылық жағдайға түсірді. Уильям Малоун алғашқыда Лондонның Клэпхэм қаласындағы Сент-Джозеф колледжінде білім алды, содан кейін Англия мен Франциядағы Марист интернаттарында оқуын жалғастырып, француз тілін жетік меңгерді. 1876 жылы білімін аяқтағаннан кейін, ол Лондон қаласында кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Оның әскери мансабы Вестминстер мылтық еріктілеріне қатысуымен басталды, сондай-ақ ол Корольдік артиллерия еріктілерінде де қызмет етті.

Жаңа Зеландиядағы өмір

Малоун 1880 жылы қаңтарда Жаңа Зеландияға көшіп келді. Оның үлкен ағасы Остин бұрын Жаңа Зеландияға көшіп келіп, Жаңа Зеландияның қарулы жасағында қызмет етіп жүрген. Малоун Жаңа Зеландияға келгеніне бір ай өткен соң, ағасының ізімен қарулы жасаққа қосылды. Екі бауыр Таранаки аймағындағы Опунакеде орналасқан. Малоун 1881 жылғы 5 қарашада Парихака ауылына жасалған шабуылға қатысты. Екі жыл қызметтен кейін Малоун қарулы жасақтан кетіп, Опунакеде жүк түсіретін қайықтармен айналысты. 1880 жылы қарашада қарулы жасақтан кеткен ағасымен бірге Стратфорд маңындағы үлкен орманды жерді сатып алып, шаруашылықпен айналыса бастады. Бірнеше жылдың ішінде оның жері өнімді егістікке айналды. Осы кезде анасы мен екі әпкесі де Стратфордқа оларға қосылу үшін Жаңа Зеландияға көшіп келді. Малоун сондай-ақ жергілікті әскери құрамында, Стратфорд атқыштарында да болды. 1886 жылы Малоун Элинор Люсиге (құрметті әкесі Пенн) үйленді. Олардың бес баласы болды – бір қызы мен төрт ұлы. Жастау отбасын асырап бағумен қатар, ол Стратфорд қауымдастығының жұмысына да белсенді қатысты. Ол Хавера округі кеңесінің және Таранаки ауруханасы мен қайырымдылық қоры кеңесінің мүшесі болды. 1890 жылдан бастап Малоун шаруашылығынан басқа жер брокері ретінде де жұмыс істеді. Кейін ол Стратфорд округі кеңесін құруға көмектесті және 1891 жылдан 1900 жылға дейін кеңестің хатшысы және қазынашысы болып қызмет етті. Малоун заң оқуын бастады, 1894 жылы солиситор, ал бес жылдан кейін адвокат атанды. 1903 жылы, ол және оның отбасы Нью-Плимутқа көшіп келген кезде, Джеймс Маквей және Уильям Андерсонмен бірге, негізінен жер мәмілелерімен айналысатын серіктестік құрды. Серіктестер Таранаки аймағында бірнеше заң кеңселерiн ашты. 1904 жылғы 18 маусымда Малоунның әйелі Элинор бала туғанда қайтыс болды. Олардың сәби ұлдары да қайтыс болды. Келесі жылы Малоун Ида Катарина Уизерске үйленді және тағы үш балаға ие болды. Ида Элинордың досы болған, сондай-ақ Малоун балаларына сабақ берген. Малоун саяси белсенділікке қатысты және 1907 жылы сайлау округіндегі қосымша сайлауда тәуелсіз либерал ретінде үміткер болды, бірақ үш үміткердің ішінде соңғы орынды иеленді. Келесі жылы Либералдық партияның жетекшісі Джозеф Уорд Малоунды жалпы сайлауда партияның үміткері болуға шақырды. Ол бас тартты, себебі Малоунның көзқарастары Либералдық партияның ұстанымдарымен толықтай сәйкес келмейтін еді. Сондықтан ол тәуелсіз үміткер ретінде қатысты. Жеңіліске ұшыраса да, ол сайлау округінің дауысының шамамен 30% -ын алды. 1907 және 1908 жылдары ол консервативті саясаткер Генри Окиден жеңілді, ол 1918 жылы қайтыс болғанға дейін Таранаки сайлау округін ұстап тұрды. 1911 жылы заңгерлік практикадағы үлесін сатқаннан кейін Малоун Стратфордқа оралды. 1911 жылғы қарашада ол жеке заң фирмасын ашты, ал келесі айда тағы бір заңгер, Сирил Крокерді кеңсе қызметкері ретінде жұмысқа алды. Жұмыс жүктемесі азайғаннан кейін Малоун өзінің басқа қызығушылықтарына, соның ішінде әскери іске көңіл бөлді. Малоун Жаңа Зеландияның милициясына, еріктілер күшіне қатысты. 1900 жылы ол Екінші Буер соғысы кезінде әскерилерге деген ынтамен құрылған көптеген бөлімшелердің бірі – Стратфорд атқыштар еріктілерін ұйымдастыруға көмектесті, және оның капитаны болды. 1903 жылы Нью-Плимутқа көшіп келгенде ол командирліктен бас тартты. Еріктілер күші батальонының командирінің өтініші бойынша Малоун Веллингтон (Таранаки) атқыштар еріктілерінің 4-ші батальонының адъютанты болып тағайындалды. 1905 жылы ол екінші болып тағайындалды, ал 1910 жылы, полковник атанғаннан кейін, батальон командирі болды. Келесі жылы еріктілер күші таратылды және оның орнына аумақтық күш құрылды. Малоун жаңа аумақтық бөлімге, 11-ші полкке (Таранаки атқыштары) басшылық етті. Осы кезде ол аумақтық күшке "лимон сығымдағыш" қалпақты енгізді. Әскерлері оның қақпағын сығып, бүйірлерін иіп, Таранаки тауының контурын бейнеледі, осылайша полк өзінің туған аймағымен байланысын орнатты және жаңбырдың қалпақтан оңай ағып кетуіне мүмкіндік берді. Кейінірек лимон сығымдағыш қалпақ Жаңа Зеландия әскери күштерінде ресми түрде қабылданды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Ол соғыс жақын қалғанына біраз уақыттан бері сенімді болғандықтан, оған дайындық жасады. Ол әскери тарихты және әскери тәжірибені жан-жақты зерттеді, сондай-ақ әскери қызметке дайындық үшін дене шынықтыру және дайындық бағдарламасын өтті. Әңгімеге сүйенсек, ол тіпті әскери лагерьдегі төсекте ұйықтаған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Жаңа Зеландияда немесе шетелде қызмет етуге ерікті болып тіркелді. Территориялық күштердегі жоғары лауазымды офицерлер оны жақсы бағалағандықтан, ол Жаңа Зеландия экспедициялық күштерінің (НЗЭФ) Веллингтон жаяу әскер батальонының командирі болып тағайындалды. Батальон 1914 жылдың қазан айында Веллингтоннан Мысырға аттанды және 1915 жылдың қаңтар айында Суэц каналында орналасқан үнді әскерлеріне қолдау көрсету үшін жіберілгенге дейін негізінен жаттығулармен айналысты. Бұл әскерлер түрік шабуылына қарсы күзетіп тұрған. Батальон үш апта бойы күзетшілік қызметін атқарғаннан кейін Қайырға оралды.

Галлиполи

Осы уақытқа қарай генерал-майор Александр Годлидің басшылығындағы Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясы Дарданелл операцияларына дайындалып жатты. Батальон Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасына қосылды, бұл дивизияның екі жаяу әскер бригадасының (екіншісі – Австралияның 4-бригадасы) бірі болатын. Сәуір айында дивизия, енді Австралия және Жаңа Зеландия армиясының (ANZAC) құрамында, Галлиполиге аттанды. Веллингтон батальоны 25 сәуір күні түстен кейін Анзак шығанағына қонды және Плудж платосына жетті. 27 сәуірде батальон австралиялық 2-батальон ұстаған және кейін Уокерс-Ридж деп аталған позицияны нығайтуға шақырылды. Түрік контршабуылы ANZAC позициясының қанатын қауіпке тілді. Кешке дейін Малоун тау жотасы бойында жаңа қорғаныс шебін құрды, бірақ 2-батальон командирі полковник Джордж Браундтың дұрыс шешім қабылдамағанына наразы болды. Малоун Браундтың әрекеттері өзінің әскерлерінің өмірін бекер құрбан еткеніне сенді. Сондықтан ол Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасының әрекеттегі командирі, бригадир-генерал Харольд Уокерден Веллингтон батальонына позицияны толық басқару құқығын беруді сұрады, және өтініш мақұлданды. Келесі күндері Малоун өзінің әскерлерін қорғаныс позицияларын жақсарту және Уокерс-Ридж позицияларының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін қарқынды жұмыс істеді. Мамыр айының басында ANZAC позициялары жеткілікті түрде тұрақтанғандықтан, Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасы Хеллес түбегіне, ондағы операцияларға жіберілді. Малоун өзінің батальонымен екінші Крития шайқасына қатысты, онда ол бригада командирі полковник Фрэнсис Джонстонмен қарым-қатынасын нашарлатты, Джонстон Уокерден бригада басшылығын қабылдаған еді. Джонстон Веллингтон батальонына штыкпен шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ Малоун Джонстонға мұндай шабуылға қанатын қолдаудың болмауын көрсетті. Джонстон – NZEF-ке тағайындалған британдық армия офицері еді, және жеке хаттарында Малоун мұндай офицерлердің майдан жағдайына бейімделуге келмейтініне көңілі толмағанын білдіре бастады. Кейіннен Малоун Хеллес түбегіндегі жұмысы үшін мақтау қағазы алды. Мамыр айының соңында бригада Анзак шығанағына оралды және резервке қойылды. 1 маусымда Веллингтон батальоны алдыңғы қатарға көшіп, бұрын Австралияның 4-бригадасы бақылаған Кортни постын иеленді. Малоун пост командирі болды және оның батальоны сегіз күндік кезеңдермен Отаго жаяу әскер батальонымен алмастырылатын болып жоспарланған. Ол дереу түрік шебіне қарап тұрған позицияны жақсартуға кірісті. Позицияның ұмытылған бекіністерін жөндеумен қатар, ол снайперлер тобын құрды, бұл ешкімнің жерінде түріктерге қарсы үстемдікке қол жеткізуге көмектесті. Малоун Кортни постындағы күш-жігерімен жоғары тұрған командирлерін таң қалдырды, және 9 маусымда Веллингтон батальонына Квинн постын ұстау міндеті жүктелді, бұрын Окленд және Кентербери жаяу әскер батальондары ұстаған, екеуі де шабуылдық операциялардан шаршаған еді. Квинн посты Кортни постынан көбірек қауіпті болды және қорғаныс жағынан назарсыз қалды. Түрік окоптары көбінесе жақын болғандықтан, Квинн посты ANZAC шебіндегі әлсіз нүкте болды. Малоун дереу жағдайды түзетуге кірісті. Террасалар мен қазбалар салынды және бұрынғыда ашық қалған жерлерді қорғау үшін көптеген құм қаптары орнатылды. Ол Квинн постындағы қарсыластың арасындағы ешкімнің жеріне үстемдік ету шараларын енгізді, өз әскерлерінің жауға қарсы атыс күшін арттыру үшін пулемет позицияларын және атыс тесіктерін салуды тапсырды. Ол әскерлерінен жоғары талаптар қойғанмен, олар оны құрметтеді, өйткені ол олардың әл-ауқатына да қамқорлық жасады. Оның Квинн постындағы күш-жігері де бекер кетпеді. ANZAC корпусының командирі генерал Уильям Бердвуд Малоунды жұмысы үшін мақтады.

Чунук-Байр шайқасы

Тамыз айында Анзак бекінісінен шығу үшін одақтас күштердің жоспарлары жасалды. Оның кілті – Сарыбай жотасын басып алу еді. 7 тамызда Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасы Рододендрон қырқасы деп аталатын жердегі Чунюк-Бейр төбесіне шабуыл жасады. Бірақ, жаяу әскер батальондарын бастапқы позицияларға жеткізудегі кешігу шабуылдың жоспарланған түнгі емес, күндіз басталғанына себеп болды. Осының салдарынан Окленд батальоны таңғы сағат 10:30-да шабуыл жасағанда ауыр шығынға ұшырады. Джонстон, бригаданы басқаруын жалғастырғанмен, оған қабілетсіз екені анық болды, содан кейін Малоунға батальонын алға жылжытуға бұйрық берді. Кристофер Пагслидің 1984 жылғы жазбасына сәйкес, Малоун бас тартты, өйткені оның батальоны сол түні Чунюк-Бейрді ала алады деді. Алайда, 2018 жылы Жаңа Зеландияның әскери тарихшысы Ян Макгиббон Малоунның күндізгі шабуылға тікелей бұйрықтан бас тартқаны туралы "мифке" қарсы шықты. Ол Малоун мен Джонстонның екеуі де дивизия командирі Годлидің Окленд батальонына күндіз шабуыл жасау бұйрығына келіспегенін айтты. Джонстон бұйрыққа мойынұсынып, шабуылды бастауға бұйырды. Макгиббон Малоунның жоғары офицердің бұйрығынан бас тартқаны туралы мәлімдеме 1981 жылы 93 жастағы Чарли Кларктың естеліктеріне ғана негізделгенін мәлімдеді. Ұрысқа қатысқан Веллингтон батальонының сарбазы Кларктың айтуынша, Оклендтіктердің сәтсіз шабуылынан кейін Малоун командиріне Веллингтон батальонын күндіз төбеге көтермейтінін ескерткен. Макгиббон Кларктың сөзі Малоунның Джонстонның бригадалық майоры Артур Темперлимен болған дауға қатысты екенін айтады. Таң атқанда Веллингтон батальоны Рододендрон қырқасына келгенде Темперли Малоуннан өзінің әскерін Чунюк-Бейрге қарай жотаға көтеруді сұрады. Малоун бұл сұрақты қабылдамады, оның орнына түнге дейін қорғаныс позициясын құруды жөн көрді. 8 тамыздың таңертеңіне қарай, Глостердің 7-ші батальоны және артиллерия мен теңіз артиллериясының қолдауымен Веллингтон батальоны салыстырмалы түрде аз қарсылықпен Чунюк-Бейрді басып алуға жетті. Осы кезде Малоунның батальоны Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасының жалғыз толыққан батальоны болды. Ол Чунюк-Бейрдің төбесін қорғауға кірісті, бірақ оның әскері басып алған түрік траншеяларын тереңдету қиын болды, ал күн шыққанда жағдай одан да қиындады, бұл көршілес Q төбесіндегі түріктерге Веллингтонның позициясына оқтарды бағыттауға мүмкіндік берді. Глостерлер де төбеде болды, бірақ кері беткейге шегінуге мәжбүр болды. Түрік атысы Чунюк-Бейрді ұстап тұрған жаяу әскердің арасында ауыр шығынға әкелді, бірақ күндіз төбеге күш түсірудің маңызды әрекеттеріне де кедергі келтірді. Керісінше, төбеге жеткен әскерлер Чунюк-Бейрдің артқы беткейлерінде орналасты, сондықтан түріктердің жақындасуын байқау қиын болды. Малоун қорғанысты үйлестіруді жалғастырды, бірақ төбенің бір бөлігі жоғалды. Ол үнемі әрекет етіп, түрік шабуылдарына қарсы шабуылдар жасады. Алдыңғы қатардағы орлар өлілердің денелерімен толып, жасырыну мүмкіндігін азайды. Кешкі сағат 5 шамасында Малоун штаб окопында достық атыстан, мүмкін артиллериядан немесе теңіз атысынан қаза тапты. Сол күні кешке Отаго батальоны және Веллингтон атты әскерінің екі эскадрильясы келді, ал Малоун батальонының қалдықтары 760 адамның 690-ы өлтірілді немесе жараланды. Малоун мен оның 300 әскерінің қабірі табылған жоқ. Екі күннен кейін, британдықтар ұстаған Чунюк-Бейр түріктерге берілді. Батальон шептен шығарылғаннан кейін 21 тамызда Малоунның еске алу рәсімі өтті. Рәсімге батальонның тірі қалған ер адамдарының көп бөлігі қатысты. Малоун тамыз шабуылы кезіндегі басшылығы үшін де депештерде аталды. Малоунның артында әйелі Ида және сегіз баласы қалды. Бастапқыда шаруашылықтан жақсы кіріс көзі болғанмен, 1920 жылдардағы депрессия ауыл шаруашылығының табысына әсер етті және Ида қаржылық қиындықтарға тап болды. Соңында ол үш баласымен және Малоунның бұрынғы некесінен туған қызымен бірге Англияға көшіп, 1946 жылы онда қайтыс болды. Оның ең үлкен төрт ұлы NZEF-те қызмет етті, ал біреуі, Морис, Синай және Палестина кампаниясы кезінде Ерекше қызмет медалімен марапатталды. Тағы бір ұлы, Эдмонд, Батыс майданында Веллингтон полкінде қызмет еткенде Әскери крест алды; ол жараланғаннан кейін бірнеше күннен кейін, 1918 жылдың 6 сәуірінде қайтыс болды.

Мұра

Чунюк-Бейр шайқасынан кейін оның батылдығы күмән тудырмағанмен, Малоун бастапқыда қорғанысты басқаруы, әсіресе қорғаныс бекіністерін орналастыруы сынға ілікті. Ұрысты жоспарлау кезінде және одан бұрын Галлиполи науқанында ол Джонстонның бригадалық майоры Артур Темперлимен келіспеушілікке түсті. Джонстон сияқты британ армиясының офицері Темперли Малоунның қорғаныс шараларын ең көп сынға алғандардың бірі болды және бұл шайқас туралы келесі ресми есептерге ықпал еткен болуы мүмкін. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл сынның негізсіз екенін және жоғары деңгейдегі басқару тізбегінде бірнеше маңызды қателер болғанын көрсетті. Атап айтқанда, Джонстонның Чунюк-Бейрді басып алғаннан кейін күштерді жеткізуде кешіккені Малоун батальонының қол жеткізген табыстарын сақтап қалуға мүмкіндік бермеді. Жаңа Зеландияда Малоунның қазасы туралы кеңінен хабарланды және ол, әсіресе Таранаки аймағында, терең қайғы тудырды. Веллингтон полкінің сарбаздары бұрынғы командирін жоғары бағалады және Стратфордтағы Король Эдвард паркіне кіреберісте Малоунның естелік қақпаларын салуға қаржы жинады. Бұл қақпалар – Жаңа Зеландиядағы жеке сарбаздың құрметіне орнатылған ең ірі соғыс ескерткіштерінің бірі. Архитекторлар Дюфил мен Гибсон жобалаған қақпалар 1923 жылғы 8 тамызда көпшілік алдында ресми түрде ашылды. Қақпалардың жанында Малоунның есімін арнап жыл сайынғы рәсім 8 тамызда өткізіледі. Малоунның бейнесіндегі полковник 1982 жылы Морис Шэдболт жазған «Чунюк-Бейрде бір рет» атты пьесаның маңызды кейіпкері болды, ол Веллингтон батальонының 8 тамыздағы шайқасының оқиғасын баяндады. 1992 жылы пьеса «Чунюк-Бейр» деген атпен фильмге түсірілді. 2005 жылы оның құрметіне Жаңа Зеландия Парламентінің салтанатты залында тақта ашылды. Малоунның естелік тақтасы Жаңа Зеландияның Те Папа Тонгарева мұражайының қорында сақталады.