Кіріспе

Дербиширдегі тас шеңбері, Англия

«Тоғыз қарындас» – Англияның Шығыс Мидлендс аймағындағы Дербиширде, Стэнтон Мурда орналасқан тас шеңбері. «Тоғыз қарындас» – б.з.д. 3300-900 жылдар аралығында неолит және ерте қола дәуірінде Ұлыбритания, Ирландия және Бретаньнің көп бөлігінде таралған тас шеңберлерін салу дәстүрінің бір бөлігі. Мұндай ескерткіштердің мақсаты белгісіз, бірақ археологтар бұл тастар шеңбер құрғандар үшін мистикалық күштерді бейнелейтінін болжайды. Диаметрі 10,8 метр болатын тас шеңбері он диірмен тасынан тұрады, бірақ бірнеше ғасыр бойы олардың бірі жерге көмілген, сондықтан тоғыз тас болғандай көрінеді. Оныншы тас алғашқы тарихқа дейінгі жобаның бөлігі ме, әлде кейіннен қосылған ма, белгісіз. Шеңбердің айналасындағы жер көтеріңкі, бірақ бұл қасақана жасалған топырақ қоршауы ма, әлде басқа іс-әрекеттердің нәтижесі ме, әлі анық емес. Бұрын сақинаның ішінде ойыс, тік тас немесе топырақ үйінді болған болуы мүмкін. Шеңбердің оңтүстік-батысында «Патша тасы» деп аталатын бір монолит тұр; оның «Тоғыз қарындас» шеңберімен байланысты ма, әлде олардың жақын орналасуы кездейсоқ па, белгісіз. 18 және 19 ғасырларда «Тоғыз қарындас» Хайман Рук және Томас Бейтман сияқты антикварлардың назарын аударды. 2000 жылы археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. 19 ғасырда шеңбердің айналасына қабырға салынды, бірақ 1985 жылы ол алынып тасталды. 20 ғасырдың соңынан бері «Тоғыз қарындас» қасиетті орын ретінде қарастырылып, онда заманауи язычниктар ритуалдар өткізеді. 1999 жылдан 2010 жылға дейін бұл аймақта «Тоғыз қарындасқа» қарсы карьер науқаны жүргізілді, олардың мақсаты – жақын жердегі карьер жұмыстарын тоқтату болды.

Орналасқан жері

Тоғыз ханымдар Пик округінің шұңқырлы даласы Стентон Мурдың солтүстік жағында орналасқан. Биіктігі 297 және 298 метр аралығында. Тоғыз ханымдар Бейкуэллден оңтүстік-шығысқа қарай 3 ½ миль қашықтықта жатыр. Археолог Обри Берл Стэнтон Мур аймағын "тас қабірлер, сақиналы қабірлер, тік тұрған тастар және тас шеңберлерінен тұратын тарихи некрополь" деп сипаттаған. Бұл Реформа мұнарасынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 300 метр жерде, ал тас шеңбердің батысында қола дәуіріне жататын үш ірі сақиналы қабірлер шоғыры бар. Даланың көп бөлігі шөптесін жер болғанымен, Тоғыз ханымға жақын аймақта бидайық шөптер басым. Ескерткіштің көрінуін жақсарту үшін, айналасындағы егістіктер тазартылып, қайың ағаштары тастарға жақын өсуіне жол берілмеді.

Контекст

Төртінші және үшінші мыңжылдықтардағы б.з.д. ерте неолиттен кейінгі неолитке өту кезінде экономикалық және технологиялық тұрақтылық сақталды, бірақ ескерткіштердің стилі айтарлықтай өзгерді, әсіресе қазіргі Оңтүстік және Шығыс Англияда. 3000 жылға қарай, ерте неолитке тән ұзын обалар, жолдармен қоршалған кеңістіктер және курстар құрылуын тоқтатты да, олардың орнына әртүрлі дөңгелек ескерткіштер пайда болды. Оларға топырақтан жасалған шатырлар, ағаш шеңберлер және тас шеңберлер жатады. Тас шеңберлері Ұлыбританияның тас материалы жеткілікті барлық аймақтарында кездеседі, тек аралдың Оңтүстік-Шығыс бөлігінде жоқ. Олардың ең көп шоғырланған жерлері – Оңтүстік-Батыс Британия және Шотландияның Солтүстік-Шығыс бөлігі, Абердинге жақын. Олардың салыну дәстүрі 2400 жылға созылуы мүмкін, б.з.д. 3300-900 жылдар аралығында, ал негізгі құрылыс кезеңі 3000-1300 жылдар аралығында болды. Бұл тас шеңберлер, әдетте, олар салынғаннан кейін бірден адамдардың келгеніне аз дәлелдерді көрсетеді. Тарихшы Рональд Хаттонның айтуынша, бұл олардың археологиялық іздер қалдырған рәсімдерге арналмағанын, бірақ олар қасақана «үнсіз және бос ескерткіштер» ретінде қалдырылған болуы мүмкін. Археолог Майк Паркер Пирсон неолиттік Британияда тас өлістермен, ал ағаш тірілермен байланысты болғанын айтады. Басқа археологтар бұл тастардың ата-бабаларды емес, құдайлар сияқты басқа табиғаттан тыс күштерді бейнелейтінін ұсынады. Шығыс Британияда, соның ішінде Шығыс Мидлендс аймағында, тас шеңберлері аралдың батысына қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі, бұл мүмкін жергілікті тас материалдарының жетіспеуіне байланысты болуы мүмкін. Шығыста ағаш шеңберлері мен топырақ шатырларына көптеген дәлелдер бар, бұл олардың тас аналогтарынан гөрі жиі кездесетінін көрсетеді. Қазіргі Дербишир аймағында бес немесе алты тас шеңбері белгілі, бірақ одан басқа, сақина тәрізді обалардың көптеген қалдықтары да кездеседі, олардың стилі әртүрлі, бірақ тас сақиналарына ұқсауы мүмкін. Бұл округтегілер стильдік тұрғыдан Йоркширдегілерге ұқсас. Пик округінде шеңбер құрамында қолданылатын тастардың саны ретінде тоғыз саны жиі таңдалып алынған. Пиктегі ең ірі тас шеңберлері – Арбор Лоу және Буль-ринг, екеуі де тас шеңберді топырақ шатырымен біріктіретін және құмтас қабаттарында орналасқан ескерткіштер. Сондай-ақ, Долл Тор және Найн Стоунс Клоуз сияқты кішкентай тас шеңберлері әктас шетіне жақын орналасқан.

Құрылысы, құрылысы және қолданылуы

Археологтар Тоғыз әйелді қола дәуірімен байланыстырған, ал Бурл оның ерте қола дәуірінде жасалғанын нақтырақ айтады. Бұл жерде бірнеше құрылыс кезеңдері болған болуы мүмкін, мысалы, бастапқыда жер үйіндісі болған, кейін ғана оған тастар қосылған. Тоғыз әйелдің тас шеңберінің диаметрі 10,8 метрді құрайды және ол шығыстан солтүстік-шығысқа қарай еңіске түсетін жерде орналасқан. 1907 жылғы мәліметтерде шеңберде тоғыз тас болғаны, олардың біреуінен басқасы тік тұрғаны айтылған. 1977 жылы оныншы тас қазылып алынды, бірақ оның шеңбердің тарихында салыстырмалы түрде жақын уақытта басқа жерден орынға көшірілген болуы мүмкін. Тастар жергілікті диірмен тасынан жасалған, орташа дәнді құмтас. Бурл тастарды «ерекше көзге түспейтін» деп сипаттаған. Олардың пішіні мен мөлшері әртүрлі, кейбіреулері «төртбұрышты қималы блоктар», ал екіншілері «шеңбердің шеңберіне сәйкес келетін сопақ тақталар». Тастар төмен, ең биігі солтүстік-шығыс жағында орналасқан, олардың биіктігі 0,9 метрге жетеді. 2000 жылы жүргізілген қазба жұмыстары орфостаттардың кем дегенде біреуінің ойығына кішірек тастар салынғанын көрсетті. Тоғыз әйел туралы пікір білдірген бірнеше археологтар Дербиширдегі осы типтегі басқа да бірнеше орындардағыдай, тас шеңберді төменгі жағалаудың қоршап тұрғанына сенді. Олар оны солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жақтарында кіреберістері бар деп сипаттады, ал 1980 жылы жарияланған есепте оның ені 3 метр, биіктігі 0,6 метр болғаны айтылған. Бұл жағалаудың құрамына қатысты әртүрлі ұсыныстар айтылды, кейбір археологтар оның топырақтан жасалғанын, ал басқалары топырақ пен тастан тұрғанын болжады. Алайда, 2000 жылы шеңбердің шығыс бөлігінде жүргізілген қазба жұмыстары кез келген қасақана жасалған төбешікке дәлел таппады. Оның орнына қазбашылар жағалаудың пайда болуына тастардың сыртындағы жердің бұзылмаған қабатының себеп болғанын анықтады, ал ішкі жағынан топырақ алынған. Бұл олардың тұжырымына негіз болды: бұл жер бастапқыда «ішіне қарай ойысқан» пішінде болған, «топырақ ішкі және сыртқы жағынан қазылып, жоғары көтерілген жиектері қалдырылған». Бұл көлге арналған шұңқырға ұқсас көрініс береді. 18 ғасырдың соңындағы жазбалар шеңбердің ортасында бір белгі болғанын көрсетеді. 1780 жылы антиквар Хайман Рук бұл жерді суретінде сақинаның ортасында қуыс сияқты көрсеткен, бұл оның бастапқы суретіне негізделген акварель суретінде көрініс тапқан. Алайда, 1782 жылы ол ортасында тас болғанын жазды, оны ол 1793 жылы салған Тоғыз әйелдің суретіне түсірді. Бұл бәсекелестік талаптар 18 ғасырдың соңында сақинаның ортасында не болғанын анықтауды қиындатады. Рук бір кезде қуыста тас тұрғанын ойлаған болуы мүмкін, сондықтан ол әлі де солай деп мәлімдеген. Басқа мүмкіндік – бір кезде ортасында тас болған және ол 1977 жылы табылған тасқа көшірілген. 19 және 20 ғасырдың басында кейбір зерттеушілер шеңбердің ішінде топырақ үйіндісі болғанына дәлел бар деп сенді, бұл ескерткіштің суреттеріне енгізілді, бірақ басқа бақылаушылар бұл жерде жердің тегіс еместігін айтты. 21 ғасырдың басында ішкі үйіндінің іздері жоқ болды. Бұл шығынның бір бөлігі оның ішінде қазылған адамдардың кесірінен болған болуы мүмкін. Үйінді болғаны туралы болжамға сүйене отырып, Бурл шеңбердің ішінде адам сүйектері жерленген тұмсық болғанын болжады. Дөңгелектің батысынан/оңтүстік-батысынан 40 метр жерде «Король тасы» деп аталатын монолит (тұрған тас) орналасқан. Бурл оны «тақташа тәрізді» деп сипаттаған. Жалпы, оның ұзындығы 1,22 метр, ені 0,60 метр, ал қалыңдығы 0,29 мен 0,38 метр аралығында; оның ұзындығының шамамен 58 сантиметрі жер бетінен жоғары көрінеді. Тоғыз әйелдің басқа тастары сияқты, бұл да диірмен тасынан жасалған. Ол жерге еңкейіп, оңтүстік-шығысқа қарай қатты иілген. Бұл тас бір кезде тас шеңбермен байланыстыратын даңғылдың бөлігі болған болуы мүмкін, бірақ 2000 жылы оның айналасында жүргізілген қазба жұмыстары жақын маңдағы басқа тастардың болғанына ешқандай дәлел таппады. Король тасы тарихқа дейінгі нысан болмауы мүмкін, және оның Тоғыз әйелдер шеңберімен байланысты болуы үшін жасалғандығы туралы нақты дәлел жоқ. Король тасына граффити жазылған: оған «Билл Стампс» деген есім, айқыш пен нөлдің қасында 19 ғасырда ойылған. Билл Стампс – Чарльз Диккенстің «Пиквик парақшалары» романындағы алаяқтың аты, граффитиде оның аты атаулы айтылуы мүмкін. Граффитидің бір мүмкін кінәгері Эдвард Симпсон, жалған антиквариаттарды сатушы, ол жиі жақын жерде тұратын.

Қазіргі тарих

Сайттың атауы "Тоғыз әйел" британдық фольклорында осындай тастарды әйелдермен байланыстыруға кең таралған бейімділікті көрсетеді, осы құбылыс Девон және Корнуоллдағы "Тоғыз қыз" деп аталатын жерлерде де кездеседі.

18-20 ғасырлар

Антиквар-зерттеуші Хейман Рук 1782 жылы «Археология» журналында жарияланған Стэнтон Мур мұрасы туралы мақаласында «друид ғибадатханасы» деп санаған Тоғыз қыздың бар екенін атап өтті. Ұлыбританияның тарихқа дейінгі ескерткіштерін темір дәуірінің Батыс Еуропасының бір бөлігінде болған друидтар салған деген идея 17- және 18-ғасырларда антикварлар арасында кең қолдау тапты, оны Джон Обри және Уильям Стукли сияқты белгілі жазушылар қабылдады. Бұл идеяны антикварист Томас Бейтман 1848 жылғы «Дербиширдің ескіліктерінің іздері» кітабында қайталады, онда ол Тоғыз қызды «друидтік шеңбер» деп сипаттады. Ол ескерткіштің суретімен қатар, оны қоршаған ландшафтты безендіруін де көрсетті. 1883 жылы археолог Огастус Питт Риверс Тоғыз қызға сапар шегіп, оның суретін салып, көптеген тастардың өлшемдерін өлшеді. Ол шеңбердің ортасы қазылған деген пікірін жазды. Тоғыз қыз Англия мен Уэльстегі 28 архетиптік ескерткіштің бірі болды, олар Питт Риверстің 1882 жылы заңға айналған алғашқы Ежелгі ескерткіштерді қорғау заңына қосылған тізімге енді. Келесі жылы ол мемлекеттік қамқорлыққа алынды. Тоғыз қыз кейіннен Дж. Уордтың 1905 жылы жарық көрген Дербишир тарихының Виктория округіндегі «Ерте адам» тарауында айтылды, онда ол осы орынның «жақсы танымал» екенін атап өтті. Бұл орынның сипаттамасы В. Дж. Эндрюдің «Дербиширдің тарихи тас шеңберлері» тарауында пайда болды, бұл тарау 1907 жылы пастор Дж. Чарльз Кокс редакциялаған «Ескі Дербишир естеліктері» жинағына енді. 1870 жылдарға қарай, шеңбердің айналасына тас қабырға, ал Патша тасының айналасына тағы бір қабырға салынды. Гилберт пен Гартон «ондаған жылдар бойы олар Стэнтон Мурдың ортостаттармен бірдей танымал ерекшелігі болған болуы керек» деп жазды. Бұл қабырғалар 1980 жылдары жарамсыз болып, 1985 жылы бұзылды. 1977 жылы шеңбердің шығысында, бұрынғы зерттеушілердің айтуынша, бір кезде тас тұрған жерде оныншы тас табылды. Бұл тас алғаш рет 1976 жылғы құрғақшылық пен топырақ эрозиясының салдарынан көрінді, ал 1977 жылдың тамыз айында белгісіз біреулер оны толыққанды қазып шығарды. Жергілікті археолог Дж. П. Хиткот бұл жаңалықты Дербишир археологиялық журналында жариялады.

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында

2010 жылы Тоғыз қыздың Пик округіндегі ең көп танымал ежелгі орындардың бірі екені айтылды. Осы орынға келгендердің арасында заманауи пагандықтар да болды, олардың бұл жерде болуы кем дегенде 1980 жылдан бері тіркелген. 20 ғасырдың соңында бұл орын Ұлыбританиядағы заманауи пагандық қауымдастықта, әсіресе Мидлендс аймағында кеңінен танымал болды. Көптеген пагандықтар үшін Тоғыз қыз қасиетті орын саналды, ал Стэнтон Мур жиі қасиетті ландшафт ретінде қарастырылды. Олар тас шеңберін рухтармен, құдайлармен немесе ата-бабалармен байланысу орны деп есептеді, ал кейбіреулер оның лей сызығында немесе рухтар жолында орналасқанына сенді. Онда виккандықтар, друидтер және язычниктер сияқты әртүрлі пагандықтар ритуалдар өткізді. Бұл ритуалдар кейде Жыл шеңберіне сәйкес маусымдарды тойлау үшін, сондай-ақ арнайы оқиғалар үшін, мысалы, қол қосып үйлену рәсімдері үшін жасалды. Жазғы күн тоғысы келушілер үшін, әсіресе пагандықтар үшін танымал уақытқа айналды; 2020 жылы жазғы күн тоғысына Тоғыз қызға жүздеген адам жиналды, бұл COVID-19 вирусының таралуын болдырмау бойынша үкіметтік кеңестерге қайшы келгендіктен, баспасөз назарына ілікті. Пагандық ритуалдарға ән салу, билеу, құрбандық шалу сияқты амалдар кірді. Пагандықтар монументтің маңына шай шамдары, гүлдер немесе монеталар сияқты материалдық іздер қалдырды. Қазіргі уақытта шеңбердің ішінде кристалдар, жылтыратылған тастар, пластикалық тарақ және темекі пачкасы табылған. Тоғыз қызға адам күлі де шашылған. Шеңберге жақын орналасқан емен ағашына келушілер мата, лента және басқа да материалдарды байлап, «жапсырма ағашы» ретінде пайдаланған; олар сондай-ақ жақын маңдағы табиғи жартасқа оюлар жасаған. Бұл әрекеттердің көп бөлігі орынның тозуына әкелді, әсіресе шеңбердің ішінде от жаққан жерлерде – кейде тік тастардың жанында, бірақ көбінесе орталықта, отты қайта-қайта жағудан пайда болған ойыс жерде. Көп жағдайда келушілер тастарға тиіп, оларға отырып, олардың тозуына себеп болды. 1990 жылы жазғы күн тоғысында орында болған той-қуаныштар Патша тасының жерден сынғауына әкелді; ол 2000 жылы жөндеуден бұрын қосымша тастармен тіреліп тұрды. Орынның нашарлауына жауап ретінде 1980 жылдары English Heritage оны сақтау шараларын бастады. Біріншіден, олар 1985 жылы 19 ғасырға дейінгі құлаған қабырғаларды бұзды, содан кейін орын төңірегіндегі жерге толтыру арқылы косметикалық өзгерістер жасау үшін мердігерді тартты. 1987 жылы мердігер осы мақсатта карьер қалдықтарын пайдаланды, бұл орынның археологиялық тұтастығына зиян келтірді; қосылған материал археологтардың қадағалауымен алынып тасталды. Тоғыз қыздың тозуы мен нашарлауы жалғаса беретінін білген English Heritage 1988 жылы орынды зерттеу үшін Trent and Peak Archaeological Trust-қа тапсырыс берді. Trust 1988 жылдың мамырында, 1990 жылдың қаңтарында, 1990 жылдың қарашасында, 1991 жылдың қарашасында, 1992 жылдың қарашасында, 1994 жылдың тамызында және 1997 жылдың қарашасында тоғыз жарым жыл ішінде жер биіктігін зерттеу жобасын жүзеге асырды. Зыянның өсуіне алаңдаған English Heritage 2000 жылдың күзінде орынды қазу жұмыстарын ұйымдастырды. Алты ор ашылды, біреуі тас шеңберге, екіншісі Патша тасына, ал қалған төртеуі геофизикалық зерттеуде анықталған аномалияларды зерттеу үшін ашылды. Қазба жұмыстарынан тек бір ғана зат табылды, ол тарихқа дейінгі дәуірге жатқан деп есептеледі – ретушталған артефакттан алынған күйдірілген кремнез, мүмкін, ұзын бүйірлік сырғыш немесе пышақ. Бұл зат Патша тасына жақын жердегі бұзылыстан табылған. Қазба кезінде Тоғыз қызға пентаграмма орнатылған, Блейн мен Уоллис бұл пагандықтардың жерді қорғау немесе қазба жұмыстарын сәтті аяқтау үшін жасағандығын болжайды.

Тоғыз әйелдің карьерге қарсы науқаны

Стэнтон Мурдың бір бөлігі карьер жұмыстарына пайдаланылған, ал Nine Ladies жерінде Dale View Quarry карьерінен шығатын шу естіледі. 1999 жылы карьер компаниясы жақын жердегі екі тасталынған карьерді қайта ашуға қатысты өтініш берді – Lees Cross және Endcliffe, мақсаты 42 жыл ішінде 2,18 миллион тонна блок сазтас өндіру еді. Бұл карьерлер жер иесі, Хэддон Эстейтс лорды Эдвард Манн үшін қаржылық жағынан тиімді болар еді; 2004 жылы карьерге қарсы наразылық білдірушілер оның осы операциядан шамамен 100 миллион фунт стерлинг табыс таба алатынын болжады. Жергілікті тұрғындар, мұраны қорғау ұйымдары және пұтқа табынушылар карьерлердің шудың көбеюіне, жабайы табиғат мекендеу орындарының жойылуына және мурдың археологиялық тұрғыдан маңызды ортасына зиян келтіруіне алаңдады. 1999 жылдың қазан айында карьерге қарсы бес белсенді осы жерге жақын наразылық лагерін құрып, "Тоғыз әйелдің карьерге қарсы науқаны" деген ат берді. 2000 жылға қарай лагерьде бір уақытта 20-дан 30-ға дейін наразылық білдірушілер болды, олардың саны кейде билік тарапынан лагерь күшпен таратылуы мүмкін деген қауесеттерге жауап ретінде уақытша артты. 2003 және 2005 жылдары наразылық білдірушілерді жоспарлау ережелерін пайдаланып, лагерьден шығаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Жергілікті қоғамда наразылық лагеріне қатысты пікірлер әртүрлі болды: кейбіреулер наразылық білдірушілерді қолдап, оларға тамақ әкелді, ал енді біреулер оларды мазалаушы деп есептеп, жаңа карьерлік жобалардың іске асуын қалады. Наразылық білдірушілердің барлығы пұтқа табынушылар болмаса да, Блейн мен Уоллистің сөзіне сүйенсек, аймақтың пұтқа табынушылар қауымы осы қақтығысты "өздерінің мәселесі" деп жариялады. Карьер жұмыстарының тудырған қауіптеріне байланысты Nine Ladies пұтқа табынушылар арасында ритуалдық орын ретінде танымалдылығы артты. 2001 жылдың қыркүйек айында Бирмингемнен келген көптеген пұтқа табынушылар, Дорсеттен келген друидтар тобы және танымал друид белсендісі Артур Пендрагон тас шеңберіне барып, "тастарды қорғау" мақсатымен "энергияны көтеру" ритуалын өткізді. Басқалары, "Аждаһалар желісі" тобымен байланысты, карьерден қорғау үшін осы жерге "Аждаһа байлау рунасының" суреттерін орналастырды. 2004 жылы Жоғарғы сот екі карьерді "тоқтап тұрған" деп жариялады. Бұл шешімге шағым түсті, бірақ 2005 жылдың маусым айында бұл шешім күшіне енді. Бұл Пик ауданы ұлттық паркі басқармасы олар үшін жұмыс шарттары туралы келісімге келмегенше карьерлерді қайта ашуға болмайды дегенді білдірді. 2008 жылы шеңбердің жанындағы карьерлерді қазуға рұқсат берілгені тоқтатылды. 2010 жылы наразылық лагері таратылды.