Кіріспе

"Инструментальды" және "құндылықты рационалды әрекет" – ғалымдар адамдардың екі түрлі мінез-құлқысын анықтау үшін қолданатын философиялық терминдер. Ғалымдар нәтиже беруші құралдарды пайдалануды инструментальды әрекет деп, ал "дұрыс" деп саналатын мақсаттарға ұмтылуды құндылықты рационалды әрекет деп атайды. Бұл терминдерді социолог Макс Вебер енгізді, ол адамдардың өз әрекеттеріне жеке пікірлер мен мағыналар беретінін байқады. Адамдар шартты құрал ретінде қарастырған әрекеттерді ол "инструментальды рационалды" деп атады. Ал, шартсыз мақсаттар ретінде қарастырған әрекеттерді "құндылықты рационалды" деп атады. Ол барлық адамның екі түрлі себеппен әрекет ететінін, бірақ жеке әрекеттерді бір немесе екінші себеппен негіздеуін анықтады. Әрекет мынадай болуы мүмкін:

Макс Вебер

Вебер осы терминдерді рационалды әрекет үшін ұсынғанмен, оларды әрдайым дәйекті түрде қолданбады. Кейде ол құралдық амалдарды «материалдық мүдделерді есептеу» немесе «күнделікті мақсатты мінез-құлық» деп атады. Ал құндылықты рационалды мақсаттарды «дін немесе сиқыр арқылы талап етілген идеалдық ниеттер» деп атады. Вебер діни, мемлекеттік және экономикалық ортадағы адам әрекеттерін зерттегенде, адамдардың ой-өрісінің дамитынын және шартты амалдарды шартсыз мақсаттарға айналдыра, осылайша оны ластауын байқады. Көне заманғы халықтар тірі және тірі емес нәрселерге де адам әрекетіндегі еркіндік пен мақсатты жатқызады – бұл сенім анимизм деп аталады. Олар адам емес ерік-жігерді бақылау үшін құралдық тұрғыдан тиімді амалдарды қолданады. Бірақ рухтар мен жансыз заттарды бақылауға құралдық ойлауды қолдану адам білімін бұзады. Аспаптық тұрғыдан жұмыс істейді деп қате түсінілген жаңбыр биі, нақты салдарына қарамастан, мәңгілік заңды деп жарияланған белгіленген ритуалдық әрекетке айналады. Құралдық тұрғыдан тиімсіз амалдар өздеріне-өздері құндылықты рационалды мақсаттарға айналады. Сондай-ақ, практикалық шартты мақсаттарға сену адамның жоғары моральдық мақсаттарға сенуін жояды деп қорқыды. Юрген Хабермас Вебердің адам қоғамы үшін моральдық компастың осылайша жойылуына наразылығын білдіргенін келтірді:

Юрген Хабермас

Жаңа атауларды енгізгеніне қарамастан, Юрген Хабермас Парсонспен бірге адам мінез-құлқын түсіндіру үшін Вебердің классикалық рационалды әрекет түрлерін пайдаланды. 1981 жылғы "Коммуникативтік әрекет теориясы" еңбегінде ол кейде құралдық әрекетті "телеологиялық" әрекет немесе жай ғана "жұмыс" деп атады. Құндылықты рационалды әрекет "нормативтік тұрғыда реттелген" болып көрінді. Кейінгі еңбектерінде ол осы екі түрлі әрекетті мотивтері арқылы ажыратты. Құралдық әрекеттің "жеке және әрекет етушіге қатысты себептері" бар, ал құндылықты рационалды әрекеттің "қоғамдық тұрғыда қорғалатын және әрекет етушіге тәуелсіз себептері" бар. Бұдан өзге, ол жеке құралдық әрекеттің әлеуметтік өзара әрекеттесудің заңды үлгілерінде қалай белгіленетінін түсіндіруге қажет жаңа әлеуметтік әрекет түрін – коммуникативтік әрекетті ұсынды, осылайша олардың арасындағы айырмашылықты жойды. Джеймс Гуинлок Хабермас ұсынысын былай түсіндірді:

Хабермас тілдік қауымдастықтардың "заңды деп танылған нормативтік контекстіні" құрайтын құндылықты рационалды символдардың фонын бөліседі деп санайды. Дьюи болса, Вебердің талпынысындай, жеке адамның әрекеттерін оқшауланған мотивтермен түсіндіру мүмкін емес деп мәлімдеді. Қоғамдағы адамдар үшін көптеген жеке әрекеттер машина жүргізу сияқты, әдеттегі "әрекет ету жолдарынан" тұрады. Кез келген әрекет биологиялық және мәдени ортаға сіңіп, адамдар оны үнемі өзгертіп, мінез-құлықтың даму үлгілерін ілгерілетеді: тиімді жүргізу жол жағдайына үздіксіз бейімделеді. Вебердің айтуынша, өзара байланысты әрекет үлгілері институционалдық әдетке айналғаннан кейін, оларға көп ойлану қажет болмайды. "Өмір, жеткілікті түрде жалпылама болғандықтан, әдет деп аталатын әрекет жолдары болмаса мүмкін емес". Бірақ әдеттер тек құралдық әрекеттер сәтті түрде әрбір құнды мақсатына жеткеннен кейін ғана пайда болады. Олар Вебер жіктегендей, рационалды емес, немесе басқа философтар жіктегендей, қолданыстағы құралдарды ескермей жасалатын рационалды әрекеттер де емес. Парсонс пен Хабермас мәдени аккредиттелген институттар құндылықты рационалды мақсаттарды заңдыландырады деген қорытындыға келсе, Дьюи олардың көбінесе кемшіліктері бар индуктивтік жалпылаулар – бұрыс инструменталды бағалаулар екенін, оларды рационалды әрекеттің моральдық растауы ретінде қарастырудың орнына қайта құру қажет деген қорытындыға келді.