Кіріспе
"Қойдың киімін киген қасқыр" идиомасы Исаның Матай ілтебігіндегі Тау уағызынан келген. Ол шынайы мінез-құлқынан өзгеше рөл ойнайтын адамдарға қарсы ескертеді. Ілтебік мұндай адамдарды (әсіресе жалған ұстаздарды) қауіпті деп санайды. 12-ші ғасырдан бұрынғы емес, осы идиомаға негізделген әңгімелер бұрыс түрде ежелгі грек әңгімешісі Эзопқа (б.з.д. 620–564) жатқызылған. Шатасу Эзоп әңгімелеріндегі ұқсас тақырыптардан туындайды – қасқырларға сенім артылып, адамның шынайы табиғаты кез келген жамылу арқылы ашылатын мораль. Қазіргі заманда зоологтар бұл идиоманы түрлі жыртқыштық мінез-құлық түрлерін сипаттау үшін қолданады.
A wolf in sheep's clothing is an idiom from Jesus's Sermon on the Mount as narrated in the Gospel of Matthew. It warns against individuals who play a duplicitous role. The gospel regards such individuals (particularly false teachers) as dangerous. Fables based on the idiom, dated no earlier than the 12th century CE, have been falsely credited to ancient Greek storyteller Aesop (620–564 BCE). The confusion arises from the similarity of themes in Aesop's Fables concerning wolves that are mistakenly trusted, with the moral that human nature eventually shows through any disguise. In the modern era, zoologists have applied the idiom to various types of predatory behaviour.
Шығу тегі және нұсқалары
Бұл сөз тіркесі Исаның Тау үстіндегі уағызында айтылған, ол Христиандық Жаңа Өсиетте жазылған: «Қойдың терісін жамылып келген жалған пайғамбарлардан сақтаныңыз, бірақ іштей олар ашкөз қасқырлар» (Маттай 7:15, Король Джеймс нұсқасы). Уағызда кейін олардың нағыз табиғаты олардың істерімен ашылатыны айтылады («жемістерінен танып білесіздер, 16-аят»). Келесі ғасырларда бұл сөз тіркесі шіркеу әкелерінің латынша жазбаларында, содан кейін Еуропа тілдеріндегі әдебиеттерде жиі қолданылды. Латын мақалы да пайда болды: «Pelle sub agnina latitat mens saepe lupina» (Қой терісінің астында көбінесе қасқырдың санасы жасырылады). Қойдың киімін киген қасқыр туралы әңгіме қазіргі заманда Эзоптың аңызының бірі саналса да, орта ғасырға дейін осы нақты тақырыптағы аңыз туралы жазбалар жоқ, бірақ грек деректерінде Ілтебілдегі аңыздарға сілтемелер бар. Қой терісін жамылған қасқыр туралы алғашқы аңызды 12 ғасырғы грек риторигі Никефор Базилакис «Progymnasmata» (риторикалық жаттығулар) атты еңбегінде баяндаған. Ол әңгімеге: «Маска кию арқылы қиындыққа ұшырауыңыз мүмкін» деген ескерту қосады. Бірде қасқыр сыртқы түрін өзгертіп, табиғатын өзгерту арқылы көп тамақ табуға шешім қабылдады. Ол қойдың терісін киіп, отармен бірге жайылымға шықты. Шопан оның маскировкасына алданды. Түн түскенде, шопан қасқырды қалған қойлармен бірге қораға кіргізіп, есікті жапты. Бірақ шопан кешкі асына қой іздегенде, пышағын алып, қасқырды өлтірді. Бұл оқиғаның қорытындысы Ілтебілдегі оқиғадан өзгеше. Алғашқысында екі жүзді зұлымдық жасаушылардан сақтануға ескертіледі, ал Никефор зұлымдық жасаудың өзінің жазасын әкелетінін ескертеді. Келесі нұсқа үш ғасырдан кейін, 15 ғасырғы итальян профессоры Лоренцио Абстемиус еңбегінде («Hecatomythium») пайда болады. Ол былай деп баяндайды: «Қойдың терісін жамылған қасқыр қой отарына араласып, күн сайын бір қойды өлтірді. Шопан мұны байқағанда, қасқырды өте биік ағашқа іліп қойды. Басқа шопандар оның қойдың басын неге іліп тастағанын сұрағанда, ол: «Терісі қойдың терісі, бірақ іс-әрекеті қасқырдың ісі» деп жауап берді. Абстемиус осы оқиғаға қатысты: «Адамдарды сыртқы бейнесіне емес, істеріне қарай бағалау керек, өйткені көптеген адамдар қойдың терісін жамылып қасқырдың жұмысын жасайды» деген түсініктеме берді. Бұл әңгіменің кейбір элементтері Эзоптың иттерімен бірге қасқыр баласын өсірген шопан туралы аңызында кездеседі. Ол өскеннен кейін жасырын түрде табиғатына оралды. Егер қасқыр қой ұрласа және иттер оны ұстай алмаса, қасқыр аңды жалғастырып, олжаны иттермен бөлісетін. Кейде ол қойды өлтіріп, етін басқа иттермен бөлісетін. Соңында шопан оның не істеп жатқанын біліп, қасқырды асып тастады. Бұл оқиғаға сілтеме грек антологиясындағы аты аталмаған өлеңде кездеседі, онда ешкі қасқырдың баласын емізуге мәжбүр болғанына зарланады. Перри индексі грек аңызының үш нұсқасын тізімдейді: 234, 267 және 451. 234-ші нұсқада қасқырдың отарды үнемі қарап тұрғаны, бірақ оларға зиян келтіруге тырыспағаны айтылады. Ақырында шопан оған сенім артады және бірде қасқырды күзетке қалдырады. Ол қайтып келгенде, отарының көп қырылғанын көріп, өзінің алданғанына өкінеді. Ешқайсысында да Эзоптың қасқыр қой болып жамылғаны туралы ұсыныс жоқ. «Жаңғақ ағашы» сияқты, 267-ші нұсқа Абстемиус Эзоптың аңызының біреуін қазіргі заманғы идиомаға бейімдеген алғашқы рет емес, бұл жағдайда қойдың терісін жамылған қасқыр туралы. Ағылшын тіліндегі әңгіменің ең көп тараған нұсқасы Абстемиус нұсқасына сәйкес келсе де, ол көбінесе Эзопқа тиесілі деп есептеледі. Жасырын тақырыптағы тағы бір өзгеріс итальяндық ақын Джованни Мария Вердизоттидің «Cento favole morali» («100 моральдық аңыздар», 1570) кірді. Бұл бейнеде қасқыр шопан кейпіне еніп, оның шақыруын еліктеуге тырысқанда, нағыз шопан мен оның иттерін оятады. Қасқырдың маскировкасы ауыр болғандықтан, ол қашып құтыла алмайды және өлтіріледі. Бұл Ла Фонтеннің ертегілерінде (III.3) қолданылған нұсқа. Екі ақын да Никефордың тұжырымымен бірдей. Роджер Л’Эстрандждің 1692 жылғы ертегілер жинағында «Қасқыр шопанға айналды» деген атпен, ал Роберт Додслидің «Эзоп және басқа да ертегішілердің таңдамалы ертегілері» (1765) жинағында «Киімдегі қасқыр» деп өлең түрінде ағылшын канонына енді.
The Perry Index lists three versions of the Greek fable, numbered 234, 267, and 451. Variant 234 concerns a wolf that regularly comes to view the flock, but never attempts any harm. Eventually, the shepherd comes to trust it and on one occasion leaves the wolf on guard. He returns to find his flock decimated and blames himself for being taken in. In neither case is there the suggestion by Aesop that the wolf disguised itself as a sheep. As in the case of The Walnut Tree, version 267 would not have been the first time that Abstemius adapted one of Aesop's fables to fit a contemporary idiom, in this case that of the wolf in sheep's clothing. Though the commonest retelling of the story in English follows the version by Abstemius, it is often credited to Aesop. Yet another variation on the disguise theme was included in the Cento favole morali ("100 moral fables", 1570) of the Italian poet Giovanni Maria Verdizotti. In this the wolf dresses itself as a shepherd, but when it tries to imitate his call, it wakes the real shepherd and his dogs. Since the wolf is encumbered by its disguise, it cannot get away and is killed. This is the version followed in La Fontaine's Fables (III.3). The conclusion both poets draw is the same as that of Nikephoros. The story entered the English canon under the title "The wolf turned shepherd" in Roger L'Estrange's 1692 fable collection and in verse as "The Wolf in Disguise" in Robert Dodsley's Select fables of Esop and other fabulists (1765).
Көркемдік интерпретациялар
Бұрынғы суреттер қасқырдың асылып өлтірілуіне баса назар берді. Соңғы кезде маскировкаға көбірек мән берілуде. Францияда қойшының киіміндегі қасқыр тақырыбы жиі кездеседі, ал Густав Доренің 1868 жылғы гравюрасы кейіннен Бурундидің 1977 жылғы пошта маркалары жинағында, осы және басқа да мысалдармен бірге қайта пайдаланылды. Жақында шыққан бірнеше CD-лердің атауы "Қойдың киімін киген қасқыр" деп қойылған, бірақ олардың көпшілігі тек мақалға сілтеме жасайды және әндердің сөзінде ертегі туралы ештеңе айтылмайды. Көптеген әндердің атауында да осы тіркес қолданылады. Бір ерекше жағдай – Tackhead тобының 1991 жылғы "Strange Things" CD-сіндегі мәтін, ол аңызды капиталистік кәсіпкерлерге сатирикалық шабуыл жасау үшін пайдаланады.
Зоологияда
Зоологтар агрессивті мимикрия қолданатын жыртқыш жануарларды, мысалы, секіргіш өрмектерді, жіпшеқанаттыларды, құмырсқаға ұқсайтын зиянкестерді, хризомелид қоңыздарына ұқсайтын гемиптерлерді, құс түйіншелерін, цихлид балықтарын, және қарғалармен бірге ұшатын жолақты құйрықты бүркітті – қойдың терісін жамылған қасқырға теңеп келді; ал бақалар өздері жеңілсіздеріндей көрініп, жемді өздеріне тартып алады.