Кіріспе

Зейнетақы жоспарының түрі

Белгілі жарналы (DC) жоспары – жұмыс беруші, қызметкер немесе олар екеуі де жүйелі түрде жарналар төлейтін зейнетақы жоспарының бір түрі. Қатысушылар үшін жеке шоттар ашылады және төлемдер осы шоттарға (қызметкерлер мен жұмыс берушілердің жарналары арқылы) түскен сомаларға және шоттағы ақшадан алынған инвестициялық табысқа негізделген. Белгілі жарналы жоспарларда болашақ төлемдер инвестициялық табысқа байланысты өзгереді. Белгілі жарналы жоспардың ең көп таралған түрі – жинақ және үнемдеу жоспары. Осы жоспар бойынша қызметкер өзінің табысының белгілі бір бөлігін (әдетте салық төлеуден бұрын) жеке шотқа аударады, оның барлығына немесе бір бөлігіне жұмыс беруші қосымша жарна төлейді. АҚШ-та белгілі жарналы жоспар "әрбір қатысушы үшін жеке шотты және қатысушының шотына салынған сомаға, сондай-ақ кез келген кіріске, шығыстарға, пайдаға және зиянға, басқа қатысушылардың шоттарынан алынып, осы қатысушының шотына бөлінетін кез келген қаражатқа негізделген төлемдерді қарастыратын жоспар" деп анықталады.

Шолу

Белгіленген жарналар жоспарында, жұмыс берушілер мен жұмыскерлер жеке шотқа жарналар төлейді. Бұл жарналар кейін, мысалы, қор нарығында инвестицияланады, ал инвестициядан алынған кіріс (оң немесе теріс болуы мүмкін) жеке тұлғаның шотына жатқызылады. Зейнеткерлікке шыққан кезде, мүше шоты зейнеткерлік төлемдерін қамтамасыз ету үшін пайдаланылады, кейде тұрақты табыс беретін аннуитет сатып алу арқылы. Белгіленген жарналар жоспарлары соңғы жылдары бүкіл әлемде кеңінен таралды және қазір көптеген елдерде жеке сектордағы жоспарлардың басым түріне айналды. Мысалы, АҚШ-та белгіленген жарналар жоспарларының саны үнемі артып келеді, себебі көптеген жұмыс берушілер зейнетақы жарналарын үлкен шығыс ретінде қарастырады, оны белгіленген пайда жоспарын таратып, оның орнына белгіленген жарналар жоспарын ұсыну арқылы болдырмауға болады. Жарналар жұмыскерлердің жалақысынан ұсталып алынуы немесе жұмыс берушінің жарналарынан түсуі мүмкін. Белгіленген жарналар жоспарларының тасымалдануы заңды тұрғыдан белгіленген пайда жоспарларының тасымалдануынан ешқандай айырмасы жоқ. Дегенмен, басқару шығындарының төмендігі және белгіленген жарналар жоспары үшін жоспар ұйымдастырушысының жауапкершілігін анықтаудың қарапайымдығы (белгіленген пайда жоспарларына қарағанда, біржолғы төлемнің эквивалентін есептеу үшін актуарийдің қажеті жоқ) нәтижесінде, іс жүзінде белгіленген жарналар жоспарлары көбінесе тасымалданатын болып табылады. Белгіленген жарналар жоспарында инвестициялық тәуекел мен инвестициялық пайда жеке тұлға/жұмыскер/зейнеткердің өзінде болады, демеуші/жұмыс берушіде емес. Бұл тәуекел айтарлықтай болуы мүмкін. 20 ғасырдағы 16 елдегі қор нарығының көрсеткіштері бойынша жүргізілген модельдеулерге сәйкес, зейнетақы қорларының арақатынасы уақыт және ел бойынша айтарлықтай өзгереді. Жеке DC шоттарына ең қызығушылық танытқан елдерде зейнетақы қорларының арақатынасы жоғарырақ, бірақ барлық елдердегі барлық инвесторлар айтарлықтай төмендеу тәуекеліне тап болады. Франция, Италия және Испания сияқты кейбір елдерде нақты алмастыру коэффициентінің тиісінше 0,25, 0,20 және 0,17 болу ықтималдығы он пайызды құрайды. Сонымен қатар, DC схемасына қатысушылар зейнеткерлікке шыққан кезде жинаған ақшаларымен міндетті түрде аннуитет сатып алмайды және активтерін жоғалту тәуекелін көтереді. Белгіленген жарналар жоспарының "құны" оңай есептеледі, бірақ белгіленген жарналар жоспарынан алынатын пайда қызметкер активтерді пайдалануды жоспарлаған кездегі шоттағы қалдыққа байланысты. Осылайша, бұл жағдайда жарна белгілі, ал пайда белгісіз (егер есептелмесе). Белгіленген жарналар жоспарына қатысушы әдетте инвестициялық шешімдерді бақылауға ие болса да, жоспар ұйымдастырушысы жоспар активтерін инвестициялау, соның ішінде инвестициялық опцияларды және әкімшілік қызметтерді ұсынатын компанияларды таңдау бойынша сенімгерлік жауапкершілікті сақтайды.

Ел бойынша

Анықталған жарналар жоспарлары АҚШ-та кең таралған, сондай-ақ Ұлыбританияның жеке зейнетақы жоспарлары, ұсынылып отырған Ұлттық жұмыспен қамту жинақтау қоры (NEST), Германияның Riester жоспарлары, Австралияның суперannuation жүйесі және Жаңа Зеландияның KiwiSaver схемасы сияқты басқа да көптеген елдерде кездеседі. Жеке зейнетақы жинақтары Австрия, Чехия, Дания, Грузия, Греция, Финляндия, Ирландия, Жапония, Корея, Нидерланды, Словения және Испанияда да бар.

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттарда белгілі бір жарналар бойынша жоспардың заңдық анықтамасы – әр қатысушы үшін жеке шотты және шотқа аударылған сомаға, кіріс, табыс, шығыстар мен заластарды ескере отырып, одан плюс не минус жасалған сомаға негізделген жеңілдіктерді көздейтін жоспар (қараңыз). АҚШ-тағы белгілі жарналық жоспарлардың мысалдары – 401(k) жоспарлары және пайданы бөлісу зейнетақы жоспарлары. Барлық федералдық қызметкерлер мен әскери қызметшілерге қолжетімді жинақтау жоспары – мұндай ең ірі жоспарлардың бірі. Мұндай жоспарларда зейнеткерлік шотындағы қаражатты қандай инвестицияларға бағыттауды әдетте қызметкер шешеді. Бұл алдын ала белгіленген бірнеше өзара қордың ішінде таңдау жасаудан бастап, жеке акцияларды немесе басқа да құнды қағаздарды таңдауға дейін жетеді. Көптеген белгілі жарналық жоспарлар салықтық жеңілдіктермен сипатталады, ал кейбіреулері жұмыс берушінің қызметкер жарналарының бір бөлігін автоматты түрде (қауіпсіз жарналар жағдайында) немесе жұмыс берушінің қалауынша толықтыруын қамтамасыз етеді. Ал мұндай жоспарлардағы қаражатты қызметкер белгілі бір жасқа толғанға дейін (әдетте 59,5 жасқа толған жылы, осы жастан бұрын зейнеткерлікке шығу сияқты ерекшеліктерден басқа) салықтан өзге айыппұлсыз ала алмайды. Конгресс белгілі жарналық жоспарларға жылдық салымның мөлшерін шектеді. 2023 жылғы жалпы шектеу сомасы (жұмыс берушінің жарналары, жұмыс берушінің демеушілік жоспарларына қызметкерлердің жарналары және шегерілетін және шегерілмейтін IRA жарналары) 66 000 АҚШ доллары немесе жалақының 100 пайызы, олардың арасынан кішірек соманы құрайды. Жұмыс берушінің демеушілік жоспарларына жеке қызметкерлер үшін шектеу сомасы – 22 500 АҚШ доллары. 50 жастан асқан қызметкерлер қосымша 7 500 АҚШ долларын салым ретінде қоса алады, бұл сома жалпы шектеу немесе қызметкерлердің шектеуіне жатпайды. Бұл сомалар инфляцияның әсерін өтеу үшін индекстеледі, бірақ тек 500 доллардың еселерінде ғана өседі, яғни кейбір жылдары сомалар өспейді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда белгілі бір сомада төленетін зейнетақы жинақтарынан белгілі бір мөлшерде төленетін зейнетақы жинақтарына көшу айтарлықтай күшейді, нәтижесінде көптеген ірі DB жоспарлары жаңа қызметкерлер үшін жабылды. Бұл үрдіс жұмыс берушілердің ықпалымен жүзеге асты және зейнетақы қаражатының жеткіліксіздігі, ұзақ мерзімді пайыздық ставкалардың төмендеуі және нарыққа негізделген есеп беруге көшу сияқты факторларға жауап ретінде қарастырылады. Қазіргі кезде зейнетақы қорының активтерін басқаруда нарықтық көрсеткіштер емес, міндеттемелерге байланысты тәсіл басымдыққа ие. Зейнетақы саясаты институтының бағалауынша, 2013 жылы жеке сектордағы 8 миллионға жуық жұмыскер DC зейнетақы жинақтарын құрды, ал DB зейнетақы жинақтарын құрғандардың саны шамамен 1 миллионды құрады. Алайда, осы схемалардың бір мәселесі – жұмыс берушілердің ақы төлеу жоспарларымен салыстырғанда көбінесе аз мөлшерде жарна салуы. Ұлттық зейнетақы қоры қауымдастығының (NAPF) мәліметтеріне сәйкес, жұмыс берушілер ақы төлеу схемаларына жалақының 11%-ын, ал ақшалай сатып алу схемаларына жалақының 6%-ын төлейді. Бұл адамдардың зейнеткерлікке шығу үшін қанағаттанарлық кіріс алуы үшін өз табыстарының үлкен бөлігін зейнетақы қорына жинау қажеттігін көрсетеді. Aon Hewitt, Mercer және Aviva сияқты компаниялар бұл қиындықтарды мойындайды және жаңа буын жұмыскерлеріне зейнетақылық қаржыландыру жоспарларымен көмектесу қажеттігін анықтады. 2014 жылғы бюджет: зейнеткерлердің тіркелген зейнетақы қорларына қол жеткізуге қатысты барлық салық шектеулері алынып тасталды, соның салдарынан аннуитет сатып алу міндеттемесі жойылды. Тіркелген зейнетақы қорларының салық салынатын бөлігі зейнеткерлікке шыққанда ақшалай төлем түрінде алынады және оған табыс салығының стандартты мөлшерлемесі қолданылады. Адамдар зейнетақы жинақтарынан біржолғы төлем ретінде 30 000 фунт стерлингке дейін алуға мүмкіндік алады.

Германия

Германияда 2017 жылдың шілдесінде "Кәсіби зейнетақыны нығайту туралы заң" (Betriebsrentenstärkungsgesetz) аясында белгілі салымдар жоспарлары енгізілді. Реформаға дейін белгілі жарналар бойынша жоспарлар заңсыз болды және жоспар төлемдерді орындамаған жағдайда жұмыс берушіге жауапкершілік тууы мүмкін еді. Мұндай жоспарлар тек ұжымдық шарттар арқылы іске асырылуы мүмкін.

Жапония

Жапонияда 2001 жылдың қазанынан бері зейнетақы жинақтары жүйесі бар, және 2012 жылдың наурыз айына қарай шамамен 16 400 компанияда 4 миллионнан астам жұмысшыны қамтиды.

Сингапур

Орталық провиденттік қор (CPF) – Сингапурдың ұлттық зейнетақы қоры. Ол жұмыс берушілер мен жұмыскерлер төлейтін белгілі мөлшердегі жарналардан құралатын зейнетақы жоспары. 3 миллионнан астам мүшесі бар CPF әлемдегі ең ірі белгілі жарналы зейнетақы жүйелерінің біріне жатады. Бұл ұлттық зейнетақы қорын заңмен құрылған мемлекеттік орган – CPF Басқармасы басқарады.

Үндістан

2004 жылдың 1 қаңтарынан кейін жұмысқа орналасқан Үкіметтің орталық аппарат қызметкерлері Ұлттық зейнетақы жүйесіне (ҰЗЖ) қатысады, ол – Зейнетақыны реттеу органы (Pension Fund Regulatory Authority of India) басқаратын, үлестік жарна төленетін жүйе. Бұрынғы қызметкерлерге белгілі бір мөлшерде зейнетақы төленетін жүйе (Defined Benefit Plan) қолданысты. Барлық мемлекеттік және жеке сектор ұйымдары міндетті түрде қамтамасыз ету қорын (ПФ) ұсынуы керек, ол – үлестік жарна төленетін жүйенің бір түрі. 2004 жылы енгізілген ҰЗЖ – Үкіметтің орталық аппарат қызметкерлеріне ұсынылған жаңа мүмкіндік. Жұмыс беруші мен қызметкерлердің жарналарының 10 пайызын төлеу регламент бойынша міндетті. Бұдан өзге, қызметкерлер қалаған жағдайда қосымша жарна төлеуге құқылы. Барлық жарналарды ПФ органы басқарады. ПФ органы инвестиция құралдарын таңдайды, бірақ бенефициарларға олардың жарналарына стандартты пайыздық сыйақы төленеді. Кейбір ірі жеке сектор ұйымдары өздерінің қызметкерлерінен түскен жарналарды басқару үшін өздерінің сенімділік қорларын (Trust) құрды.