Кіріспе
Мормон діні Джозеф Смиттің алғашқы көруі және Американың Колумбтан бұрынғы тарихын егжей-тегжейлі баяндайтын Мормон кітабының тарихилығы сияқты тарихи оқиғаларға негізделген. Джозеф Филдинг Смит, соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің (LDS Church) оныншы президенті, "Мормонизм, осылай аталатын, Джозеф Смит тарихымен тұруы немесе құлауы керек. Ол не Құдайдың пайғамбары болды, құдайша шақырылып, лайықты түрде тағайындалды және тапсырылды, не болмаса осы әлем көрген ең ірі алаяқтардың бірі болды. Орта жол жоқ" деді. Ян Шиппс жазғандай, "Мормонизм, басқа заманауи діндерден өзгеше, тарих нысанында құрылған сенім", ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана мормондар өз сенімінің тарихи негіздерін сын тұрғысынан қарастырмады; шіркеу тарихына жасалған кез келген "әдепсіз" зерттеу "тыйым салынған жерге ену" ретінде қарастырылды. Дәстүрлі христиандық та тарихи дін болғанымен, екі-үш мың жыл бұрынғы негізгі дереккөздердің көп бөлігі сақталмаған, ал Иерусалим, Иерихон және Бейт-Лехем сияқты Киелі кітаптағы жерлер бар екендігі барлық діни көзқарастағы ғалымдар тарапынан мойындалады. Сол сияқты, Киелі кітапта айтылған Ассирия және Вавилон империялары да ежелгі Таяу Шығыстың барлық тарихтарында кездеседі. Ал Мормон кітабындағы жерлердің орналасқан жері тіпті мормондардың арасында да даулы, және бұл жерлердің бар екендігін ешқандай мормон емес ғалым мойындамайды. Америкалық лютеран дінтанушысы Мартин Марти, ЛДС-ның бастауы соншалықты жақын болғандықтан, "жасырынуға орын жоқ. Мормон қасиеттілігін қорғау да аз" деп атап өткен.
"Мормондар еске алады"
Ричард пен Джоан Остлинг жазғандай, "мормондар есте сақтайды". Мормон шіркеуі құрылғаннан бері ресми шіркеу тарихшысы болды, және "мормон жастары мен олардың әйел бауырлары діни міндеттерінің бір бөлігі ретінде күнделіктерді жүргізуге шақырылады. Миссионерлер өздерінің жоғары тұрғандарынан күнделіктердің олардың қасиетті міндеттерінің бір бөлігі екенін еске салады". Пионерлік дәуір – сенімді нығайтатын тарих үшін ерекше құнарлы сала. Уоллес Штегнер жазғандай, "Батыстағы пионер дәстүрі Юта штатындағы культ сияқты". Мормондар "пионерлік қиындықтары мен қуғын-сүргіндер туралы оқиғаларын қайта-қайта айтады". Мормон жастарына шөлдің бір бөлігінен қол арбасын тарту мүмкіндігі жиі беріледі; мормон балаларына ерте жастан 1848 жылы Ютаның алғашқы пионерлерінің егінін саранчалардың шабуылынан құтқарған теңіз қанағаттары туралы оқиға үйретіледі. Шіркеу президенті Джозеф Ф. Смит басшылығымен ЛДС шіркеуі 1903 жылы Карфаген түрмесінен бастап, қасиетті орындарын сатып алып, жаңартып, қайта құруды бастады. "Тұрушылар орталықтары, қалпына келтірілген үйлер, тарихи саябақтар, ескерткіштер және жол көрсеткіштері барлық жерде пайда болды". 1999 жылы шіркеуде мұндай 44 орын болды, олардың көпшілігі миссионерлермен жұмыс істеді. Мормондар сондай-ақ "жыл сайынғы ашық аспандағы қойылымдар" жүйесін жасады, ол ерікті қатысушылар үшін "сенімді нығайту" тәжірибесі ретінде және жақсы хабар тарату құралы ретінде қызмет етеді. Смит алтын тақталар алған жерде, 1937 жылдан бері жыл сайын Хилл Кумора қойылымы қойылады. Басқа ЛДС қойылымдары АҚШ-тың сегіз қаласында, соның ішінде Науво, Иллинойс штатында; Индипенденс, Миссури; Манти, Юта; және Окленд, Калифорнияда тұрақты түрде қойылады. Смит мартир ретінде қайтыс болды, бірақ Науво газетін мормондардың жойғаны туралы ешқандай айтылмады, бұл дағдарысты тудырды. Мормон "тарихы шіркеудің канонының бір бөлігі ретінде дамиды", ал ЛДС Корреляциялық комитеті "шіркеудің барлық басылымдары, мерзімді басылымдардан бастап оқу материалдарына дейін, ресми саясатты ұстанатынын және ресми түсіндірмелерді білдіретінін" қамтамасыз етуге тырысады. Бұл дегеніміз, сезімтал тарихи мәселелер жиі азайтпалы, олардан аулақ жүретін немесе жоққа шығарылатын болады". Кейіннен ЛДС шіркеуінен шеттетілген тарихшы Д. Майкл Куинн "мормон жақтастары мұндай 'сезімтал дәлелдерді' тек осы дәлелдерді елемеуге болмайтын жағдайда ғана талқылайды" деп атап өтті. 1981 жылы шіркеу білім берушілеріне арналған сөзінде елші Бойд К. Пэкер оларды "құнды болсын, сенімді нығайтсын, болмасын, бәрін айтуға құмарлықтан" сақтарды. "Объективті, бейтарап және білімді болуға тырысқан жазушы немесе мұғалім еңсерушіге тең уақыт беріп жатыр. Ауруды таратушы болма!" деді ол. Сонымен қатар, "ғалымдар" және "интеллектуалдар" туралы сөйлеген Пэкер "Мен айтып отырған қауіптер гей-лесбияндық қозғалыстан, феминистік қозғалыстан (екеуі де салыстырмалы түрде жаңа) және сонымен қатар, зиялылар деп аталатын адамдардың үнемі туындайтын қиындықтарынан келеді" деді. Пэкер тіпті кейбір мормон тарихшыларының руханилығына күмән келтірді: "Кімде-кім өз мамандығының қағидаларын ұстануды таңдаса, олар шіркеуге қандай зиян келтірсе де немесе 'жоғары тарихқа' дайын емес адамдардың сенімін жойса да, ол өзі рухани қауіпке ұшырайды". Сол сөйлеуінде Пэкер тарихшылардың бір-біріне айтқан нәрселерінің көтеріңкі болмайтынын, "олардың мақсатты аудиториясынан тысқары шығып, сенімді жоятынын" сипаттады. Бенсон сондай-ақ тарихшыларға аяндар мен ЛДС тарихына қатысты контекст пен астарындағы ақпаратты қосуға қарсы ескертті. Бенсонға сілтеме жасай отырып, шіркеу мүшесі және тарихшы Д. Майкл Куинн түсіндірді: "Елбасы Бенсон 1830 жылдардағы американдық шарапсыздық қозғалысын тарихшылардың Джозеф Смит даналық сөзі туралы аянды алған жағдайлардың бір бөлігі ретінде талқылауын мысал ретінде келтірді, және ол американдық философтардың өмірден кейінгі өмір туралы қазіргі заманғы сұрақтары тұрғысынан үш дәрежелі даңқ туралы аянды түсіндірген тарихшыларды атады". Сондықтан марксистік тарихшы Марк Леоне жазғандай, "шіркеу тарихи факторларды жасыруға немесе тарихты сынсыз оқу арқылы әлеуметтік шындықты сақтауға кедергі келтіретін кез келген ақыл-ойының дәстүрін тоқтатты".
Historian D. Michael Quinn, later excommunicated from the LDS Church, noted that traditional "Mormon apologists discuss such 'sensitive evidence' only when this evidence is so well known that ignoring it is almost impossible." In an oft quoted speech to church educators in 1981, apostle Boyd K. Packer warned them from the temptation "to tell everything, whether it is worthy or faith promoting or not. In an effort to be objective, impartial, and scholarly, a writer or a teacher may unwittingly be giving equal time to the adversary. Do not spread disease germs!" In addition, speaking on "scholars" and "intellectuals," Packer also stated "The dangers I speak of come from the gay lesbian movement, the feminist movement (both of which are relatively new), and the ever present challenge from the so called scholars or intellectuals." Packer went so far as to question the spirituality of some Mormon historians: "One who chooses to follow the tenets of his profession, regardless of how they may injure the church or destroy the faith of those not ready for 'advanced history' is himself in spiritual jeopardy." In the same speech, Packer described how the things historians tell one another are not uplifting and "go far beyond the audience they may have intended, and destroy faith." </blockquote> Benson also warned historians against adding context and background information concerning revelations and LDS history. Referring to Benson, church member and historian D. Michael Quinn explained, Elder Benson gives as examples the discussion by historians of the American temperance movement in the 1830s as part of the circumstances out of which Joseph Smith obtained the revelation on the Word of Wisdom, and he referred to historians who explained the revelation on the three degrees of glory in terms of contemporary questions by American philosophers about the afterlife
The result of this attitude of Mormonism toward history is that truth, "supposedly embedded in history," becomes "dynamic and fluid." Therefore, as Marxist historian Mark Leone has written, "the church has discouraged any intellectual tradition that would interfere with disguising historical factors or with maintaining much of the social reality through the uncritical way lay history is done."
"Адал тарих"
Шіркеудің алғашқы жылдары мормондар Джозеф Смит бұйырғандай, Құдайдың құдіретімен болған тарихты баяндауға ерекше мән берді. Шіркеудің хатшылары соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының тарихын жинақтап, түрлі адамдардың әңгімелерін "Смит өзі айтқандай, біртұтас повесть ретінде" біріктірді. Содан кейін 1902-1912 жылдар аралығында мормон қорғаушысы Б. Х. Робертс осы еңбекті жариялауға дайындады, атауына "Жозеф Смит пайғамбардың тарихы, өзінің өзінен" деген фразаны қосты. "Робертс алты томдық жұмыста түзетулер, жоюлар және өзгерістер енгізіп қана қоймай, оның себептерін түсіндірмеді, бұл Смит автор емес екендігіне байланысты жаңсақтық тудырудан да жаман әсер етті." ХХ ғасырда "сенімді тарих" термині, мормонның ресми тарихнамасының синониміне айналды, ол ақтаушылық және мерекелік сипатта болып, "мормон тарихының күрделі мәселелерін" азайтуға немесе олардан қашуға тырысты. "Егер ғалым мормон болса және шіркеуке оның ойлары ұнамаса, онда ол сол ғалымға шабуылдайды".
Мормонның жаңа тарихы
"Адал тарихшылардың" еңбектері мен Фаун Бродидің "Менің тарихымды ешкім білмейді" (1945) сияқты көңілі тоңған мормондар жазған тарихи еңбектердің арасында "мормонның өткенін түсіну ниетімен зерттеуге" басымдық беретін "Жаңа мормон тарихы" қалыптасты. Ертедегі Жаңа мормон тарихшыларының ең белгілісі – Леонард Дж. Аррингтон болды. Ол экономика ғылымында докторлық дәрежесін алған, бірақ оның ерте жұмысы "Ұлы Алап патшалығы, Соңғы күнгі қасиеттілердің экономикалық тарихы" (Гарвард университетінің баспасы, 1958) кітабының жарық көруімен аяқталды. Бұл кітап "Жаңа мормон тарихын жазудағы шешуші кезең" саналды. Аррингтонның шіркеу тарихшысы кеңсесі арқылы Жаңа мормон тарихын жариялауға жасаған тырысқандары жағымды қарсы алынды, мысалы, елші Говард У. Хантер мен шіркеу президенті Спенсер У. Кимболлдың "Соңғы күнгі қасиеттілердің тарихы" кітабын мақұлдауы. Хантер Аррингтонның алдында шіркеу тарихшысы қызметін атқарған және шіркеудің "тарихымыз адал болуы керек" деп сенгендігімен қатар, шіркеу тарихи бөлімінің жаңа кәсіби бағытына қуанған. Дегенмен, Он екі елшінің кворумының басқа мүшелері – әсіресе Езра Тафт Бенсон (сол кездегі кворум президенті), Марк Э. Питерсон және Бойд К. Паккер – Аррингтонның жұмысын қатты сынады. Д. Майкл Куинннің сөзіне сәйкес, олар "тарихи бөлімде болып жатқан жағдайға күдікпен қарады және Леонардтың тағайындалуына қатысты алаңдады". Аррингтонның кейбір қол астындағыларына шіркеудің баспалары арқылы жариялауға рұқсат берілмеді және олар кейін қызметтен алынды. Шіркеу президенті Кимболл бұл сынды христиандыққа жат деп санап, қарсы болды, бірақ тікелей сынға ұшыраған елшілерді жазаламады. Нәтижесінде, сыншылар шіркеу тарихи бөліміне соңғы сөзді айту мүмкіндігіне ие болды. 1982 жылы Бірінші Президенттік Аррингтонға жеке хат жолдап, оны шіркеу тарихшысы қызметінен босатты, бірақ бұл босату "Жалпы конференцияда жарияланбады". Шіркеу ғимаратының шығыс жағына барлық шіркеу тарихшыларының портреттерінен галерея ашқанда, Аррингтонның портреті қосылмады. Кейін 1990 жылы Аррингтонның портреті ілінді, бірақ ол шіркеу тарихшыларымен емес, "бөлім басшыларымен" бірге топтастырылды. Шіркеу бұрын мормондар емес адамдарға қолжетімді болған құжаттарға қол жеткізуді шектеді және зерттеушілерден "жариялау алдында цензура жасауға рұқсат беруге" қол қоюды талап етті.
Д. Майкл Куинн
Кейбір ХҚДС шіркеуінің тарихшылары өздерінің еңбектерін жариялағаннан кейін мүшелігін жоғалтты. Ең танымал – Бригам Янг университетінің (BYU) бұрынғы профессоры Д. Майкл Куинн, ол бағынбаушылық жасағаны үшін ақырында қауымнан шығарылды. Бұшман тарих жазу үшін объективті болудің қажеті жоқ деп жауап берді. Шығармашылыққа құштарлық пен сенім тарихи зерттеудің талабы емес, бірақ олар да кедергі емес. Біз объективті тарихтың «асыл арманынан» бас тартқаннан кейін, жеке міндеттеме құнды ресурсқа айналады. Жозеф Смитке деген сенімімді жоғалту менің ең үлкен байлығымның бірін жояды. Осы уақытта, әуесқойлар арасында танымал болған Саламандер хаты пайда болды, ол Мормонның басталуы туралы қалыптасқан түсінікке сын бағасын берді, бірақ кейіннен хаттың жалған екені анықталды. Палмер ЛДС тарихының жанындағы зерттеуші болғандықтан, хат американдық халық сиқырының Жозеф Смиттың діни практикасына тигізген әсерін қарастыруға мәжбүр болды. ЛДС тарихының кейбір аспектілеріне наразы болған Палмер өз CES басшысынан Солтүстік Лейк округінің түрмесінде ересектерге оқыту үшін лауазымын ауыстыруды сұрады. Түрмедегі барлық тұтқындарға жалпы христиандық және Киелі кітапқа негізделген иман мен этика сабақтарын оқытумен қатар, ол 1988 жылдан 2001 жылға дейін түрмедегі институт бағдарламасының директоры және басшысы болды. Ол сондай-ақ Солтүстік Лейк заң қорғаушылар қауымдастығының директорлар кеңесінде қызмет етті. Ұзақ күткен қолжазбасын аяқтағаннан кейін, ол 2002 жылы Signature Books баспасында «Мормонның шығу тегіне инсайдерлік көзқарас» атты даулы кітабын жариялады. Палмердің түрмедегі тәжірибесі оны 2005 жылы Greg Kofford Books баспасында «Сол сияқты теңдесі жоқ Иса» атты тағы бір кітап жазуға итермеледі. Келесі «Review» санында тарихшы Джеймс Б. Аллен тағы бір сын пікір жариялады. Палмер 2004 жылдың желтоқсан айында «Мормонның шығу тегіне инсайдерлік көзқарас» кітабының нәтижесінде ХҚДС шіркеуінен шығарылғанын мәлімдеді. (Шығарылған адам шіркеуден кетуге мәжбүр болмай, шіркеудің кейбір артықшылықтарынан айырылады). Палмер Жозеф Смиттың көптеген ілімдерін ұнатса да, «шіркеу тарихындағы негізгі оқиғаларды елемеу қиын» деген қорытындыға келді. Ол соңғы күндердің қасиеттілері әдеттегі тарих деп санайтын көптеген нәрселер жылдар бойы басқаларға қарағанда белгілі бір жайттарға баса назар аудару үшін өзгертілгенін анықтады. Оның пікірінше, бұл ХҚДС шіркеуінің тарихы туралы дұрыс емес суретті тудырды. Палмер сонымен қатар мормондық Иса қазіргі христиандық Исадан өзгеше екенін айтады, себебі ХҚДС шіркеуінің қазіргі заманғы тәжірибелері, мысалы, мәжбүрлі ондық беру, шарап ішуден аулақ болу және арнайы киім кию. 2008 жылы Палмер The Salt Lake Tribune газетінде Мормон және Католик шіркеулерін Иса айыптаған қатаң заңдар мен ауызекі дәстүрлерді ұстануға тырысқан парызшылдармен салыстырып мақала жазды. Палмердің пікірінше, шынайы сенім – жеке адамның жақсы және сүйіспеншілікке толы адам болуына негізделген. Палмер 2012 жылы Mormon Stories сұхбатында 2010 жылы Канзас-Ситидегі баптистік журналда жарияланған «Діни сезім және шындық» атты екі жарым беттік мақаланың жариялануына байланысты екінші тәртіптік кеңес тағайындалғанын, бірақ Палмер тыңдау алдында отставкаға кеткенін мәлімдеді. Оның шешіміне бірнеше себеп болды; ең бастысы, бірінші тәртіптік кеңес жеті сағатқа созылды және ол бұл тәжірибені қайталауды қаламады, сондай-ақ екінші кеңестің төрағасы оған мүше болып қалу және қауымнан шығарылудан сақтану үшін кітабындағы барлық мәліметтерді жоққа шығаруы және шіркеуге деген куәлігін қайтаруы керектігін алдын ала ескертті.