Кіріспе

Дәстүрлі медицина жүйесі – дәстүрлі тибет медицинасы, сова ригпа медицинасы деп те аталады, бұл ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі медициналық жүйе. Ол диагностикаға күрделі тәсілдерді қолданады, импульс талдауы және зәр талдауы сияқты әдістерді қамтиды, сондай-ақ мінез-құлық пен тамақтануды өзгерту, табиғи материалдардан (мысалы, шөптер мен минералдар) жасалған дәрі-дәрмектер мен физикалық терапия (мысалы, тибеттік акупунктура, моксотерапия және т.б.) арқылы ауруларды емдеуді қамтиды. Тибет медицинасы үнді буддалық әдебиетіне (мысалы, Абхидхарма және Ваджраяна тантралары) және Аюрведаға негізделген. Тибет медицинасы Қытайдың тибет аймақтарынан басқа Солтүстік Үндістанның Ладакх және Сикким аймақтарында, Непалдың батыс және солтүстік бөліктерінде, сондай-ақ Бутанның барлық аумағында таралған. Қытайдың Ішкі Моңғолия, Синьцзян және солтүстік-шығысындағы моңғолдар қоныстанған аймақтар тарихи түрде тибет медицинасының ықпалында болды. Монғолияның, Ресей Федерациясының Бурят және Тува аймақтарының, сондай-ақ Волга өзенінің алабында орналасқан Калмыкия Республикасының дәстүрлі медицинасы да көбінесе тибет медицинасы болып табылады. Ол барлық аурулардың түбінде алдамшылық, ашкөздік және жек көрушілік – үш удың жатқанына қатысты дәстүрлі буддалық сенімді қабылдайды. Тибет медицинасы Будданың Төрт Асыл Шындығын ұстанады, олар ауруға қатысты медициналық диагностикалық логиканы қолданады. Әлемге әйгілі дәрілік және экономикалық саңырауқұлақ (Ophiocordyceps sinensis) қолданылысы тибет медицинасынан бастау алады.

Тарих

ХІ-ХІІ ғасырларда Үндістан мәдениеті Тибетке кеңінен таралған кезде, көптеген үнді медициналық мәтіндері де таратылды. Мысалы, аюрведалық Астангахрдайасамхита (Вагбхатаға жатқызылған Медицина жинағы) 957–1055 жылдары རིན་ཆེན་བཟང་པོ། (Ринчен Зангпо) тибет тіліне аударған. Тибет сонымен қатар ертедегі Үндістанның Абидхарма әдебиетін қабылдады, мысалы, бесінші ғасырдағы Васубандхудың Абидхармакосасабхасямы, ол ұрықтың дамуы сияқты медициналық тақырыптарды түсіндіреді. Медициналық анатомияға негізделген тәжірибелерді қамтитын Үндістанның Ваджраяна тантраларының кең ауқымы кейіннен Тибетке сіңді. Бұл – жергілікті тибет халқының жергілікті өсімдіктер туралы жинақталған білімі және олардың адамдардың денсаулығына пайдалы әртүрлі қолданыстары, оларды སྟོན་པོ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ། (Тонпа Шенраб Мивоче) жинап, ұлдарының біріне тапсырған. Кейін Юток Йонтан Гонпо оны жетілдірді, ал кітаптардың авторы болмады, себебі сол кезде Бонға қатысты ештеңе туралы айту немесе оған сену саяси тұрғыдан дұрыс емес еді. གཡུ་ཐོག་ཡོན་ཏན་མགོན་པོ། (Юток Йонтан Гонпо) 12 ғасырда Төрт тантраны бейімдеп, синтездеді. Төрт тантраның шығу тегі Үндістаннан, Ремеди Мастер Будда Бхайсаджагуру сөзінен немесе түпнұсқа Тибеттен екені туралы ғалымдар пікір айтады. Алғашында бұл пән мектептерде ресми түрде оқытылмаған, бірақ Тибет буддизмімен тығыз байланысты болған. 14 ғасырдың басында Дрангти дәрігерлер отбасы ས་སྐྱ་དགོན། (Сакья монастыры) -нда Төрт тантраның (және Юток мектебінің қосымша әдебиетінің) оқу бағдарламасын құрды. ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་བ། (5-ші Далай-лама) 1696 жылы Чагпори медицина колледжінің құрылуына қолдау көрсету үшін Деси Сангье Гятсоға көмектесті. Чагпори Гямцонның "Көк берилл" және "Төрт тантра" үлгісін ауызша дәстүрмен бірге бүкіл Тибетке таратып үйретті. 1850 жылдары Ресей астанасы Санкт-Петербургте тибет медицинасы клиникасы мен тибет медицинасының арнайы мектебі ашылды. 1898 жылы тибет медицинасының шедеврі "Төрт медициналық классика" кітабының бір бөлігі орыс тіліне аударылды. Польшада тибет медицинасы 1920 жылдары қолданылған, ал екі президент – Станислав Войцеховский мен Игнатий Мощицкий тибет медицинасымен емделді. 1969 жылы Швейцарияның Цюрих қаласында ПАДМА АГ құрылды, ол тибет дәрі-дәрмектерін өндіруге және сатуға маманданған алғашқы батыс компаниясы болды. 1959 жылдың қыркүйегінде Тибет халықтық үкіметі "Мензиканг" (སྨན་རྩིས་ཁང་) және Чагпори медицина колледжін біріктіріп, осы негізде Лхаса тибет ауруханасын құрды. 1961 жылдың қыркүйегінде Лхаса аймағындағы тибет дәрігерлерінің съезінде Чинпо Лобу Лхаса тибет ауруханасының директоры болып тағайындалды. 1980 жылдың 1 қыркүйегінде Тибет автономиялық облысы Лхаса тибет ауруханасын кеңейтіп, Тибет автономиялық аймағының Тибет ауруханасы (西藏自治区藏医院) деңгейіне көтерді, бұл Тибет медицинасының қарқынды дамуына берік негіз болды. 1999 жылы Tibet Nordicam Pharmaceuticals Co., Ltd. Тибет автономиялық аймағында құрылған алғашқы жоғары технологиялық фармацевтикалық кәсіпорынға айналды. 2006 жылы Ласада Тибет автономиялық аймағындағы алғашқы тибет медицинасы тобы құрылды, бұл Тибет медицинасы саласындағы жетілген заманауи кәсіпорын жүйесінің құрылуын білдірді. 2023 жылы Тибет автономиялық аймағының Тибет ауруханасы дәстүрлі қытай медицинасының ұлттық орталығының (Тибет медицинасы) дайындық бөлімшесіне айналды.

Төрт тантра

Төрт тантра (Gyuzhi, རྒྱུད་བཞི།) – үнді, грек-араб және дәстүрлі қытай медицинасы жүйелерін қамтитын туған тибеттік мәтін. Төрт тантраның XII ғасырда жазылғаны есептеледі және бүгінге дейін тибет медицинасының негізі саналады. Төрт тантра – сегіз тармаққа арналған құпия тантралық нұсқау мәтінінің, өлместік эликсирінің мәнін білдіретін жалпы атау. Онда бір медициналық доктрина төрт түрлі көзқарас бойынша қарастырылады. Абыз Видьяжнана олардың пайда болуын түсіндірген. Тамыр тантрасы – Тибет медицинасының қағидаларының жалпы жоспары, ол денедегі үш дозаның (көңіл-күйдің) тепе-теңсіздігі мен аурулармен байланысын талқылайды. Төрт тантра диагноз қою үшін визуалды байқауды қолданады, көбінесе пульсті, тілді және зәрді (қазіргі терминдерде зәр талдау) талдауға баса назар береді. Түсіндірмелік тантра – Бұл бөлім Төрт тантраның теориясын егжей-тегжейлі қарастырады және анатомия, физиология, психопатология, эмбриология және емдеу сияқты тақырыптар бойынша жалпы теория береді. Оқулық тантрасы – Тантралардың ең ұзын бөлігі, негізінен емдеудің практикалық қолданылуына арналған, ол ауруларды және оларды тудыратын үш дозаның (көңіл-күйдің) тепе-теңсіздігін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Бұл бөлімде олардың нақты емдеу әдістері де сипатталған. Келесі тантра – Диагностика және терапия, тибет медицинасын дайындау, сондай-ақ моксибуссия, массаж және шағын хирургиялық араласындар сияқты әдістерді қолдану арқылы денені іштен және сырттан тазалау.

Үш жұмыс принципі

Азиялық дәстүрлі медицинаның басқа жүйелері сияқты, биомедицинадан айырмашылығы, тибет медицинасы ең алдымен өзінің теориялық мәтіндерінде денсаулықтың нақты анықтамасын келтіреді. Тибет медицинасы теориясы бойынша, жақсы денсаулықты сақтау үшін, дененің үш функционалдық принциптерінің (көбінесе «ұйқысыздықтар» деп аударылады) тепе-теңдігін сақтау қажет: рЛунг (ағыл. Лонг), мХрис па (өз. Ағаш па) [көбінесе өт деп аударылады], және Бад кан (pron. Pay gen) [көбінесе шырыш деп аударылады]. 2003 жылдың желтоқсан айында Қытай Ғылым академиясының тоғыз бюросы мен институты, мысалы, Солтүстік-Батыс Жота Институты, Куньмин Зоология және Жануарлар Ғылымдары Институты және Шанхай Фармацевтикалық Ғылымдар Институты, сондай-ақ Тибет Автономиялық Аймағының тиісті департаменттерінің сарапшылары Чэнду қаласында академия мен аймақ арасындағы тибеттік дәрі-дәрмектерін жаңғыртуды ілгерілету жөніндегі ынтымақтастық семинары өткізу үшін бас қосты. 2004 жылдың мамыр айында Пекинде тибеттік дәрі-дәрмектерін жаңғыртуды қолдау бойынша алты ұлттық жоба бекітілді. Үндістан Үкіметі Лех қаласында Сова Ригпа Ұлттық Институтын (NISR) құруға келісім берді, бұл Сова Ригпаны зерттеу және дамыту мүмкіндіктерін ұсынады. Сонымен қатар, Тибеттен келген тибетологтар Испания сияқты Еуропа елдеріне барып, осы тақырып бойынша лекция оқыды.