Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Цзинь императоры Хуй және Хан Чжао императоры Лю Яоның жұбайы Ян Сяньроң (羊獻容) (13 мамыр 322 жылы қайтыс болды), қайтыс болғаннан кейін (Ерте Чжао мемлекеті берген лақап аты) Сяньвэнь императрицасы (獻文皇后, сөзбе-сөз "дана және мәдениетті императрица"), Қытай тарихында екі әртүрлі империя мен екі әртүрлі император үшін бірегей императрица болды. Оның бірінші күйеуі Цзинь императоры Хуй, ал екінші күйеуі Ерте Чжао императоры Лю Яо болды. Сонымен қатар, ол Батыс Цзиньде төрт рет тақтан түсіріліп, төрт рет қайта орнатылды (егер 301 жылы күйеуіне қарсы Сима Лун жасаған қысқа мерзімді билігін есептесек, бес рет).
Consort of Emperors Hui of Jin and Liu Yao of Han Zhao
Yang Xianrong (羊獻容) (died 13 May 322), posthumous name (as honored by Former Zhao) Empress Xianwen (獻文皇后, literally "the wise and civil empress"), was an empress—uniquely in the history of China, for two different dynastic empires and two different emperors. Her first husband was Emperor Hui of Jin, and her second husband was Liu Yao of Former Zhao. Also unique was that she was deposed four times and restored four times as empress of the Western Jin (five, if one counts the brief usurpation by Sima Lun against her husband in 301).
Цзинь империясының патшайымы ретінде
Ян Сяньронг Тайшань әміршілігінен (қазіргі Тайань, Шандоң) шыққан. Оның әкесі – Янг Сюаньчжи (羊玄之), Янг Цзиньнің (羊瑾) ұлы, Янг Данның (羊耽) ұлы; Янг Цзинь сонымен қатар Янг Сюйдің (羊琇) ағасы болды. Оның анасының әкесі – генерал Сунь Цы (孫旂), Сунь Шиудің (孫秀) алыс туысы, Чжао ханзадасы Сима Лунның бас стратегі. Сондықтан Сима Лун мен Сунь 300 жылы император Цзя Наньфенді құлатып жібергеннен кейін, Сунь Ян Сяньронгты жаңа император ретінде таңдады. Оның дамуы бұзылған күйеуімен қарым-қатынасы туралы көп мәлімет жоқ (оның екінші күйеуіне айтқан сөздерін еске түсіріңіз). Сима Лун 301 жылы қысқа уақытқа тақты басып алғаннан кейін, бірақ кейін Сима Цзюнь (Ци ханзадасы) мен Сима Ин (Чэнду ханзадасы) жеңіліске ұшырады, Сунь Сю мен Сунь Цы өздерінің туыстарымен бірге өлтірілді. Алайда, императрица Янның әкесі Янг Сюаньчжи жоғарылатылды. (Бірақ ол 303 жылы қорқып қайтыс болды, өйткені оның Чанша ханзадасы Сима Аймен достығы Сима Инге және Хэцзянь ханзадасы Сима Ёнге Сима Айға шабуыл жасау үшін сылтау ретінде пайдаланылды.) Сегіз ханзада соғысы кезінде император Хуэй ханзадалардың құрығында болғандықтан, император Янның ықпалы аз болған сияқты. Дегенмен, ол кейбір заговоршылардың әрекеттеріне сылтау ретінде жиі пайдаланылды және 304-306 жылдар аралығында төрт рет тақтан түсіріліп, төрт рет қалпына келтірілді, көбінесе күйеуінің немере інісі Сима Циннің (司馬覃) мұрагер ханзада ретіндегі табысымен байланысты. 305 жылы төртінші рет тақтан түсірілгеннен кейін, Сима Ён, император Хуэйді Чанъанда ұстап, оны Луоян қаласында қалдырып, қарсыластары оны резеңке мөр ретінде пайдалана алатынына сенімді болды, сондықтан ол өзін-өзі өлтіруге мәжбүрлеуді бұйырды. Елорданың губернаторы Лю Тун (劉暾) оның өмірін сақтап қалу үшін петиция берді, бұл оған өзін құртуға аз қалдырды. Сима Ён оны тұтқындауға бұйрық бергендіктен, ол өмірін сақтап қашып құтыла алмады. Алайда Людың араласуынан кейін, қандай да бір себеппен, Сима Ён өзін-өзі өлтіруге мәжбүрлеу туралы бұйрықты жойды. 306 жылы Сегіз ханзада соғысы аяқталып, император Хуэйге Луоянға оралуға рұқсат берілді. Алайда 307 жылдың басында ол уланып өлтірілді. (Тарихшылардың көпшілігі Сима Юэді уландырған деп санайды, бірақ нақты дәлел жоқ.) Мұрагер – император Хуэйдің ағасы, мұрагер принц Сима Чи, бірақ император Ян, егер оның күйеу ағасы таққа ие болса, оны жесір император ретінде құрметтемейді деп ойлап, Сима Циннің император болып жариялануын қалады; бірақ Сима Юэ оған келіспеді және мұрагер принц Чи Хуаи императоры ретінде таққа отырды. (Оның әрекеті ханзада Циннің өміріне қауіп келтірген болуы мүмкін, өйткені Сима Юэ оны 308 жылы өлтірді.) Император Хуай оны «Императрица Хуэй» деген атақпен құрметтеді, бірақ император жесір әйел емес. Император Хуай билік құрған кезде император Янның ықпалы немесе оның болмауы белгісіз болды, бірақ император Хуайдың өзі көп билікке ие болмағандықтан (Сима Юэ әлі де биліктің көп бөлігін ұстап тұрғандықтан), император Янның елеулі ықпалы болғандығы екіталай. 311 жылы Сима Юэ қайтыс болғаннан кейін Цзинь әскерлері күйреп, Луоянды қорғауға қабілетсіз болды. Көп ұзамай Луоян Хань әскерлерінің қолына түсті, оларды генералдар Хуянь Ян, Ван Ми, Ши Ле және Шиань ханзадасы Лю Яо басқарды. Лю Яо Луоянның көп бөлігін өртеп жіберді және көптеген Цзинь шенеуніктерін өлтірді, бірақ император Янны өлтірмеді; оның орнына, ол оны өз әйелі ретінде алды.
Yang Xianrong was from Taishan Commandery (roughly modern Tai'an, Shandong). Her father was the mid level official Yang Xuanzhi (羊玄之), son of Yang Jin (羊瑾), son of Yang Dan (羊耽); Yang Jin was also the elder brother of Yang Xiu (羊琇). Her maternal grandfather was the general Sun Qi (孫旂), a distant relative of Sun Xiu (孫秀), the chief strategist for Sima Lun the Prince of Zhao. Therefore, after Sima Lun and Sun overthrew Empress Jia Nanfeng in 300, Sun had Yang Xianrong selected as the new empress. Little is known about how her relationship with her developmentally disabled husband (save her words to her second husband, referred to below) was. After Sima Lun briefly usurped the throne in 301 but was then defeated by Sima Jiong the Prince of Qi and Sima Ying the Prince of Chengdu, both Sun Xiu and Sun Qi were killed, along with their clans. Empress Yang's father Yang Xuanzhi was, however, promoted. (He would die in fear in 303, however, as his friendship with Sima Ai the Prince of Changsha was used as an excuse for Sima Ying and Sima Yong the Prince of Hejian to attack Sima Ai.) As Emperor Hui continued to be a pawn of the princes during the War of the Eight Princes, Empress Yang herself appeared to have had little influence. She was, however, frequently used as an excuse for certain conspirators' actions, and during the span from 304 to 306 she was deposed four times and restored four times, often in conjunction with her husband's nephew Sima Qin (司馬覃)'s fortunes as crown prince. She was nearly killed after her fourth removal in 305, as Sima Yong, then holding Emperor Hui at Chang'an and leaving her in the capital Luoyang, became convinced that she was easily usable by his opponents as a rubber stamp, and so he ordered that she be forced to commit suicide. The governor of the capital region, Liu Tun (劉暾) offered a petition to save her life, which nearly cost him his own—as Sima Yong ordered to have him arrested, and he was barely able to flee with his life. However, after Liu's intercession, for whatever reason, Sima Yong cancelled the order to have her forced to commit suicide. In 306, as the War of the Eight Princes neared its end and Emperor Hui was allowed to return to Luoyang after Sima Yue the Prince of Donghai defeated Sima Yong, he welcomed Yang back as his empress. In early 307, however, he was poisoned to death. (Most historians believe that Sima Yue was behind the poisoning, but there is no conclusive evidence.) The recognized heir was Emperor Hui's brother, Sima Chi the crown prince, but Empress Yang, believing that she would not be honored as empress dowager if her brother in law inherited the throne, tried to have Sima Qin declared emperor; she was rebuffed by Sima Yue, however, and Crown Prince Chi succeeded to the throne as Emperor Huai. (Her attempt might have cost Prince Qin his life, as Sima Yue had him executed in 308.) Emperor Huai honored her with the title "Empress Hui," but not empress dowager. Empress Yang's influence or lack thereof during Emperor Huai's reign was unclear, but since Emperor Huai himself did not have much power (with Sima Yue still holding onto much the power), it was not likely that Empress Yang had significant influence. After Sima Yue's death in 311, the Jin armies were in shambles and unable to protect Luoyang any further. Luoyang soon fell to Han's armies, led by the generals Huyan Yan, Wang Mi, Shi Le, and Liu Yao the Prince of Shi'an. Liu Yao burnt most of Luoyang and executed a large number of Jin officials, but did not kill Empress Yang; instead, he took her as his own wife.
Бұрынғы Жаоның патшайымы ретінде
Ян Сяньронның Лю Яомен өмір сүргені туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол оның қанатында болған және оған үш ұл сыйлаған – Лю Си, Лю Си (劉襲, әртүрлі тонмен), және Лю Чан (劉闡). (Оның сол кезде әйелі ме, әлде кәнизағы ма екені белгісіз еді – Лю Яоның бұрынғы әйелі, ханшайым Бу болған, ол 323 жылы ұлы Лю Инь Юань ханзадасы аталғанда қайтыс болған және ханшайым болған деп айтылған.) Лю Яо, Хан императоры Лю Конгтың сенімді туысы ретінде, көптеген әскери жауапкершіліктерге ие болды және 316 жылы Чанъань аймағын басып алғаннан кейін, сондай-ақ император Хуайдың мұрагері император Минге басшылық етті. 318 жылы, Хан премьер-министрі Цзинь Цзюнь астана Пиньян (平陽, қазіргі Линфэн, Шаньси) төңкерісінен кейін Хан императорлық отбасын және аристократияны қырғынға ұшыратқаннан кейін, қырғыннан қашқан шенеуніктер тақты Лю Яоға ұсынды, ол оны қабылдады. Оның және Ши Ле әскерлері Цзиньді жеңгеннен кейін, ол астананы Чанъаньға көшірді. 319 жылы ол мемлекеттің атын Ханнан Чжаоға өзгертті (Ши Ледің Кейінгі Чжаосынан ажырату үшін Бұрынғы Чжао деп аталды), Ян Сяньронды императрица етіп тағайындады және оның ұлы Лю Сиді тақ мұрагері етіп бекітті. Бір күні Лю Яо одан: «Мен Симаға қарағанда қандаймын?» – деп сұрады. Ол былай деп жауап берді:
Little is known about Yang Xianrong's life with Liu Yao, other than that she was favored by him and bore him three sons — Liu Xī, Liu Xí (劉襲, note different tone), and Liu Chan (劉闡). (It was not clear whether she was his wife or concubine by this point — Liu Yao had an earlier wife, Princess Bu, who was described as having died and having been princess when her son Liu Yin was created the Prince of Yong'an in 323.) Liu Yao, as the trusted cousin of the Han emperor Liu Cong, had many military responsibilities and was in charge of the Chang'an region after he captured it and Emperor Huai's successor Emperor Min in 316. In 318, after the Han prime minister Jin Zhun massacred the Han imperial family and nobles in the capital Pingyang (平陽, in modern Linfen, Shanxi) after a coup, the officials who fled from the massacre offered the throne to Liu Yao, who accepted. After his and Shi Le's forces defeated Jin's, he moved the capital to Chang'an. In 319, he renamed the state from Han to Zhao (known as Former Zhao to distinguish from Shi Le's Later Zhao) created Yang Xianrong his empress and her son Liu Xī crown prince. Once, Liu Yao asked her: "How do I compare to the Sima man?" Her response was:
«Қалай салыстыруға болады? Сіздің Мажарлықтарыңыз – империя құратын, дана басшы, ал ол – өзінің империясын қиратқан ақымақ еді. Оның тек бір әйелі мен бір ұлы болған, бірақ ол екеуін де қорғай алмады. Ол құрметті император болған, бірақ әйелі мен ұлының қара халықтың қолынан қорланғанына жол берді. Сол кезде мен тек өлімді тіледім, ал бүгін осы күнді көретінімді білмедім. Мен асыл текті отбасыда тудым, бірақ барлық ер адамдар оған ұқсайды деп ойладым. Тек сізбен үйленгеннен кейін ғана нағыз ер адамның қандай екенін білдім». Лю Яо оған үлкен құрмет көрсетті және ол мемлекеттік істерге қатысты. 322 жылы қайтыс болды. Оның ұлы Лю Си тақ мұрагері болып қала берді, бірақ Лю Яо мен Лю Си екеуі де 329 жылы Бұрынғы Чжао Кейінгі Чжаоның қолына түскеннен кейін Ши Ледің Кейінгі Чжао күштерімен өлтірілді.
How can there be a comparison? Your Imperial Majesty is an empire building intelligent ruler, while he was an idiot who destroyed his empire. He only had one wife and one son and could protect neither. He was an honored emperor, but he allowed his wife and son to be dishonored at the hands of commoners. At that time, all I wanted was death, and I did not know that I would have today. I was born from a noble family, but I thought that all men were like he. Only after I married you have I found out what a true man is like. Liu Yao greatly favored her, and she was involved in governmental matters. She died in 322. Her son Liu Xī would continue to be crown prince, but both Liu Yao and Liu Xī were killed by Shi Le's Later Zhao forces after Former Zhao fell to Later Zhao in 329.