Кіріспе

Индонезиядағы этнос Бетави халқы немесе батавиандар (индонезия тілінде Orang Betawi, "Батавия халқы" дегенді білдіреді) – Джакарта қаласы мен оның жақын маңына тән австронезиялық этнос. Олар қаланың түпкі тұрғындары деп жиі сипатталады. Олар XVII ғасырдан бастап Батавияда (Жакартаның отаршылдық атауы) қоныстанған адамдардың ұрпақтары. Дегенмен, "түпкі" деген терминнің өзі сұрақ тудырады, себебі Бетави халқы 18-ғасырда Батавияға келген түрлі этникалық топтардың қосылуы нәтижесінде қалыптасқан болуы мүмкін.

Шығуы мен тарихы

Бетавилер – Индонезиядағы ең жақында ғана қалыптасқан этностардың бірі. Олар креолдық этнос болып саналады, себебі олардың ата-бабалары Индонезияның түрлі аймақтарынан және басқа елдерден келген. 19 ғасырға дейін бетави халқының өзіндік санасы қалыптаспаған еді. Бетави деген ат "Батавия" атауының жергілікті нұсқасынан алынған, ал Батавия ежелгі герман тайпасы – батавилердің есімімен аталған. 17 ғасырда голланд отаршылдары Батавияға аралдың түкпір-түкпірінен қызметшілер мен жұмысшыларды тасымалдай бастады. Алғашқылары – Балиден әкелінген құлдар және Амбоннан келген жалдамалы әскерлер болды. Содан кейін басқа этностық топтар да келді: малайлар, сундалықтар, явалықтар, минангкабаулар, бугистер және макасарлар. Сондай-ақ, шетелдік және аралас этностық топтар да болды; мысалы, индонезиялықтар, мардикерлер, португалдар, голландтар, арабтар, қытайлар және үндістер, олар бастапқыда Батавияға жұмыс істеу үшін әкелінді немесе қызығушылық танытты.

Тіл

Бетави тілі, сондай-ақ Бетави малай тілі деп те аталады, малай тіліне негізделген креол тілі. Бұл Ява аралының солтүстік жағалауында сөйленетін жалғыз малай диалектісі болды; Яваның солтүстік жағалауының басқа аймақтарында жава диалектілері үстемдік танытады, ал кейбір аймақтарда мадура және сунда тілдерінде сөйлейді. Бетави лексикасында хоккиен қытай, араб және голланд тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. Бүгінде Бетави тілі Индонезияда кең таралған бейресми тіл және индонезиялық сленгтің негізі ретінде қолданылады. Ол Индонезиядағы ең көп қолданылатын тілдердің біріне айналды, сонымен қатар елдегі ең сергек жергілікті диалекттердің бірі болып табылады.

Қоғам

Өздерінің туған жерінде маргиналды этнос ретіндегі тарихи сезімдеріне байланысты, бетави халқы өздерін басқа этностардан қорғау және бетави бірлігін нығайту мақсатында бірнеше қоғамдық ұйымдар құрды. Атақты ұйымдар: Бетави Ремпуг форумы (FBR), Бетави халқының коммуникация форумы (Форкаби) және Бетави отбасылық желісі (ИКБ). Бұл ұйымдар бетави халқының әлеуетін арттыруға бағытталған халықтық қозғалыстар ретінде жұмыс істейді, олардың көп бөлігі экономикалық тұрғыдан бейресми секторда қызмет етеді. Олардың кейбіреулерінің көптеген жақтастары бар; мысалы, 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Форкаби Жабодетабек аймағында 500 000 мүшеден тұрады.

Мәдениет

Бетауи халқының мәдениеті мен өнері олардың тарихы бойында бастан өткерген әсерлерін көрсетеді. Музыкасында португал және қытай, ал билерінде сунда, ява және қытай ықпалы байқалады. Көптеген адамдардың пікірінше, Бетауи мәдениеті маргиналданып, жақын орналасқан ява және сунда мәдениеттерінің күшті ықпалына тап болғанмен, шындығында Бетауи мәдениеті Джакартаға қоныстанған иммигранттардың қабылдауы арқасында гүлденуде. Бетауи мәдениеті қалалық биліктің қолдауымен қаланың өзіндік белгісіне айналды. Бетауи диалектісі телешоулар мен драмаларда жиі қолданылады.

Сәулет

Дәстүрлі түрде бетави халқы гедонгтарда (еуропалық үлгідегі ғимараттар) немесе екі қабатты қытайлық румах токоларда (дүкен-үйлерде) тұратын қала тұрғындары емес. Олар жеміс бақтарына толы қала төңірегіндегі кампунгтерде (ауылдарда) өмір кешеді. Жакарта халқының саны артқан сайын, бетавидің дәстүрлі ауылдары да көбейіп, қазірдің көпшілігі биік ғимараттар мен басты жолдардың арасындағы шағын үйлермен тығыз орналасқан қалалық ауылға айналды. Кейбір нағыз бетави ауылдары қаланың шетінде ғана сақталған, мысалы, Сету Бабакан, Джагакарса (Оңтүстік Жакарта), Батыс Явадағы Депок аймағымен шектес. Бетавидің дәстүрлі үйлерін Кондет және Сету Бабакан аймағындағы (Шығыс және Оңтүстік Жакарта) бетави кампунгтерінде (ауылдарда) табуға болады. Бетави үйлері әдетте үш стильдің бірінде болады: румах бапанг (немесе румах кебая), румах гуданг (қойма стилі) және явандық ықпалмен румах жогло. Көптеген бетави үйлерінде екі еңкейген шатыр болады, бірақ жогло үйлерінде биік үшкір шатыр кездеседі. Бетави сәулетінде "шаяншақ тістері" деп аталатын gigi balang деп аталатын ерекше әшекейлеу бар, ол шатырдың алдыңғы жағына орнатылған ағаштан жасалған жапқыштардың қатары. Бетави үйінің тағы бір ерекшелігі – ланкан, бетави отбасы қонақтарын қабылдайтын ашық алдыңғы терраса. Үлкен алдыңғы терраса сыртқы кеңістік ретінде пайдаланылады. Бетавидің дәстүрлі би костюмдері қытай және еуропалық ықпалдарды көрсетеді, ал қозғалыстар, мысалы, Японг биі, судандық джайпонан биінен алынған, сонымен қатар қытай стилінің елесі де бар. Тағы бір би – Топенг Бетави немесе Бетави маска биі. Бетавидің танымал халықтық драмасы – ленонг, ол жергілікті қалалық аңыздардан, шетелдік оқиғалардан және бетави халқының күнделікті өмірінен тақырыптар алатын театр түрі.

Жауынгерлік өнерлер

Силат Бетави – Бетави халқының жекпе-жек өнері. Бұл өнер бұрын көп танымал болмаса да, соңғы кезде "Рейд" сияқты силат фильмдерінің танымалдылығы арқасында кеңінен назар аударуда. Бетави жекпе-жегінің тамыры Бетави мәдениетіндегі jagoan (аудармасы – "батыр" немесе "жергілікті қаһарман") дәстүрінде жатыр. Олар отаршылдық кезеңде жиі отаршылдық билікке қарсы тұрған. Голландтар оларды қарақшылар деп жек көреді, бірақ жергілікті pribumis халқы оларды өздерінің батырлары ретінде құрметтеген. Бетави диалектісінде олардың пенчак силат стилі maen pukulan (аудармасы – "соққы ойыны") деп аталады, ол сундалық maen po стилімен байланысты. Ең танымал мектептердің қатарында – Бекси және Цинкрик. Бекси – Ұлы Джакартада ең көп таралған силат түрлерінің бірі. Ол басқа Бетави силат стилдерінен жақын арадағы күрес стилімен және шабуылдық аяқ қимылдарының болмауымен ерекшеленеді.

Салтанаттар

Бетави үйлену рәсімінде паланг-панту (әдеби мағынасында "есік тірегі") дәстүрі бар, онда Бетави силат өнері көрсетіледі. Бұл күйеу жігіттің серіктері мен келіннің жақын ауыл чемпионы (жагоан кампунг) арасындағы хореографиялық айқас. Айқасты күйеу жігіттің серіктері табиғи түрде жеңіп шығады, себебі ауыл чемпиондары оны келіннің үйіне құрметпен қарсы алады.

Ас мәзірі

Бетавидің гүлденген порты қаласынан бастау алған, оның әртүрлі асханасы ғасырлар бойы Джакарта тұрғындарына әсер еткен шетелдік тағамдық дәстүрлерді көрсетеді. Бетави асханасына Перанакан, малай, сунд және яван асханалары, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде үнді, араб және еуропалық асханалар күшті әсер етеді. Бетави халқының бірнеше танымал тағамдары бар, мысалы, сото бетави және сото каки, наси удук, керак телор, наси улам, асинан, кетопрак, ружак, семур дженгкол, саюр асем, габус пукунг және гадо-гадо Бетави.