Іс-әрекетсіздік және құқықтық жауапкершілік

Кіріспе

Іс-әрекетсіздік

Заңда, іс-әрекетсіздік – бұл әрекет жасаудың болмауы, және ол әдетте белсенді әрекеттен өзгеше құқықтық салдарларға алып келеді. Қылмыстық құқықта, іс-әрекетсіздік тек қана заң әрекет етуге міндеттендірген жағдайда және айыпталушы осы міндетті бұзғанда ғана құқық бұзушылық құрамын (actus reus) құрайды және жауапкершілікке себеп болады. Азаматтық құқықта да, жауапкершілік тек ерекше жағдайларда ғана іс-әрекетсіздік үшін салынады, егер айыпталушының әрекет ету немесе сақтық тану міндеті болғандығы дәлелденсе.

Қылмыстық құқық

Қылмыстық құқықта, жалпы құқықта, азаматтарға қатысты күтім жасаудың жалпы міндеті болған жоқ. Дәстүрлі көзқарас адамның шалшық суда батып бара жатқанын көріп, оны құтқаруға ешқандай әрекет жасаспау мысалында бейнеленген. Басқасын тірі ұстауға тырыспа, бірақ өлтірме" деген сөзді (Артур Хью Клау, 1819-1861) қолданып, әрекетсіздік қылмыстық жауапкершілікке әкелмейді деген пікірді қолдады. Дегенмен, мұндай әрекетсіздік моральдық тұрғыдан кінәлі болуы мүмкін, сондықтан заң шығарушы органдар мен соттар әрекетсіздік қылмыстық жазалауға лайықты кінәлі болған жағдайларда жауапкершілік жүктеді. Сондықтан кейбір заңдарда қылмыстық құқық бұзушылық actus reus кез келген тиісті "әрекет немесе әрекетсіздік" тұратынын нақты көрсетеді немесе осы екеуін де қамтитын сөздерді пайдаланады. Осылайша, "салдар" сөзі айыпталушының жәбірленушіге тікелей зиян келтіргенін (оң мағынада) немесе айыпталушының зиянды салдарға алып келетінін біліп, қасақана әрекетсіздік танытқанын (теріс мағынада) білдіре алады. Соттарда, айыпталушының денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп тудырмайтын жағдайларда, айыпталушының белгілі бір құрбанның немесе құрбандар тобының күтілетін зиянын болдырмау үшін әрекет етуі керек пе, жоқ па, соны анықтау үшін объективті сынақтар қолданылады. Суға бату мысалына оралсақ, егер құрбан бала болса және судың тереңдігі алты дюйм болса, немесе құрбанға лақтырылатын құтқару құралы жақын болса, немесе айыпталушы көмек шақыруға болатын ұялы телефонмен жүрсе, айыпталушы жауапкершілікке тартылады. Алайда, заң біреуді ағын суға секірмегені үшін жазаламайды, яғни заң әлеуетті құтқарушыдан, тіпті ол белгілі бір жағажайда, өзенде немесе бассейінде қарауылдауға жалақы алатын құтқарушы болса да, суға бату қаупіне ұшырауды талап етпейді. Жұмыс шарттарына қарамастан, жұмыскерден барлық жағдайда ақылға қонымды шектен артық әрекет етуді талап етуге болмайды. R v Dytham (1979) QB 722 ісінде, кезекші полиция қызметкері түнгі клубтың сыртында адамды өлтіргенін бақылап тұрды. Ол көмек шақырмай немесе жедел жәрдем шақырмай кетіп қалды. Ол мемлекеттік қызметте қасақана теріс мінез-құлық жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Виджери судьясы былай деді: "Бұл жалақысыздық емес, әдейі сәтсіздік және қасақана немқұрайлылық. Бұл сыбайлас жемқорлық немесе адалсыздықпен шектелмейтін кінәлілік элементін қамтиды, бірақ бұл теріс мінез-құлықтың қоғамдық мүддеге зиян келтіруге жеткілікті дәрежеде болуы керек, осылайша айыптау мен жазалау қажет болады." Бас прокурордың анықтамасында (2003 жылғы No 3) (2004) EWCA Crim 868 полиция қызметкерлері аурухана қызметкерлеріне қатысты агрессивті мінез-құлық танытқаны үшін бас жарақаты бар адамды ұстады. Кейіннен ол полиция бөлімшесінде тыныс алуын тоқтатты және жандандыруға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. А-ның өлімі кезінде оның күтіміне қатысқан бес полиция қызметкеріне абайсыздықтан адам өлтіру және мемлекеттік қызметте теріс мінез-құлық жасағаны үшін айып тағылды. Сот соңғы қылмыс үшін мемлекеттік қызметкердің өз міндетін орындамауы және/немесе қасақана немқұрайлылықпен әрекет етуі, оның ақталуы немесе негіздемесі болмауы, лауазымды адамның қызметіне деген халықтың сенімін бұзуға тең екенін анықтады; бұл теріс мінез-құлықтың жеткілікті түрде ауыр болуы лауазым мен лауазымды адамның жауапкершілігіне, олар қызмет еткен мемлекеттік мақсаттардың маңыздылығына, осы жауапкершіліктен ауытқудың сипаты мен ауқымына және теріс мінез-құлықтың салдарының ауырлығына байланысты; қылмыстың "күнәлі санасы" (латынша "mens rea") анықтау үшін, лауазымды адамның әрекет ету міндетін білгені немесе оның бар екендігіне қатысты субъективті немқұрайлылық танытқаны дәлелденуі керек; немқұрайлылық сынағы белгілі бір жағдайларда және жауапкершілік туындаған жағдайларда қолданылады; егер бұл сынақ субъективті әрекетке қатысты қолданылса, ол әрекеттің немесе әрекетсіздіктің заңдылығына және оның салдарына қатысты немқұрайлылыққа қатысты қолданылады.

In the criminal law, at common law, there was no general duty of care owed to fellow citizens. The traditional view was encapsulated in the example of watching a person drown in shallow water and making no rescue effort, where commentators borrowed the line, "Thou shalt not kill but needst not strive, officiously, to keep another alive." (Arthur Hugh Clough (1819–1861)) in support of the proposition that the failure to act does not attract criminal liability. Nevertheless, such failures might be morally indefensible and so both legislatures and the courts have imposed liability when the failure to act is sufficiently blameworthy to justify criminalisation. Some statutes therefore explicitly state that the actus reus consists of any relevant "act or omission", or use a word that may include both. Hence, the word "cause" may be both positive in the sense that the accused proactively injured the victim and negative in that the accused intentionally failed to act knowing that this failure would cause the relevant injury. In the courts, the trend has been to use objective tests to determine whether, in circumstances where there would have been no risk to the accused's health or well being, the accused should have taken action to prevent a foreseeable injury being sustained by a particular victim or one from a class of potential victims. So, returning to the drowning example, the accused would be liable if the victim was a child in a pool with a water depth of six inches, or there was a flotation device nearby that could easily be thrown to the victim, or the accused was carrying a mobile phone that could be used to summon help. However, the law will never penalise someone for not jumping into a raging torrent of water, i. e. the law does not require the potential saver to risk drowning even though the individual might be a lifeguard paid to patrol the given beach, river or pool. No matter what the terms of employment, an employee can never be required to do more than what is reasonable in all the circumstances. In R v Dytham (1979) QB 722 an on duty police officer stood and watched a man beaten to death outside a nightclub. He then left without calling for assistance or summoning an ambulance. He was convicted of the common law offence of willful misconduct in public office. Widgery CJ said:
The allegation was not one of mere non feasance, but of deliberate failure and willful neglect. This involves an element of culpability which is not restricted to corruption or dishonesty, but which must be of such a degree that the misconduct impugned is calculated to injure the public interest so as to call for condemnation and punishment. In the Attorney General's Reference (No 3 of 2003) (2004) EWCA Crim 868 police officers arrested a man with head injuries for a breach of the peace because of his abusive and aggressive behaviour towards the hospital staff who were trying to treat him. He later stopped breathing in the police station and all attempts at resuscitation failed. Five police officers, who were involved in the care of A at the time of his death, were charged with manslaughter by gross negligence and misconduct in a public office. It was held that the latter offence required that a public officer was acting as such, that he willfully neglected to perform his duty and/or willfully misconducted himself in a way which amounted to an abuse of the public's trust in the office holder, without reasonable excuse or justification; that whether the misconduct was of a sufficiently serious nature would depend upon the responsibilities of the office and the office holder, the importance of the public objects which they served, the nature and extent of the departure from those responsibilities and the seriousness of the consequences which might follow from the misconduct; that to establish the mens rea (Latin for "guilty mind") of the offence, it had to be proved that the office holder was aware of the duty to act or was subjectively reckless as to the existence of the duty; that the test of recklessness applied both to the question whether in particular circumstances a duty arose at all and to the conduct of the defendant if it did arise; and that the subjective test applied both to reckless indifference to the legality of the act or omission and in relation to the consequences of the act or omission.

Асыраушы тұлғаларға қамқорлық жасау жауапкершілігін алу

Жалпы ереже бойынша ата-аналар, заңды қорғаншылар, жұбайлар (R v Smith (1979) CLR 251 ісін қараңыз, онда әйелі өлі туған баланы туғаннан кейін қайтыс болды, оны күйеуі үйде шағылыстырды) және жасы, ауруы немесе басқа да денсаулықтарының нашарлауына байланысты басқа біреуге қамқорлық жасауға ерікті түрде келіскен кез келген адам, кем дегенде, қамқорлықты басқа біреуге тапсырғанға дейін міндетті болуы мүмкін. Үш жағдайда міндеттілік туындады: R v Instan (1893) 1 QB 450 ісі бойынша, Инстан әпкесімен бірге тұрды, ол кенеттен ауырып, өзін-өзі тамақтандыра да, көмек шақыра да алмады. Ол қасақана кінәлі деп танылды, себебі ол әпкесін тамақтандырмады және медициналық көмекке шақырмады, тіпті ол үйде қалып, әпкесінің тағамын жеді. R v Stone & Dobinson (1977) QB 354 ісі бойынша, Стоун мен оның сүйіктісі анорексиямен ауырған қарындасына қамқорлық жасауға келісті. Оның жағдайы нашарлаған сайын, ол төсекке жатып қалды, бірақ ешқандай көмек шақырылмады және ол қайтыс болды. Олар оны өз үйлеріне қабылдап, оған қамқорлық ету міндетін алғандықтан, қарындасының қасақана өліміне кінәлі деп танылды. R v Gibbins & Proctor (1918) 13 Cr App Rep 134 ісі бойынша, әке мен оның сүйіктісі баласын тамақтандырмау арқылы қараусыз қалдырды. Сүйіктісі үйге көшіп келген кезде баланы күтіп-бағу міндетін өз мойнына алды және оны күтіп-бағуға міндетті болды.

Заң бойынша жіберілмеген мәліметтер

Қылмыстық іс бойынша кінә жасыру 1967 жылы жойылды, бірақ 2000 жылғы Терроризм туралы заңтың 19(2) бабы бойынша террористік әрекеттерді немесе оларды қаржыландыруды жария етуге қатысты міндетті орындамау, сондай-ақ ақша жылыну туралы білуді немесе күдік тудыруды жарияламау сияқты жаңа заңмен белгіленген құқық бұзушылықтар осы дәстүрді сақтап келеді. Сол сияқты, Қылмыстық кодекстің 1-бабындағы ұрлық элементі мүлікті қайтару міндеті болған жағдайда әрекет жасау арқылы немесе оны өзінде ұстау арқылы жасалуы мүмкін, ал 1968 жылғы ұрлық туралы заңтың 15(4) бабындағы алдау айтылмаған немесе істемеген нәрсе арқылы жасалуы мүмкін, сондай-ақ 1978 жылғы ұрлық туралы заңның 2(1) бабындағы "адалдықсыз иелену" де іс-қимылсыздық арқылы жасалуы мүмкін (R v Firth (1990) CLR 326 ісін қараңыз, онда күдікталған NHS-ке NHS мекемелерін пайдаланатын пациенттердің жеке пациенттер екенін хабарламады, осылайша төлемсіз мекемелерді пайдалануға қол жеткізді). Осыдан гөрі қарапайым мысал – жол-көлік оқиғасын хабарламау (1988 жылғы Жол қозғалысы туралы заңның 170-бабы).

Айыпталушы қауіп төндірген кезде әрекет ету міндеті

Қауіпті жағдай туғызған адам сол қауіпті болдырмау үшін қолайлы шаралар қабылдауға міндетті болуы мүмкін. R v Miller (1983) 2 AC 161 ісінде айыпталушы ғимарат ішінде жатып ұйықтаған. Ол темекі шегіп, матрасқа жатып ұйықтап қалған. Оянғанда матрасының тұтанғанын көрген, бірақ көмек шақырудың орнына, екінші бөлмеге көшіп кеткен. Бұл оттың таралуына себеп болды. Ол 1971 жылғы Қылмыстық зиян актісі бойынша, немқұрайдылықпен зиян келтіргені үшін сотталды. Лорд Диплок былай деді:
Қылмыстық жауапкершілікке алып келуге қабілетті әрекеттерден, егер мұндай әрекет кезінде адамның санасы қылмыстың қажетті құрамдас бөлігін құраса, өзі тудырған қауіпті жоюға қабілетті шараларды қабылдамауына ешқандай рационалды себеп таба алмаймын. Бірақ бұл көптеген қылмыстарға қатысты болғанымен, "кінәлі өлтіру" басқаша. R v Lowe (1973) QB 702 ісінде айыпталушы 1933 жылғы Балалар және жастар туралы заңның 1-тарауы бойынша баласын қараусыз қалдырды, бұл баланың өліміне әкеп соқты. Іс-қимыл мен іс-әрекетсіздік арасында айырмашылық болуы керек деп шешілді. Зардап шегу мүмкіндігін ескермей, жай ғана немқұрайдылық, тіпті бұл әрекет қасақана болса да, кінәлі өлтіруге негіз бола алмайды. R v Khan & Khan (1998) CLR 830 ісінде, әрекет ету міндетін бұзу болмаса, әрекетсіздік арқылы жасалған жеке өлтіру санаты жоқ екені расталды. Айыпталушылар 15 жастағы проституткаға, тұрақты пайдаланушыларға қарағанда екі есе көп героин берген. Олар оны есінен танып пәтерде қалдырып, келесі күні қайтып келгенде, оның шамадан тыс дозадан өлгенін көрген. Дәрігерлік көмек шақырылғанда, қыздың өлімі болмас еді. Заңсыз әрекет – есірткіні беру болды, бірақ өлімге себеп – құрбанның өзіне салған дозасы. Сот судьясы қазылар алқасын айыпталушылардың медициналық көмек шақырмауы негізінде жауапкершілікті қарастыруға шақырды. Апелляцияда, сот шешімі жойылды, себебі бауырластар героин қабылдамас бұрын әрекет ету міндетін қабыланбады.

A person who creates a dangerous situation may be under a duty to take reasonable steps to avert that danger. In R v Miller (1983) 2 AC 161, the defendant was sleeping rough in a building. He fell asleep on his mattress while smoking a cigarette. When he woke, he found that the mattress was smouldering but, instead of calling for help, he simply moved into another room. This allowed the fire to spread. He was convicted under the Criminal Damage Act 1971 for recklessly causing damage by omission. Lord Diplock said:
I see no rational ground for excluding from conduct capable of giving rise to criminal liability, conduct which consists of failing to take measures that lie within one's power to counteract a danger that one has oneself created, if at the time of such conduct one's state of mind is such as constitutes a necessary ingredient of the offence. But although this may apply to the generality of offences, "constructive manslaughter" is different. R v Lowe (1973) QB 702, the defendant committed the offence of neglecting his child under s1 Children and Young Persons Act 1933, and this caused the child's death. It was held that there should be a difference between commission and omission. Mere neglect without some foresight of the possibility of harm resulting is not a ground of constructive manslaughter, even if that omission is deliberate. R v Khan & Khan (1998) CLR 830, confirmed that there is no separate category of manslaughter by omission unless the omission constitutes a breach of duty to act. The defendants supplied a 15 year old prostitute with twice the amount of heroin likely to be taken by a regular user. The defendants left her unconscious in the flat, returning the next day to find that she had died of the overdose. Had medical assistance been called, the girl would probably not have died. The unlawful act was supplying the drug but the death was caused by the quantity injected by the victim. The trial judge invited jury to consider liability on the basis of the defendants' failure to summon medical assistance. On appeal, the conviction was quashed because the brothers had not accepted a duty to act before she took the heroin.

Келісімшарт бойынша әрекет ету міндеті

Р. Питтвудқа қарсы (1902) ісінде, сотталушы келісімшарт бойынша жабуға міндетті болған деңгейлі өткелдегі қақпаны жаппағандықтан, өте қатыгездікпен келісімшарттан туындаған кінәлі өлтіруде айыпты деп танылды. Бұл оқиға салдарынан пойыз шөп арбасына соқтығысып, сот "адам келісімшарттан туындаған міндеттерінен қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін" деген қаулы шығарды.

Соғыс қылмыстарының алдын алу және оларды қудалау

Нюрнбергтік сот процестерінен кейін халықаралық құқық командалық жауапкершілік институтын қалыптастырды. Оған сәйкес, әскери қолбасшылар өздерінің тиімді басқаруындағы күштер жасаған соғыс қылмыстарына жеке жауапкершілік тартады, егер олар осы қылмыстарды болдырмауға немесе тиісті түрде тергеп-құдаламауға кінәлі болса және: олар бұл қылмыстар жасалып жатыр немесе жасалуға дайын тұрғанын білген немесе сол кездегі жағдайларға байланысты білуі тиіс болған.

Құқықтық құқық бұзушылықтар

Кінәлілік құқығында, егер жауапкердің мінез-құлқы оң әрекет емес, жалтарту немесе әрекетсіздік түрінде болса, онда оның талапкерге қамқорлық ету міндеті болғанын дәлелдеу қиынырақ болады. Мұның себебі – оң міндетті орындау теріс міндетке қарағанда ауыррақ, демек міндетті тұлғаның еркіндігін күштірек шектейді.