Кіріспе

4 ғасыр б.з.д. Рим Республикасы мен Италиядағы көршілес латын тайпалары арасындағы соғыс.
Алдыңғы соғыс.

Өмірбаян

Латындықтардың орталық үкіметі болмаған, бірақ олар ортақ тілі, мәдениеті және кейбір құқықтық және діни институттары бар өзін-өзі басқаратын қалалар мен қалаларға бөлінген. Б.з.д. V ғасырда бұл қала мемлекеттері өзара әскери одақ құрды, яғни Foedus Cassianum, негізінен екі көрші халықтың – Aequi және Volsci шабуылдары мен басқыншылықтарына қарсы тұру үшін. Рим – ең ірі латын қаласы болғандықтан, бұл одақта жетекші орынға ие болғаны түсінікті. Б.з.д. 4 ғасырдың басында латындықтар енді басқыншылықтан қауіптенбеді, бірақ оның орнына күшейіп келе жатқан Римнен сескенді. IV ғасырдың бірінші жартысында Рим мен басқа латындықтар арасында бірнеше соғыстар болды, олар жиі бұрынғы жаулары Вольскилермен бірге соғысқан. Ақырында латындықтар мен вольскилер Римнің ager Pomptinus (Помпейн батпақтары мен Монти Лепини аумағы) үстемдігін орнатуына және 381 жылы латындық Тускулум қаласын аннексиялауына кедергі жасай алмады. Галл шабуылының қаупі 358 жылы Римпен келісімді қайта жаңартуға латын қалаларының кем дегенде бірін көндірген сияқты, бірақ Тибур мен Праенесте, Римнің латындықтардың басты қарсыластары, олардың қатарында болған жоқ, және ұзақ соғыстан кейін 354 жылы Риммен келісім жасады. 340 жылдары римдік-латын қарым-қатынастары нашарлаған сияқты. Ливий 349 жылы галлдардың басып кіруіне тап болған кезде латындықтар өздерінің әскерлерін жеткізуден бас тартқанын және 343 жылы Римге шабуыл жасауды жоспарлағанын, бірақ римдіктердің самниттерге қарсы жеңістерін естігеннен кейін Паэлигниге шабуыл жасауға шешім қабылдағанын жазды. Самниттер – Апенниннің орталық бөлігінде тұратын тайпалар федерациясы. 354 жылы олар Риммен достық туралы келісім жасасты, мүмкін Лирис өзенін олардың ықпал ету аймақтары арасындағы шекара ретінде бекіткен болар, бірақ осы келісімге қарамастан, 343 жылы Рим мен Самниттер арасында Кампанияны бақылау үшін Бірінші Самнит соғысы басталды. Ливийдің айтуынша, бұл соғыс самниттердің Сидицини тайпасына шабуыл жасауынан басталды. Сидицини қарсы тұра алмады, бірақ атақты бай Капуа қаласының басшылығымен Кампаниялықтарға жүгінді, бірақ олар да жеңілді және Самниттер Кампанияға шабуыл жасады. Осы кезде Кампаниялықтар өздерін Римге шартсыз тапсыруға шешім қабылдады, содан кейін римдіктер жаңа тәуелділерін Самнит шабуылдарынан қорғау үшін араласуға мәжбүр болды. Қазіргі тарихшылар бұл тапсырудың шынымен болғаны немесе Римді келісімді бұзудан босату үшін ойлап табылғаны туралы келіспейді, бірақ жалпы алғанда Рим Капуамен қандай да бір одақ құрғаны туралы келіседі. Бірінші Самнит соғысы 341 жылы Рим мен Самниттер арасындағы бұрынғы келісімді жаңарту және келіссөздер арқылы бейбітшілікпен аяқталды. Рим өзінің Кампаниялық одағын сақтады, бірақ Сидицини Самнит аймағына тиесілі екенін қабылдады. Ливийдің айтуынша, Риммен келісім жасасқаннан кейін, Самниттер Сидициниге Римге қарсы салған күштерімен шабуыл жасады. Жеңілгеннен кейін Сидицинилер Римге берілуге тырысты, бірақ олардың берілуін сенаттың тым кеш болғаны үшін қабылдамады. Сидицинилер өздері үшін қаруды қолға алған латындықтарға жүгінді. Кампаниялықтар да соғысқа қосылды, ал латындықтар бастаған осы одақтас халықтардың үлкен әскері Самниумға шабуыл жасады. Латындықтар Самниттерге келтірген зиянның көп бөлігін соғысудың орнына шабуыл жасау арқылы келтірді, және латындықтар Самниттермен болған кездесулерінде жеңіске жеткенімен, олар жау территориясынан шығып, одан әрі соғысуға дайын болмады. Самниттер Римге шағымданып, елшілер жіберіп, егер латындықтар мен Кампаниялықтар шынымен де Римнің тәуелді халықтары болса, Рим олардың үстінен билігін пайдаланып, Самнит территориясына одан әрі шабуыл жасауды тоқтату керек деп талап етті. Рим сенаты екіұшты жауап берді, өйткені олар латындықтарды енді бақылай алмайтындықтарын мойындағысы келмеді және оларды Самниттерге шабуыл жасауды тоқтатуға бұйрық беріп, оларды одан әрі ашудан қорықты. Кампаниялықтар Римге бағынды және оның еркіне мойынсұнуға тиіс еді, алайда Римнің латындықтармен жасасқан келісімінде олардың қалаған адамына қарсы соғысқа баруына кедергі жасайтын ештеңе жоқ еді. Бұл жауап Кампаниялықтарды Римге қарсы тұрып, латындықтарды әрекет етуге шақырды. Латындықтар Самнит соғысын дайындап жатыр деген сылтаумен Кампаниялықтармен бірге Римге қарсы жасырын түрде соғыс құрды. Алайда олардың жоспарлары туралы хабарлар тарады, ал Римде 341 жылғы консулдар өздерінің өкілеттігі аяқталғанға дейін қызметінен босатуды бұйырды, сонда жаңа консулдар дайындалып жатқан үлкен соғысқа ертерек кіруге дайындық жасай алатын болды. 340 жылға сайланған консулдар үшінші рет Тит Манлий Торкватус және Публий Деций Мус болды. Жыл сайын сайланатын консулдар Рим Республикасының басқарушылары болып табылды және соғыс кезінде Рим армиясын басқаруға жауапты болды. Қазіргі тарихшылар Бірінші Самнит соғысынан кейін болған оқиғаларға көп сенімсіздікпен қарайды, олардың көп бөлігі ойлап табылған деп санайды. Бірнеше ұқсастықтар Самнит соғысын бастаған оқиғалармен байқалады, Самниттер тағы да Сидицинимен соғыста және Римге берілу ұсынысы жасалады, және мұндай қайталау тарихи болуы екіталай. Бұл жолы берілуге бас тарту римдік сенаттың моральдық артықшылығын көрсетеді. Латындықтар мен Кампаниялықтар арасындағы құпия сөздер де ойлап табылған болуы мүмкін, Итальяндықтардың Әлеуметтік соғысының басталуына дейін болған ұқсас құпия әңгімелерден шабыттанған, олар туралы хабарлар да римдіктерге жеткен.

Ежелгі есеп

Ливийдің айтуынша, римдіктер латындықтардың Кампаниялықтармен құпия келіссөздер жүргізгенін білгенде, латындықтардың арасынан ең беделді он адамды Римге шақырып, нұсқау беруді көздеді, Самниттерге қамқорлық танытып жасырынған сылтаумен. Осы кезде латындықтардың екі преторы болды: Сетиялық Луций Анний мен Киркейлік Л. Нумизий, екеуі де колониялардың өкілдері. Олардың күш-жігерінің нәтижесінде Сигния және Велитра колониялары, сондай-ақ вольскілер Римге қарсы қару көтеруге көндірілді. Римдіктердің бұл адамдарды шақырудың нақты себептерін білгендіктен, латындықтар кеңес отырысын өткізіп, римдіктердің күтілетін сұрақтарына жетекшілерінің қалай жауап беру керектігін шешті. Отырыста Анний Римнің латындықтарды одақтас емес, бағынышты халық ретінде қарастыратынын айтып, латындықтар енді латындықтардың арасынан бір консулды және сенаттың жартысын сайлауды талап ету керектігін ұсынды, осылайша латындықтар мен римдіктерге үкіметте тең үлес беруді көздеді. Бұл ұсыныс қабылданды және Анний латындықтардың өкілі ретінде тағайындалды. Рим сенаты латындық делегациясын Капитолий төбесіндегі Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасында қабылдады, онда латындықтарға римдіктермен шарттасқан Самниттерге қарсы соғыс ашудан бас тартуға кеңес берді. Сенат алдында сөз сөйлеген Анний латындықтардың талаптарын жеткізді, бірақ консул Т. Манлий Торкватус оған ашулы жауап берді. Ливийдің айтуынша, дәстүр бойынша, сенаторлар латындықтармен жасалған шарттардың сақшысы ретінде құдайларды шақырып жатқанда, Аннийдің римдік Юпитердің құдайлық күшін мойындамағаны естілді. Бірақ ғибадатханадан ашуланып шығып кеткенде, Анний баспалдақтан сырғанап құлап, есінен танып қалды немесе, кейбір деректер бойынша, қаза тапты. Торкватус Аннийдің құлаған денесін көргенде, латындықтардың әскерін құртамын деп ант берді. Бұл сөзді Рим халқы зор қуанышпен қарсы алды және соғыс жарияланды.

Қазіргі заманғы көзқарас

Қазіргі тарихшылар Ливийдің Латын соғысының басталуы туралы баяндамасын тарихи емес, құрастырылған шығарма деп санайды, ол ежелгі тарихшылар арасында кең таралған практикаға сәйкес, екі тараптың талқылауларын көрсету үшін ойдан шығарылған сөздермен толтырылған. Ливийдің Л. Аннийге арнаған сөздерінің риторикасы мен Римнің итальяндық одақтастарының Әлеуметтік соғысқа дейінгі жылдары білдірген наразылықтары мен талаптары арасында айқын ұқсастық бар. IV ғасырда Рим тарихын зерттеген және Ливий қолданған авторлардың көптегені Әлеуметтік соғыстың куәгерлері болған, сондықтан олар Латын соғысы мен заманауи оқиғалар арасындағы параллельді байқаулары мүмкін. Рим сенаты б.з.д. 90 жылы итальяндық көтерілісшілердің елшілігін қабылдамағандай, б.з.д. 340 жылғы Латын елшілігі де қабылданбады. Кейін, Екінші Пуникалық соғыс туралы баяндамасында Ливий өзінің бірнеше деректерінде Капуалықтардың Канна шайқасынан кейін де елшілік жіберіп, Рим Республикасының басқаруында тең үлес талап еткенін айтады. Бірақ ол мұны Латын соғысының басталуындағы Латындықтардың талаптарының қайталануы деп қарастырмады. Қазіргі тарихшылар Латындықтардың б.з.д. 340 жылы консул және сенаттың жартысын талап еткеніне сенбейді. Капуаның б.з.д. 216 жылы осындай талаптар қойғаны мүмкін, бірақ Ливийдің оны Латын соғысының есебі деп қарағаны дұрыс. Керісінше, олар бұл талаптардың тарихи тұрғыдан Әлеуметтік соғыстың басталуында итальяндықтардың білдірген саяси талаптары болғанын ұсынады. Алайда, мұндай талаптардың ешқандай ежелгі куәлігі бүгінгі күнге дейін табылған жоқ. Б.з.д. I ғасырдың басында Рим Жерорта теңізіндегі басты державаға айналды, ал римдік азаматтыққа ие болу өте қажетті артықшылыққа айналды. Дегенмен, мұндай көзқарастар IV ғасырға тән емес деп есептеледі. Б.з.д. 340 жылы Рим Лацийдегі жергілікті билік еді, бірақ оның агрессивтілігі мен Кампанияға жақында кеңейгені Латын қауымдастықтарының тәуелсіздігіне қауіп төндірді, олар Рим территориясымен толық қоршалған қалпында болуы мүмкін еді. Латын соғысының себебі Римнің өкіметін латындықтармен бөлісуден бас тартуы емес, Латындықтардың өз тәуелсіздігін сақтауға жасаған соңғы әрекеті болды. Бұл күресте олар вольскілерге қосылды, олар Латындықтармен ұқсас жағдайда болды, сондай-ақ Кампан, Сидицин және Аурунси тайпалары да, олардың барлығы Рим мен Самнитердің өсіп келе жатқан күштері арасында қысылып қалу қаупіне тап болды.

Оңтүстік-Шығыс жорығы б.з.б.

Латындықтар Самнийге енді; римдік-самнит әскері Фуцин көліне жылжыды, содан кейін Лацийді жалқаулап, Кампания аумағына кірді және Везувий тауының жанында латындықтар мен кампаниялықтарға шабуыл жасады. Везувий шайқасында римдіктер, консулдар Деций Мус және Т. Манлий Торкватус Империос басшылығымен, латындықтарды жеңіске жеткізді. Римдік деректерге сәйкес, Манлий өз ұлын бейсақтықтан туған бағынбауы үшін жазалап өлтірді, ал Деций римдіктердің жеңісі үшін өз өмірін құдайларға құрбан етті.

Римдіктердің латын және вольскилерді бағындыруы 339338 б.з.д.

Бір жыл өткен соң Манлий Трифаном шайқасында латындықтарды жеңді. Латындықтар б.з.д. 338 жылы Астура өзеніндегі Педум шайқасында түпкілікті жеңіліске ұшырады, онда Гай Маний Антиум, Ланувий, Аричия және Велитра қалаларының біріккен латын әскерлерін жеңген римдік теңіз күштеріне басшылық етті.

Саяси салдар

Латындықтар Кампаниядан Лациумға қоныс аударды, онда олар римдік күштерге қарсы ұзақ, бірақ нәтижесіз қарсылық көрсетті. Жеңілген латындық халықтар рим үстемдігін мойындауға міндетті болды. Латын қалаларының бір бөлігі римдікке айналды, ал кейбіреулері римдік лауазымдарды қабылдап, жартылай римдікке айналды, ал қалғандары римдік колонияларына айналды.