Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
4 ғасыр б.з.д. Рим Республикасы мен Италиядағы көршілес латын тайпалары арасындағы соғыс.
Алдыңғы соғыс.
4th century BC conflict between the Roman Republic and neighboring Latin peoples of Italy
the earlier war
Өмірбаян
Латындықтардың орталық үкіметі болмаған, бірақ олар ортақ тілі, мәдениеті және кейбір құқықтық және діни институттары бар өзін-өзі басқаратын қалалар мен қалаларға бөлінген. Б.з.д. V ғасырда бұл қала мемлекеттері өзара әскери одақ құрды, яғни Foedus Cassianum, негізінен екі көрші халықтың – Aequi және Volsci шабуылдары мен басқыншылықтарына қарсы тұру үшін. Рим – ең ірі латын қаласы болғандықтан, бұл одақта жетекші орынға ие болғаны түсінікті. Б.з.д. 4 ғасырдың басында латындықтар енді басқыншылықтан қауіптенбеді, бірақ оның орнына күшейіп келе жатқан Римнен сескенді. IV ғасырдың бірінші жартысында Рим мен басқа латындықтар арасында бірнеше соғыстар болды, олар жиі бұрынғы жаулары Вольскилермен бірге соғысқан. Ақырында латындықтар мен вольскилер Римнің ager Pomptinus (Помпейн батпақтары мен Монти Лепини аумағы) үстемдігін орнатуына және 381 жылы латындық Тускулум қаласын аннексиялауына кедергі жасай алмады. Галл шабуылының қаупі 358 жылы Римпен келісімді қайта жаңартуға латын қалаларының кем дегенде бірін көндірген сияқты, бірақ Тибур мен Праенесте, Римнің латындықтардың басты қарсыластары, олардың қатарында болған жоқ, және ұзақ соғыстан кейін 354 жылы Риммен келісім жасады. 340 жылдары римдік-латын қарым-қатынастары нашарлаған сияқты. Ливий 349 жылы галлдардың басып кіруіне тап болған кезде латындықтар өздерінің әскерлерін жеткізуден бас тартқанын және 343 жылы Римге шабуыл жасауды жоспарлағанын, бірақ римдіктердің самниттерге қарсы жеңістерін естігеннен кейін Паэлигниге шабуыл жасауға шешім қабылдағанын жазды. Самниттер – Апенниннің орталық бөлігінде тұратын тайпалар федерациясы. 354 жылы олар Риммен достық туралы келісім жасасты, мүмкін Лирис өзенін олардың ықпал ету аймақтары арасындағы шекара ретінде бекіткен болар, бірақ осы келісімге қарамастан, 343 жылы Рим мен Самниттер арасында Кампанияны бақылау үшін Бірінші Самнит соғысы басталды. Ливийдің айтуынша, бұл соғыс самниттердің Сидицини тайпасына шабуыл жасауынан басталды. Сидицини қарсы тұра алмады, бірақ атақты бай Капуа қаласының басшылығымен Кампаниялықтарға жүгінді, бірақ олар да жеңілді және Самниттер Кампанияға шабуыл жасады. Осы кезде Кампаниялықтар өздерін Римге шартсыз тапсыруға шешім қабылдады, содан кейін римдіктер жаңа тәуелділерін Самнит шабуылдарынан қорғау үшін араласуға мәжбүр болды. Қазіргі тарихшылар бұл тапсырудың шынымен болғаны немесе Римді келісімді бұзудан босату үшін ойлап табылғаны туралы келіспейді, бірақ жалпы алғанда Рим Капуамен қандай да бір одақ құрғаны туралы келіседі. Бірінші Самнит соғысы 341 жылы Рим мен Самниттер арасындағы бұрынғы келісімді жаңарту және келіссөздер арқылы бейбітшілікпен аяқталды. Рим өзінің Кампаниялық одағын сақтады, бірақ Сидицини Самнит аймағына тиесілі екенін қабылдады. Ливийдің айтуынша, Риммен келісім жасасқаннан кейін, Самниттер Сидициниге Римге қарсы салған күштерімен шабуыл жасады. Жеңілгеннен кейін Сидицинилер Римге берілуге тырысты, бірақ олардың берілуін сенаттың тым кеш болғаны үшін қабылдамады. Сидицинилер өздері үшін қаруды қолға алған латындықтарға жүгінді. Кампаниялықтар да соғысқа қосылды, ал латындықтар бастаған осы одақтас халықтардың үлкен әскері Самниумға шабуыл жасады. Латындықтар Самниттерге келтірген зиянның көп бөлігін соғысудың орнына шабуыл жасау арқылы келтірді, және латындықтар Самниттермен болған кездесулерінде жеңіске жеткенімен, олар жау территориясынан шығып, одан әрі соғысуға дайын болмады. Самниттер Римге шағымданып, елшілер жіберіп, егер латындықтар мен Кампаниялықтар шынымен де Римнің тәуелді халықтары болса, Рим олардың үстінен билігін пайдаланып, Самнит территориясына одан әрі шабуыл жасауды тоқтату керек деп талап етті. Рим сенаты екіұшты жауап берді, өйткені олар латындықтарды енді бақылай алмайтындықтарын мойындағысы келмеді және оларды Самниттерге шабуыл жасауды тоқтатуға бұйрық беріп, оларды одан әрі ашудан қорықты. Кампаниялықтар Римге бағынды және оның еркіне мойынсұнуға тиіс еді, алайда Римнің латындықтармен жасасқан келісімінде олардың қалаған адамына қарсы соғысқа баруына кедергі жасайтын ештеңе жоқ еді. Бұл жауап Кампаниялықтарды Римге қарсы тұрып, латындықтарды әрекет етуге шақырды. Латындықтар Самнит соғысын дайындап жатыр деген сылтаумен Кампаниялықтармен бірге Римге қарсы жасырын түрде соғыс құрды. Алайда олардың жоспарлары туралы хабарлар тарады, ал Римде 341 жылғы консулдар өздерінің өкілеттігі аяқталғанға дейін қызметінен босатуды бұйырды, сонда жаңа консулдар дайындалып жатқан үлкен соғысқа ертерек кіруге дайындық жасай алатын болды. 340 жылға сайланған консулдар үшінші рет Тит Манлий Торкватус және Публий Деций Мус болды. Жыл сайын сайланатын консулдар Рим Республикасының басқарушылары болып табылды және соғыс кезінде Рим армиясын басқаруға жауапты болды. Қазіргі тарихшылар Бірінші Самнит соғысынан кейін болған оқиғаларға көп сенімсіздікпен қарайды, олардың көп бөлігі ойлап табылған деп санайды. Бірнеше ұқсастықтар Самнит соғысын бастаған оқиғалармен байқалады, Самниттер тағы да Сидицинимен соғыста және Римге берілу ұсынысы жасалады, және мұндай қайталау тарихи болуы екіталай. Бұл жолы берілуге бас тарту римдік сенаттың моральдық артықшылығын көрсетеді. Латындықтар мен Кампаниялықтар арасындағы құпия сөздер де ойлап табылған болуы мүмкін, Итальяндықтардың Әлеуметтік соғысының басталуына дейін болған ұқсас құпия әңгімелерден шабыттанған, олар туралы хабарлар да римдіктерге жеткен.
The Latins did not have any central government, but were divided into a number of self governing towns and cities with a shared language, culture and some legal and religious institutions. In the 5th century BC, these city states had formed a mutual military alliance, the Foedus Cassianum, primarily to resist the raids and invasions of two neighbouring peoples, the Aequi and the Volsci. As the largest Latin city, Rome naturally enjoyed a leading position in this alliance. By the early 4th century BC, the Latins were no longer threatened by invasions, but instead feared an increasingly powerful Rome. Several wars between Rome and other Latins, now often found fighting beside their former enemies the Volsci, are recorded for the first half of the 4th century. In the end, the Latins and the Volsci could not prevent Rome from establishing control over the ager Pomptinus (the territory of the Pomptine Marshes and the Monti Lepini) and in 381 annexing the Latin town of Tusculum. The threat of Gallic invasion seems to have convinced at least some Latin towns to resume their treaty with Rome in 358, but these did not include Tibur and Praeneste, Rome's chief opponents among the Latins, who only made peace with Rome in 354 after a lengthy war. During the 340s, Roman Latin relations seem to have worsened again. Livy records that, in 349, when again faced with a Gallic invasion, the Latins refused to supply their share of troops, and in 343 actually planned to attack Rome, but following news of Roman victories against the Samnites instead decided to attack the Paeligni. The Samnites were a tribal federation living in the central Apennines. In 354, they had formed a treaty of friendship with Rome, probably fixing the river Liris as the border between their respective spheres of influence, but despite this treaty, in 343 the First Samnite War broke out between Rome and the Samnites over the control of Campania. According to Livy, this war originated in Samnite attacks on a smaller tribe, the Sidicini. Unable to resist, the Sidicini appealed to the Campanians, who were led by the famously wealthy city state of Capua, but these were also defeated and the Samnites invaded Campania. At this point the Campanians decided to surrender themselves unconditionally into the power of Rome, following which the Romans felt compelled to intervene to protect their new subjects against Samnite attacks. Modern historians are in some dispute whether this surrender really took place or was invented to absolve Rome of treaty breaking, but generally agree that Rome formed some kind of alliance with Capua. The First Samnite War ended in 341 with a negotiated peace and renewal of the former treaty between Rome and the Samnites. Rome retained her Campanian alliance, but accepted that the Sidicini belonged to the Samnite sphere. According to Livy, once peace with Rome had been concluded, the Samnites attacked the Sidicini with the same forces they had deployed against Rome. Facing defeat, the Sidicini tried to surrender themselves to Rome, but their surrender was rejected by the senate as coming far too late. The Sidicini then turned to the Latins who had already taken up arms on their own account. The Campani joined the war as well, and led by the Latins a large army of these allied peoples invaded Samnium. Most of the damage they dealt there to the Samnites was done by raiding rather than fighting, and although the Latins got the better in their various encounters with the Samnites, they were happy to retire from enemy territory and fight no further. The Samnites sent envoys to Rome to complain and demand that if the Latins and Campani really were subject peoples of Rome, Rome should use her authority over them to prevent further attacks on Samnite territory. The Roman senate gave an ambiguous reply, being both unwilling to acknowledge that they could no longer control the Latins and afraid of alienating them further by ordering them to stop their attacks on the Samnites. The Campani had surrendered to Rome and must obey her will, however there was nothing in Rome's treaty with the Latins preventing them from going to war against whomever they wanted. The result of this reply was to completely turn the Campani against Rome and encourage the Latins to take action. In the guise of preparing a Samnite war, the Latins plotted in secret with the Campani for war against Rome. However, news of their plans got out, and at Rome the sitting consuls for 341 were ordered to leave office before the expiry of their term, so that the new consuls could enter office early in preparation for the major war that was brewing. The consuls elected for 340 were Titus Manlius Torquatus, for the third time, and Publius Decius Mus. The annually elected consuls were the chief magistrates of the Roman Republic, and responsible for commanding Rome's armies in times of war. Modern historians have not put much credence in these events supposed to have taken place following the end of the First Samnite War, believing them to be largely invented. There are several similarities with the events supposed to have started the Samnite War, the Samnites are once again at war with the Sidicini and a surrender offer is made to Rome, and this duplication is unlikely to be historical. This time the surrender is refused, showing the moral superiority of the Roman senate. The supposed secret plotting between the Latins and Campani are also likely to be inventions, inspired by similar secret talks held by the Italians before the outbreak of the Social War, news of which were also leaked to the Romans.
Ежелгі есеп
Ливийдің айтуынша, римдіктер латындықтардың Кампаниялықтармен құпия келіссөздер жүргізгенін білгенде, латындықтардың арасынан ең беделді он адамды Римге шақырып, нұсқау беруді көздеді, Самниттерге қамқорлық танытып жасырынған сылтаумен. Осы кезде латындықтардың екі преторы болды: Сетиялық Луций Анний мен Киркейлік Л. Нумизий, екеуі де колониялардың өкілдері. Олардың күш-жігерінің нәтижесінде Сигния және Велитра колониялары, сондай-ақ вольскілер Римге қарсы қару көтеруге көндірілді. Римдіктердің бұл адамдарды шақырудың нақты себептерін білгендіктен, латындықтар кеңес отырысын өткізіп, римдіктердің күтілетін сұрақтарына жетекшілерінің қалай жауап беру керектігін шешті. Отырыста Анний Римнің латындықтарды одақтас емес, бағынышты халық ретінде қарастыратынын айтып, латындықтар енді латындықтардың арасынан бір консулды және сенаттың жартысын сайлауды талап ету керектігін ұсынды, осылайша латындықтар мен римдіктерге үкіметте тең үлес беруді көздеді. Бұл ұсыныс қабылданды және Анний латындықтардың өкілі ретінде тағайындалды. Рим сенаты латындық делегациясын Капитолий төбесіндегі Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасында қабылдады, онда латындықтарға римдіктермен шарттасқан Самниттерге қарсы соғыс ашудан бас тартуға кеңес берді. Сенат алдында сөз сөйлеген Анний латындықтардың талаптарын жеткізді, бірақ консул Т. Манлий Торкватус оған ашулы жауап берді. Ливийдің айтуынша, дәстүр бойынша, сенаторлар латындықтармен жасалған шарттардың сақшысы ретінде құдайларды шақырып жатқанда, Аннийдің римдік Юпитердің құдайлық күшін мойындамағаны естілді. Бірақ ғибадатханадан ашуланып шығып кеткенде, Анний баспалдақтан сырғанап құлап, есінен танып қалды немесе, кейбір деректер бойынша, қаза тапты. Торкватус Аннийдің құлаған денесін көргенде, латындықтардың әскерін құртамын деп ант берді. Бұл сөзді Рим халқы зор қуанышпен қарсы алды және соғыс жарияланды.
Livy writes that when the Romans learnt of the Latins' secret talks with the Campanians they sent for the ten leading men among the Latins to come to Rome and receive instructions, pretending to be concerned for the Samnites. At this time, the Latins had two praetors, Lucius Annius of Setia and L. Numisius of Circeii, both colonies. Through their efforts, the colonies of Signia and Velitrae and also the Volsci were convinced to take up arms against Rome. As there could be no doubt what the real reasons for summoning these men to Rome were, the Latins held a council meeting to decide what their leaders should reply to the questions they expected the Romans to ask. At the meeting, Annius complained that Rome was treating the Latins as subjects rather than allies and proposed that the Latins should demand that henceforth one consul and half the senate should be elected from among the Latins, and so give Latins and Romans an equal share in the government. This measure was adopted and Annius was appointed spokesman for the Latins. The Roman senate received the Latin delegation in an audience in the temple of Jupiter Optimus Maximus on the Capitoline Hill, where they advised the Latins not to make war on the Samnites with whom the Romans had a treaty. In a speech to the senate, Annius presented the demands of the Latins to which he received a furious reply from the consul, T. Manlius Torquatus. Livy writes that, according to tradition, while the senators were invoking the gods as guardians of their treaties with the Latins, Annius was heard dismissing the divine power of the Roman Jupiter. However, when storming out of the temple, Annius slipped on the stairs and was knocked unconscious in the fall, or, according to some, killed. When Torquatus saw Annius lying there, he vowed to strike down the armies of the Latins just as the gods had struck the Latin envoy. This speech was wildly cheered by the people of Rome and war was declared.
Қазіргі заманғы көзқарас
Қазіргі тарихшылар Ливийдің Латын соғысының басталуы туралы баяндамасын тарихи емес, құрастырылған шығарма деп санайды, ол ежелгі тарихшылар арасында кең таралған практикаға сәйкес, екі тараптың талқылауларын көрсету үшін ойдан шығарылған сөздермен толтырылған. Ливийдің Л. Аннийге арнаған сөздерінің риторикасы мен Римнің итальяндық одақтастарының Әлеуметтік соғысқа дейінгі жылдары білдірген наразылықтары мен талаптары арасында айқын ұқсастық бар. IV ғасырда Рим тарихын зерттеген және Ливий қолданған авторлардың көптегені Әлеуметтік соғыстың куәгерлері болған, сондықтан олар Латын соғысы мен заманауи оқиғалар арасындағы параллельді байқаулары мүмкін. Рим сенаты б.з.д. 90 жылы итальяндық көтерілісшілердің елшілігін қабылдамағандай, б.з.д. 340 жылғы Латын елшілігі де қабылданбады. Кейін, Екінші Пуникалық соғыс туралы баяндамасында Ливий өзінің бірнеше деректерінде Капуалықтардың Канна шайқасынан кейін де елшілік жіберіп, Рим Республикасының басқаруында тең үлес талап еткенін айтады. Бірақ ол мұны Латын соғысының басталуындағы Латындықтардың талаптарының қайталануы деп қарастырмады. Қазіргі тарихшылар Латындықтардың б.з.д. 340 жылы консул және сенаттың жартысын талап еткеніне сенбейді. Капуаның б.з.д. 216 жылы осындай талаптар қойғаны мүмкін, бірақ Ливийдің оны Латын соғысының есебі деп қарағаны дұрыс. Керісінше, олар бұл талаптардың тарихи тұрғыдан Әлеуметтік соғыстың басталуында итальяндықтардың білдірген саяси талаптары болғанын ұсынады. Алайда, мұндай талаптардың ешқандай ежелгі куәлігі бүгінгі күнге дейін табылған жоқ. Б.з.д. I ғасырдың басында Рим Жерорта теңізіндегі басты державаға айналды, ал римдік азаматтыққа ие болу өте қажетті артықшылыққа айналды. Дегенмен, мұндай көзқарастар IV ғасырға тән емес деп есептеледі. Б.з.д. 340 жылы Рим Лацийдегі жергілікті билік еді, бірақ оның агрессивтілігі мен Кампанияға жақында кеңейгені Латын қауымдастықтарының тәуелсіздігіне қауіп төндірді, олар Рим территориясымен толық қоршалған қалпында болуы мүмкін еді. Латын соғысының себебі Римнің өкіметін латындықтармен бөлісуден бас тартуы емес, Латындықтардың өз тәуелсіздігін сақтауға жасаған соңғы әрекеті болды. Бұл күресте олар вольскілерге қосылды, олар Латындықтармен ұқсас жағдайда болды, сондай-ақ Кампан, Сидицин және Аурунси тайпалары да, олардың барлығы Рим мен Самнитердің өсіп келе жатқан күштері арасында қысылып қалу қаупіне тап болды.
Modern historians consider Livy's account of the outbreak of the Latin War unhistorical fiction, filled with invented speeches written, as was common practice among ancient historians, so as to present the arguments of both sides. There is a general resemblance between the rhetoric of the speeches Livy has written for L. Annius and the complaints and demands made by Rome's Italian allies in the years before the Social War. Several of the writers Livy is known to have used for Roman history during the 4th century lived through the Social War, and it would have been natural for them to see parallels between the Latin War and contemporary events. Like the Roman senate rejected an embassy from the Italian insurgents in 90 BC, so the Latin embassy of 340 BC is also rejected. Later, in his account of the Second Punic War, Livy mentions that some of his sources claimed that the Capuans, after the Battle of Cannae, had similarly sent an embassy and demanded to receive an equal share in the government of the Roman Republic. He, however, rejected this as a duplication of the demands made by the Latins at the outbreak of the Latin War. Modern historians do not believe that the Latins made any demand for a consul and half the senate in 340. It is possible that Capua really did so in 216, but most likely Livy was correct to consider this a duplicate of accounts of the Latin War. Instead, they have proposed that historically these were political demands made by the Italians at the outbreak of the Social War. However, no ancient attestations of such demands exist today. By the early 1st century BC, Rome had risen to become the dominant power in the Mediterranean and Roman citizenship was a highly desired favour. However, such sentiments are considered anachronistic for the 4th century. In 340, Rome was still only a local power in Latium, but whose aggressiveness and recent expansion into Campania was an increasing threat to the independence of the smaller Latin communities who risked becoming entirely surrounded by Roman territory. Rather than being caused by the Roman refusal to share their government with the other Latins, the Latin War was a final bid by the Latins to preserve their own independence. In this endeavour they were joined by the Volsci, who were in much the same situation as the Latins, and the Campani, Sidicini and Aurunci, three peoples who all risked being squeezed between the growing powers of Central Italy, Rome and the Samnites.
Оңтүстік-Шығыс жорығы б.з.б.
Латындықтар Самнийге енді; римдік-самнит әскері Фуцин көліне жылжыды, содан кейін Лацийді жалқаулап, Кампания аумағына кірді және Везувий тауының жанында латындықтар мен кампаниялықтарға шабуыл жасады. Везувий шайқасында римдіктер, консулдар Деций Мус және Т. Манлий Торкватус Империос басшылығымен, латындықтарды жеңіске жеткізді. Римдік деректерге сәйкес, Манлий өз ұлын бейсақтықтан туған бағынбауы үшін жазалап өлтірді, ал Деций римдіктердің жеңісі үшін өз өмірін құдайларға құрбан етті.
The Latins entered Samnium; the Roman Samnite army moved to the Fucine Lake, then, avoiding Latium, entered the Campanian territory and attacked the Latins and Campanians near Mount Vesuvius. In the Battle of Vesuvius, the Romans, under consuls Decius Mus and T. Manlius Torquatus Imperiosus, defeated the Latins. According to Roman sources, Manlius reinstated army discipline by executing his son for his unintentional disobedience, while Decius sacrificed his own life to the gods for the Roman victory.
Римдіктердің латын және вольскилерді бағындыруы 339338 б.з.д.
Бір жыл өткен соң Манлий Трифаном шайқасында латындықтарды жеңді. Латындықтар б.з.д. 338 жылы Астура өзеніндегі Педум шайқасында түпкілікті жеңіліске ұшырады, онда Гай Маний Антиум, Ланувий, Аричия және Велитра қалаларының біріккен латын әскерлерін жеңген римдік теңіз күштеріне басшылық етті.
One year later, Manlius defeated the Latins at the Battle of Trifanum. The Latins were finally defeated in 338 BC at the Battle of Pedum on the river Astura, where Gaius Maenius commanded the Roman naval forces which defeated the combined Latin armies of Antium, Lanuvium, Aricia and Velitrae.
Саяси салдар
Латындықтар Кампаниядан Лациумға қоныс аударды, онда олар римдік күштерге қарсы ұзақ, бірақ нәтижесіз қарсылық көрсетті. Жеңілген латындық халықтар рим үстемдігін мойындауға міндетті болды. Латын қалаларының бір бөлігі римдікке айналды, ал кейбіреулері римдік лауазымдарды қабылдап, жартылай римдікке айналды, ал қалғандары римдік колонияларына айналды.
The Latins, forced to leave Campania, moved to Latium, where they put up a long yet unsuccessful resistance against the Roman forces. The defeated Latin peoples were obliged to recognize Roman suzerainty. Some of the Latin towns were Romanized, others became partially Roman, adopting Roman magistratures, while some others became Roman colonies.