Кіріспе

Гватемала мен Мексикадағы тропикалық жаңбырлы ормандар Лакандон орманы (испанша: Selva Lacandona) – Мексиканың Чиапас штатынан Гватемалаға дейін созылған жаңбырлы орман аймағы. Осы жаңбырлы орманның орталығы штаттың Монтанас-дель-Ориенте аймағында, Гватемаламен шекараға жақын, Чиапас штатындағы Монтес-Азулес биосфералық қорығында орналасқан. Қорықтан тыс жерлердегі орманның көп бөлігі кесілгенімен, Лакандон Мексикадағы ең ірі таулық жаңбырлы ормандардың бірі болып табылады. Онда 1500 түрлі ағаш, Мексикадағы барлық құстардың 33%, жануарлардың 25%, күндізгі көбелектердің 56% және балықтардың 16% қоршалады. Чиапас штатындағы Лакандон Паленке, Яшчилан және Бонампак сияқты маңызды майя археологиялық ескерткіштеріне де үйінді. Олардың көптеген кішкентай нысандары толық немесе ішінара қазба жұмыстарынан өтпеген. Бұл жаңбырлы орман, әсіресе биосфералық қорықтың ішіндегі аймақ, саяси шиеленіс ошағы болып табылады. Жерді өңдеуге ниеттенген EZLN немесе Zapatistas және олардың жергілікті одақтастары халықаралық экологиялық ұйымдармен және Лакандон майяларымен – аймақтың түпкілікті тұрғындарымен және Монтес-Азулес жерлеріне құқығы бар топпен қақтығысады.

Қоршаған орта

Жаңбырлы ормандардың ауданы шамамен 1,9 миллион гектарды құрайды және оңтүстік-шығыстағы Чиапастан басталып, Гватемаланың солтүстігіне және Юкатан түбегінің оңтүстігіне дейін созылады. Чиапас бөлігі Монтаньас-дель-Ориенте (Шығыс таулары) аймағында орналасқан, бұл солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған кіші тау тізбектері арасындағы Каньядас деп аталатын шағын каньон тәрізді аңғарларға ортасталған. Ол екі жағынан Гватемаламен шектеседі, оңтүстік-батысында Комитан-де-Домингес және солтүстігінде Паленке қаласы орналасқан. Чиапас бөлігі мен Гватемала бөлігін Усумасинта өзені бөліп тұрады, ол Мексикадағы ең ірі өзен және су көлемі бойынша әлемдегі жетінші өзен. Жаңбырдың көп болуы көптеген кіші өзендер мен арналардың пайда болуына себеп болады, олардың көпшілігі жылдам ағысқа ие және Агуа Азуль және Лаканья сарқырамалары сияқты сарқырамаларға толы. Аймақтың топырағы көбінесе сазды және фосфорға кедей, бірақ өсімдік түрлерінің кең ассортиментін қолдауға жеткілікті. Лакандон Мексиканың жаңбырлы ормандарының арасында ең танымал орын, себебі ол баспасөз назарында болды және халықаралық ұйымдардың оның қалған бөлігін қорғауға бағытталған күш-жігерін күшейтті. Лакандон – Мексиканың биоәртүрлілігінің шамамен 25% құрайтын әлемдегі ең биоәртүрлі жаңбырлы ормандардың бірі. Оның ауданы мен биоәртүрлілігі оны Вашингтондағы Conservation International экологиялық ұйымы және Пуэбла-Панама жоспары бойынша «биологиялық әртүрліліктің ошағы» деп белгіледі. Бұл Мезоамерикалық биологиялық дәлізінің бөлігі болып табылады, мақсаты – Техуантепек мойынынан Орталық Америкаға дейін ұқсас жерлерді байланыстырып, оларды сақтау. Бұл, әсіресе, алыс трансшекаралық тропикалық ормандардағы «ошақтар» үшін маңызды.

Археологиялық орындар

Жунгли Мексиканың ең көп және әсерлі археологиялық орындарына да мекенжай болып табылады, олардың барлығы майя цивилизациясына жатады. Паленке Лакандонның шетінде, Шығыс таулары Мексика шығанағының жазықтығымен кездесетін жерде орналасқан. Бұл ең ірі майя археологиялық орыны емес, бірақ ол мәдениет өндірген мүсіндер мен сәулеттің жақсы сақталған үлгілерін ұсынады. Басты құрылыстарға Жазулар ғибадатханасы, Күн ғибадатханасы және Крест ғибадатханасы кіреді; алайда оның аз ғана бөлігі қазылып алынған. Салтанатты орталықтан алшақ, мұражайға баратын жолда Отолум ағысының жанында шағын сарқырамасы бар кішкентай ғимараттар орналасқан. Яхчилан орындағы көптеген тамаша мүсіндерімен белгілі, мысалы, монолиттік ойылған стелалар және ғибадатхана есіктерін жабатын тас бедерлер. Орындағы әртүрлі ескерткіштерде 120-дан астам жазулар анықталған. Басты топтар – Орталық Акрополь, Батыс Акрополь және Оңтүстік Акрополь. Оңтүстік Акрополь орынның ең биік бөлігін алып жатыр. Орын салыстырмалы түрде табиғи, онда ұлығу маймылдар, жартастарда қоныстанған құстар, тукандар және басқа да жануарлар дүниесін көруге болады. Атауы «суреттелген қабырғалық суреттер» дегенді білдіреді. Оның ортасында үлкен алаң орналасқан, онда Акропольге апаратын баспалдақ бар. Сонымен қатар, бірнеше атақты майя стелалары бар. Тонина – ғимараттар жиынтығы емес, таудың басына қарай бірте-бірте кішірейе түсетін террасалар жиынтығы. Көптеген тастар түрлі әлеуметтік топтарға жататын тұрғын үйлердің тастарымен өрнектелген. Орын 17 ғасырда ашылған және қазба жұмыстары әлі де жүргізілуде. Мұнда мұражай орналасқан, онда соңғы қазбалардан бұрынғы орынның суреттері бар, ол толығымен джунглимен жабылған. Тенам Пуэнте Лакандонның батыс жағында, Комитан-де-Домингуеске жақын орналасқан. Алғашында бұл жер қамал ретінде аймаққа қарап тұрған төбеде салынған. Онда қалың тас қабырғалары бар 160-қа жуық ғимарат бар, пандустар арқылы кіруге болады, олар тіреуіштер ретінде қызмет етеді. Орындағы басты аймақтар – Мезоамерикандық доп алаңы және Акрополь. Лакандон джунглиінің жергілікті тұрғындарының арасында, Монтес Азулес биосфералық қорығының оңтүстігінде тұратындары төрт ауыл мен бір қалада тұратын үш этникалық топқа жатады: Лакандон майялары, Целтал (басқа майя этносы) және метизо. Целталдар ең көп (15 000) және Нуэва Палестина қаласында тұрады, олар 1970 жылдары Чиапас таулы аймағынан джунглиге көшіп, көбінесе жүгері, бұршақ немесе перец өсіру үшін шаруашылықтар құрды, олар көбінесе эхидо жүйесінде ұйымдастырылған. Лакандонның саны шамамен 550-ге жетеді; олар кесіп-жарып өріс шаруашылығымен айналысады, Целталдар сияқты көптеген дақылдарды өсіреді, сондай-ақ туризммен және кесу гүлдері үшін жабайы Chamaedorea пальмаларының жапырақтарын жинаумен айналысады. Мұнда барлығы 500 адам тұратын екі шағын метиз ауылы бар. Бұл адамдар да фермерлер, бірақ олар жергілікті нарық үшін ірі қара мал мен шошқа сияқты мал өсіреді және әдеттегі дақылдардан басқа кофе және какао сияқты дақылдарды өсіреді. Олар Үсумасинта өзенінің жоғарғы салалары мен Сьерра-де-лос-Кучуматан тауларының етегінде өмір сүрген. Лакандон Чолдың көп бөлігі 18 ғасырдың басында испандықтар тарапынан Гватемаланың Хуэхуэтенанго аймағына күштеп көшірілді. Қайта қоныстанған Лакандон Чол көп ұзамай жергілікті майя халқына сіңіп кетті және жеке этникалық топ ретінде өмір сүруін тоқтатты. Испандықтар жаулап алғанға дейін, Xocmo холан тілінде сөйлейтін топ болды; олар Лакандонның шығысында орналасқан шалғай орманда өмір сүрді. Ксокмолар ешқашан жаулап алынбаған және оларды табу үшін бірнеше рет испандықтардың әрекетіне ұшыраған; олардың ақырғы тағдыры белгісіз, бірақ олар қазіргі лаканд халқының ата-бабалары болуы мүмкін. 1697 жылы Итза астанасы Нойпетен испан басқыншыларына құлағаннан кейін, Итза, Кеджаче және Ководж босқындары Лакандон джунглиіне қашып кетті, онда олар қазіргі Лакандон халқының ата-бабалары болды.

Биопираттық

Кейбір зерттеушілер қорықта өсімдіктер жинап жүр. Олардың бірі – Монтес Азулес тауларының флорасы мен фаунасын картаға түсіру үшін Conservation International ұйымы басқаратын станция. Мексикалық агробизнес кәсіпорны Grupo Pulsar компаниясының да Чиапас штатында ғылыми-зерттеу станциялары бар. Зерттеушілерді көбінесе күдікпен қарап, көптеген жергілікті қауымдар ұры деп есептейді.