Кіріспе

Эмбол – қан тамырлары ішінде еркін қозғалатын масса, ол қан ағынының бір жерінен екінші жеріне саяхаттауы мүмкін. Эмбол қатты (мысалы, қан тіршігі), сұйық (мысалы, амниотикалық сұйықтық) немесе газ (мысалы, ауа) түрінде болуы мүмкін. Мұндай массалар басқа қан тамырында "кедергіге" тап болғанда, бұл "эмболия" деп аталады. Эмболия – оттегінің жетіспеуінен туындаған орган зақымдануы, яғни ишемияға себеп болуы мүмкін. Парадоксальды эмболия – эмболияның нақты бір түрі, онда эмбол жүректің оң жағынан (веналық айналымнан) жүректің сол жағына (артериялық айналымға) өтіп, артерия деп аталатын қан тамырында тоқталады. Осылайша, ол "парадоксальды" деп аталады, себебі эмбол тамырдың орнына артерияға түседі.

Патофизиология

Эмболия қан тамырларында кездесетін көптеген материалдардың кез келгенінен пайда болуы мүмкін, оның ішінде тромбтың бөлігі, бұл тромбоэмболия деп аталады, көктамыр катетерінен ауа, сүйек миынан май тамшылары, босану кезіндегі амниотикалық сұйықтық. Эмболияның артериялық қан айналысына енуіне көптеген жолдар бар, бірақ парадоксальды эмболия термині көбінесе ашық оваль тесік арқылы өтетін қан тіршігіне қатысты. Оваль тесік жүректің даму кезінде ашық болады және әдетте туғаннан кейін жабылады. Зерттеулер көрсеткендей, оваль тесік ересектердің айтарлық бір бөлігінде сақталады. Эмболия артериялық қан айналысына енгеннен кейін артериялар бойымен кішірек тамырларға дейін қозғалып, содан кейін тамырларда тоқталып, қан ағынын тоқтатады. Көбінесе эмболия миға жетеді және мидың бір бөлігіне қан ағынының тоқтауына себеп болады, бұл парадоксальды эмболияның қауіпті салдары. Мидағы қан ағынының тоқтауы, яғни ишемия, ми инфаркті деп аталады, бұл инсульт ретінде де белгілі.

Эпидемиология

Ескірген деректер парадоксалды эмболия жылына 47 000-ға дейін инсульт тудыруы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ парадоксалды эмболияның нақты көрсеткіштерін өлшеу қиын, себебі бұл ауруды анық диагностикалау әлі де күрделі мәселе болып табылады. Көптеген инсульттердің себебі белгісіз болғандықтан, егер адамда эмболиялық оқиға, көбінесе инсульт болса және овалдық тесік немесе оңнан солға қарай шұнт табылып, пациентке парадоксалды эмболия деген болжамды диагноз қойылады. Аурудың нақты таралуы туралы нақты мәліметтер жоқ болғанымен, деректер овалдық тесіктердің және басқа да ішкі жүрек шұнттарының болуының белгісіз этиологиялы инсульттердің таралуының артуымен байланысты екенін көрсетеді, бұл парадоксалды эмболияның себебі болуы мүмкін. Тромбоздық венаның (ТВ) белгілеріне бір жақты аяқ ісігі, ауырсыну, зардап шеккен аймақтың жылуы және қызаруы жатады. Бұл веналық жүйе арқылы жүрекке қайта оралуға тырысатын қанның тоқырауына байланысты. Парадоксалды эмболиясы бар пациентте қосымша анықтамалар эмболияның қай жерге орналасқанына және қан ағынына қандай бұзылыс келтіргеніне байланысты болады. Парадоксалды эмболияның салдарынан туындауы мүмкін үш маңызды клиникалық көрініс – инсульт, мигрень және миокард инфарктісі, яғни жүрек шабуылы. Сонымен қатар, егер пациентте парадоксалды эмболия күдігі туса, оңнан солға қарай шұнтқа әкелетін туа біткен жүрек ақауларына сәйкес келетін нәтижелерді бағалау қажет. Мұндайларға алыс аяқтардағы созылмалы гипоксияға байланысты саусақтардың домалануы немесе кеңінен бөлінген S2 – екінші жүрек дыбысының екі компоненті бар патологиялық жүрек соғуы үлгісі жатуы мүмкін.

Бағалау және диагностика

Ресурстар үш белгі бірдей кездескенде парадоксальды эмболия күтілуі керектігін көрсетеді; терең тамыр тромбозы (әдетте аяқтың ірі тамырларында пайда болатын тромб), жүрек арқылы эмболияға жол ашатын өткел немесе оңнан солға қарайғы шант, және артериялық эмболияның болуы. Парадоксальды эмболия күдігі туғанда, науқасқа бірқатар зерттеулер тағайындалуы мүмкін, ал бұрынғы ауру тарихы мен отбасылық тарихы туралы әңгімелесу, ықпал ететін қауіп факторларын анықтауға көмектеседі.

Тарих

Пациенттің жеке немесе отбасылық анамнезінде ашық оваль тесігі немесе эмболияның артериялық қан айналымына өтуіне мүмкіндік берген басқа да туа біткен жүрек аурулары бар-жоғын талқылау қажет. Сонымен қатар, пациенттерден бұрынғы терең вена тромбозы тарихы немесе жоғары қан қысымы, жоғары холестерин, бұрынғы жүрек ұстамалары немесе диабет сияқты терең вена тромбозының дамуына ықпал ететін факторлар туралы сұрауға болады. Қан ұю қаупін арттыратын темекі немесе эстроген сияқты заттарды қолдану туралы да сөз қозғалуы мүмкін.

Зертханалық зерттеулер және басқа диагностикалық сынақтар

Қан ұюын бағалауға арналған арнайы қан зерттеулері тағайындалуы мүмкін. Бұл зерттеулер қанның қан қыстыру жылдамдығын өлшейді және ПТ, ПТТ, ИНР, сондай-ақ С және S протеиндерінің деңгейін қамтуы мүмкін. Тромбоциттердің төмендеуін анықтау үшін толық қан анализі (CBC) тағайындалуы мүмкін. Жүрек ырғағының бұзылуларын, әсіресе жүректе эмболия тудыруға бейім көкірек қарықшасының діріліне (atrial fibrillation) бағалау үшін ЭКГ жасалуы мүмкін. Қолдау шараларын жүргізу мақсатында артериялық қан газдарының көрсеткіштері мен метаболикалық панельдер де алынуы мүмкін.

Суреттеу

Суреттеу түрлі себептермен жасалуы мүмкін, күдіктелген қайшы эмболия жағдайында, оның ішінде эмболияға себеп болуы мүмкін ДТЖ-ны анықтау, эмболия нәтижесіндегі ишемиялық өзгерістерге миды бағалау, және эмболияның жүйелік қан айналымына түсуіне себеп болатын жүрек ақауларын бағалау үшін. Төменгі аяқтардың УДТ, МРТ немесе КТ-суреттері ДТЖ-ны анықтауға көмектеседі, бұл эмболияның веналық қан айналымынан келгенін көрсетеді. Бұл суреттеу әдістері веноздық тромбоэмболияны бағалау үшін қолданылса да, жүрек ақауларын анықтауда олардың қолданылуы шектеулі. МРТ-ны жүрек шанттарын анықтау үшін қолдану «дәлелсіз» болып саналады, ал КТ-ны иондаушы сәулеленуге ұшырату және функционалдық суреттеудің болмауы себепті қолдану ұсынылмайды. Трансэзофагеалды эхокардиография немесе ТЭЭ – бұл ашық сопақша тесігі сияқты ішкі жүрек шанттарын диагностикалаудың ең жақсы инвазивті емес әдісі. Сонымен қатар, түсті допплерлік зерттеу немесе тұзды ерітіндіні/контрастты затты енгізу, содан кейін Вальсальва маневрін жасау қажет, бұл төмен қысымды веналық жүйеден жоғары қысымды артериялық жүйеге қан ағынын визуалды түрде көрсетуге мүмкіндік береді. ТЭЭ-ге ұқсас, транскраниалды допплерлік сонографиялық зерттеу де жүректің оңнан солға қарай ағынын бағалауға көмектеседі деп сипатталады. Алайда, оны оңнан солға қарай ағынның басқа түрлерін, соның ішінде өкпе артериовеноздық аномалияларын анықтау үшін де қолдануға болады, себебі оған да тұзды ерітіндіні/контрастты затты енгізу қажет, бірақ жүректі суреттеудің орнына, Вальсальва маневрінен кейін орталық ми артериясында, ми артериясында немесе мида микроэмболдардың пайда болуын бақылау жүргізіледі. Құлақ оксиметриясы да шантты тексерудің жеткілікті дәл құралы ретінде сипатталады. Ол құлақ арқылы өтетін қанның оттегімен қанығу деңгейін өлшейді. Вальсальва маневрінен кейін оң жүректегі қысым артады, деоксигенделген қан артериялық қан айналымына жіберіледі, және құлақтың капиллярларындағы оттегінің қанығу деңгейінің төмендеуін өлшеуге болады.

Емдеу

Қазіргі ұсыныстар емдеудің екі негізгі мақсатын қамтиды: тромбоздық оқиғаны медициналық түрде басқару, осылайша қосымша тромб/эмболияның пайда болуын болдырмау және парадоксальды эмболияға себеп болған ашық овалдық тесіктің немесе басқа жолдардың жабылуы. Парадоксальды эмболияны басқа кез келген тромбоэмболия сияқты медициналық антикоагуляциямен емдеу керек. Бұл тамырларды бітеп тастап, органдардың ишемиясын тудыруы мүмкін жаңа немесе нашарлаған қан ұйымдалуының алдын алуға бағытталған. Кейбір дереккөздер гепаринмен антикоагуляция жасауды ұсынады, ал басқалары гепарин және варфарин сияқты антикоагулянттар, аспирин және клопидогрел сияқты антитромбоциттік терапия, сондай-ақ алтеплаза және стрептокиназа сияқты тромболитикалық терапияны қоса алғанда, қолдануға болатын дәрілік заттардың тізімін ұсынады. Егер эмболия өмірге немесе аяқ-қолға қауіпті ишемияны тудырса, ыңғайлы орында орналасқан болса және алғаш рет флюороскопияда көрінсе, қан ұйымын алу үшін катетерлік эмболектомия жасауға болады. Ашық овалдық тесіктің немесе басқа да қарыншааралық пердедегі ақаулардың хирургиялық жабылуы көбінесе амбулаториялық жағдайда, тері арқылы жасалатын, азау асқынулары бар операция арқылы жүзеге асырылады. Ашық овалдық тесіктің немесе қарыншааралық пердедегі ақауларды жабу артериялық эмболияның веналық айналымға енуіне және парадоксальды эмболияға әкелуіне теориялық тұрғыдан жол бермесе де, деректер көрсетіп тұрғандай, қарыншаішілік шунттарды жабу инсульттің алдын алуда тек медициналық еммен салыстырғанда тиімдірек емес.