Кіріспе
Дүниежүзілік сауда ұйымының халықаралық шарты. Ауыл шаруашылығы жөніндегі келісім (AoA) – Дүниежүзілік сауда ұйымының халықаралық шарты болып табылады. Ол Тарифтер мен сауда жөніндегі Бас келісімнің Уругвай кезеңінде келісілді және 1995 жылғы 1 қаңтарда ДСҰ құрылған күні күшіне енді.
The Agreement on Agriculture (AoA) is an international treaty of the World Trade Organization. It was negotiated during the Uruguay Round of the General Agreement on Tariffs and Trade, and entered into force with the establishment of the WTO on 1 January 1995.
Шығу тегі
Ауыл шаруашылығы бағасын қолдауды өндірістен ажыратылған фермерлерге тікелей төлемдермен ауыстыру идеясы 1950 жылдардың аяғына дейін барып жетеді, сол кезде ГАТТ Келісім шартының он екінші сессиясы Готфрид Хаберлер төрағалық еткен сарапшылар тобын ауыл шаруашылығының протекционизмі, шикізат бағаларының құбылуы және дамушы елдердегі экспорттық табыстың импорт сұранысымен қатар жүрмеуінің салдарына зерттеу үшін таңдады. 1958 жылғы Хаберлер есебі ауыл шаруашылығы субсидияларының бәсекеге қабілеттілікке тигізетін әсерін азайтудың маңыздылығын атап көрсетіп, баға қолдауын өндіріске байланысты емес, тікелей қосымша төлемдермен ауыстыруды ұсынды, бұл жасыл қорап субсидиялары туралы пікірталасқа жол ашты. Дегенмен, бұл өзгеріс тек соңғы уақыттарда ғана жаһандық ауыл шаруашылығы жүйесін реформалаудың басты бағытына айналды.
Тарихи контекст
1980 жылдары өнеркәсіптік дамыған елдердегі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерге мемлекеттік төлемдердің артуы үлкен өнім артықшылығына әкеп соқты, ол экспорттық субсидиялар арқылы әлемдік нарыққа сатылды, бұл азық-түлік бағасын төмендетті. Қорғау шараларының фискалдық жүктемесі импорттық баждардан түскен кірістердің азаюы және ішкі шығыстардың өсуі есебінен артты. Осы кезде әлемдік экономика төмендеу кезеңіне енді, ал нарықтарды ашу экономикалық жағдайды жақсарта алады деген түсінік көпжақты сауда келіссөздерінің жаңа раундына әкелді. Бұл раунд қызметтер және жоғары технологиялық тауарлар нарықтарын ашады, соның нәтижесінде қажетті тиімділік пайда болады. Дамушы елдерді қатыстыру мақсатында, олардың көпшілігі жаңа халықаралық ережелерді қалаушылар болғандықтан, ауыл шаруашылығы, тоқыма және киім-кешек үлкен келісімге қосылды. "Күміс қорап" төлемдері азайтылуға тиіс болса, "жасыл қорап" төлемдері азайту міндеттемелерінен босатылды. "Жасыл қорап" төлемдеріне қатысты егжей-тегжейлі ережелер Сауда ұйымының (СОТ) 2-қосымшасында келтірілген. Дегенмен, барлығы СОТ-тың 1-тармағындағы "негізгі талапты" сақтауы керек, ол сауданы немесе өндірісті ең аз деформациялауға тиіс, және тұтынушылардан өндірушілерге трансферттерді немесе баға қолдауын қамтымайтын мемлекеттік қаржыландырылатын бағдарлама арқылы жүзеге асырылуы керек. Бұл субсидиялар әлемдік нарықты өзінің құнынан төмен тауарлармен толтырып, бағаны төмендетеді және кедей елдердегі өндірушілердің бәсекелестік қабілетін төмендетеді, бұл дампинг деп аталады.
Нарыққа қол жеткізу
Нарыққа қол жеткізу – ДСҰ мүшелерінің саудадағы тарифтік (немесе тарифтік емес) кедергілерді азайтуы. 1995 жылғы Ауыл шаруашылығы жөніндегі келісім мынадай тарифтерді төмендетуді көздейді: 36% орташа төмендету – дамыған елдер үшін – келесі алты жыл ішінде әр тариф позициясы бойынша кемінде 15% төмендету. 24% орташа төмендету – дамушы елдер үшін – келесі он жыл ішінде әр тариф позициясы бойынша кемінде 10% төмендету. Ең кем дамыған елдер (ЕКД) тарифтерді төмендетуден босатылды, бірақ олар тарифтік емес кедергілерді тарифтерге айналдыруға міндетті болды – бұл процесс тарифтеу деп аталады – немесе тарифтерін «бекітуге» тиіс болды, яғни болашақта арттыруға болмайтын шекті деңгейді орнатуға тиіс болды.
36% average reduction — developed countries — with a minimum of 15% per tariff line reduction in next six years. 24% average reduction — developing countries — with a minimum of 10% per tariff line reduction in next ten years. Least developed countries (LDCs) were exempt from tariff reductions, but they either had to convert non tariff barriers to tariffs — a process called tariffication — or "bind" their tariffs, creating a ceiling that could not be increased in future.
Экспорттық субсидиялар
Экспорттық субсидиялар үшінші тірегі болып табылады. 1995 жылғы Ауыл шаруашылығы жөніндегі келісім дамыған елдерге алты жыл ішінде экспорттық субсидияларды кем дегенде 36% (құнмен) немесе 21% (көлеммен) қысқартуды талап етті. Дамушы елдер үшін келісімде он жыл ішінде құнмен 24% және көлеммен 14% қысқарту көзделген.
Сын
Азаматтық қоғам топтары келісімді дамушы елдердің негізгі табыс көзі болып табылатын шағын фермерлерге тарифтік қорғауды азайтуы үшін сынға алды, сонымен бірге бай елдерге өз елінде ауыл шаруашылығын субсидиялауды жалғастыруға мүмкіндік берді. ДСҰ келісімді сауданы бұзатын ішкі субсидиялар ("сарғыш қорап") деп жіктеді, оларды азайту қажет, ал сауданы бұзбайтын субсидиялар (көк және жасыл қораптар) ережеден тыс қалды, сондықтан оларды арттыруға болады. Тиімді ауыл шаруашылығы экспорттаушылары ДСҰ мүшелеріне сауданы бұзатын "сарғыш қорап" және "көк қорап" қолдауын азайтуға қысым көрсетсе, дамыған елдердің жасыл қорапқа жұмсаған шығындары артты. Халықаралық сауда және тұрақты даму орталығының (ICTSD) 2009 жылғы кітабы жасыл қорап субсидияларының сауданы бұрмалап, дамушы елдердің фермерлеріне әсер етіп, қоршаған ортаға зиян келтіретінін көрсетті. Кейбір жасыл қорап төлемдері өндіріс пен саудаға аз әсер етсе, ал басқалары айтарлықтай әсер етеді. Елдердің ДСҰ-ға берген соңғы ресми есептеріне сәйкес, АҚШ 2007 жылы жасыл қорап төлемдері ретінде 76 миллиард доллар (жалпы шығындардың 90% астам бөлігі) берді, ал Еуропалық Одақ 2005 жылы 48 миллиард евро (91 миллиард доллар) – барлық қолдаудың шамамен жартысы туралы хабарлады. ЕО-ның үлкен және өсіп келе жатқан жасыл қорап шығындары табысқа байланысты қолдаудан ажыратылды, бұл өндіріс пен саудаға маңызды әсер етуі мүмкін. 2005 жылы Гонконгте өткен ДСҰ отырысында елдер 2013 жылға дейін экспорттық субсидияларды және оларға теңестірілген төлемдерді жоюға келісті. Алайда, Oxfam ЕО-ның экспорттық субсидиялары оның жалпы ауыл шаруашылығына берген қолдауының тек 3,5% құрайтынын мәлімдеді. АҚШ пахтаға экспорттық субсидияны жойды, ол жалпы шығындардың 10% ғана құрады. 2017 жылғы 18 шілдеде Үндістан мен Қытай Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) бірлесіп ұсыныс енгізді, онда дамыған елдерден ең сауданы бұзатын ауыл шаруашылығы субсидияларын жоюға шақырылды, бұл ДСҰ терминологиясында "Күмектің жиынтық өлшемі" (АМС) немесе "сарғыш қорап" қолдауы ретінде ішкі қолдау туралы келіссөздерде басқа реформаларды қарастырудың алғышарты ретінде белгілі.
Дамушы елдерге арналған тетіктер
Доха келіссөздері барысында дамушы елдер өз мүдделері мен халқының мүддесін қорғау үшін күресті, жаһандық нарықта күшті дамыған және экспорттаушы елдермен бәсекелесуден қауіптенді. Көптеген елдерде инфрақұрылымға, шаруашылық ресурстарына қолжетімділігі шектеулі және жұмыспен қамту мүмкіндіктері аз ауылдық жерлерде тұратын халық саны көп. Сондықтан, бұл елдер сауданы одан әрі либерализациялау импортпен бәсекелесетін салаларда жұмыс істейтін отандық ауыл халқына кері әсер ететін болса, олардың нарық тұрақсыздығына және импорттың күрт өсуіне осалдығы артады деп алаңдайды, әсіресе тарифтік кедергілер алынған кезде. Бұл елдерді сақтау үшін бірнеше механизмдер ұсынылды: арнайы қорғау механизмі (SSM) және арнайы өнімдерге (SP) қатысты қарастырылатын шаралар.
Арнайы қорғау механизмі
Арнайы қорғау механизмі (АҚМ) дамушы елдерге импорттың күрт өсуі немесе тым арзан импорттың келуі жағдайында қосымша қауіпсіздік шараларын қабылдауға мүмкіндік береді. Осы мәселе төңірегінде пікірталастар туды, кейбір келіссөзші тараптар АҚМ-нің сауданы бұрмалап, жиі және шамадан тыс қолданылуы мүмкін екенін айтты. Ал дамушы елдердің G33 блогы, АҚМ-нің белсенді жақтаушысы, АҚМ тиімді құрал болса, міндетті тарифтерді бұзу мүмкіндігіне жол бермеуге болмайды деп санайды. 2010 жылы Халықаралық сауда және тұрақты даму орталығы жүргізген зерттеуде АҚМ-нің дамыған және дамушы елдерге қатысты жаһандық саудаға тигізер әсері модельдеу арқылы қарастырылды.