Кіріспе

Эфиопиялық автор және аудармашы (1936 жылы туған)

Сахле Селасси Берхане Мариам (амхар: ሣህለ ሥላሴ ብርሃነ ማርያም; 1936 жылы туған) – эфиопиялық романист және аудармашы. Сахле Селасси 1960-шы жылдардың ортасында чаха тілінде алғашқы романын жазды. 1969 жылы «Хайнеман» баспасы оның алғашқы ағылшын тіліндегі романын «Африка жазушылары» сериясында жариялады. Ол 1980-ші жылдарға дейін романдар жазуын жалғастырды. Сахле Селасси амхар тіліне кітаптар аударды, олардың ішінде Чарльз Диккенс, Виктор Гюго және басқа авторлардың романдары болды.

Алғашқы жылдар және білім

Сале Селласси Берхан Мариам Сале Ананка (Сахле Ананка) деген атпен дүниеге келді. Ол гурадж және өзінің алғашқы романында суреттелген ауылда туған. Сале Селлассие Аддис-Абебаға көшіп, орта білімін аяқтамас бұрын Эндибирдегі католик миссионерлік мектебінде оқыды. Көшкеннен кейін ол өзінің есімін өзгертті. Сале Селлассие білімін Аддис-Абеба университетінде жалғастырды. Содан кейін француз үкіметі оған Aix-en-Provence қаласындағы құқық факультетінде оқуға стипендия берді. Ол Францияда болғанда, заговоршылар император Хайле Селассиеге қарсы төңкеріс жасады. Сале Селлассие бұл оқиғаны қолдағандығы анық. Кейін Лос-Анджелес қаласындағы Калифорния университетіне ауысып, 1963 жылы магистр дәрежесін алды. Бұл қадамға Вольф Леслау қолдау көрсетті. Леслау Сале Селлассиемен Эмдибирдегі миссионерлік мектептегі зерттеу жұмыстары кезінде танысқан. Сале Селлассие Леслаудың бір кітабы үшін чаха тіліндегі мәтіндерді ұсынды. Леслау оны "Эфиопия сөйлейді: мәдени тұрғыдан зерттеулер" деген атпен жариялады. Леслау оған жазғы стипендия барысында чаха тілінде роман жазуды тапсырды. Осылайша "Шинеганың ауылы" пайда болды. Сале Селлассие Калифорниядағы білімін аяқтағаннан кейін Эфиопияға оралды. Бірақ ол шетелде оқыған басқаларға қарағанда бірдей мүмкіндіктерге ие бола алмады. Атап айтқанда, жоғары мемлекеттік қызметке орналаса алмады. Сале Селлассие мұның себебінің өзінің гурадж екендігінде деп ойлады.

Шинега ауылы (1964)

"Шинега ауылы" – шаха тілінде жазылған алғашқы роман. Ол арнайы белгілермен амхар әрпінің өңделген нұсқасын пайдаланады. Леслау кітап жарияланғанға дейін "Чаханы" ағылшын тіліне аударған, ал кітапты Калифорния университетінің баспасы шығарған. Кітаптан алынған бір бөлігі "Африкада өсу" атты антологияда жарияланды. Роман өзара байланысты сахналар тізбегінен тұрады. Бұл сахналарда 1940 жылдары дүниеге келген ауыл баласының өмірі, 1960 жылдары алғашқы баласының дүниеге келуіне дейінгі кезеңі көрсетілген. Осы жылдар аралығында заманауи әлем оның өміріне еніп келеді. Бірінші кезекте ол ақ түсті шортқа ие болғысы келеді. Содан кейін ол ең жақын қалаға сапар шегіп, жанармай құю станциясына барады. Соңында ол Аддис-Абебаға жетеді. Бұл сахналар ауылдық Гурадж қауымдастығында өсу қандай болғанын түсінуге көмектеседі. Олар эфиопиялық қалалық өмір мен еуропалық технологияның күшейе түскен әсерін көрсетеді. Біреулер үшін қаланың тартымдылығы зор, ал енді біреулері үшін ол жек көру орыны.

Жас қорқады (1967)

Сале Селассидің амар тіліндегі алғашқы романы, «Жас өмір бағаласын», махаббат пен неке туралы. Кітап Ашы мен Сейум есімді екі дос туралы. Олар Айн Регриб пен Фелекехке ғашық болады. Айн Регрибтің күзетшісі Ашпен арақатынасын қызғанышпен бұзады. Соңында күзетші оны зорлап, ол жүкті болады. Айн Регриб Ашқа бет көрсетуге шамасы келмейді және отбасын ұяттан сақтау үшін қарт адамға тұрмысқа шығуға келіседі. Бірақ тойға дейін ол жоғалып кетеді, Аш үлкен қайғыға батады. Сонымен қатар, Сейюм Фелекехпен бірге тұруға келіспейді, себебі ол проституциямен айналысады. Оның ата-анасы олардың қарым-қатынасына қарсы. Олар оны одан да жақсы әйелге үйлендіруді жоспарлап отыр. Сейум әкесінің досы Тессема Фелекехті өзіне бәйреу еткісі келеді. Тессема оны қорқытып, ол Дебре Цайтқа қашып кетеді. Сейум оның соңынан барады, олар үйленіп, кейін балалары болады. Олар Сейумның ата-анасына қайтып оралады, олар оларға бата береді. Дебебе Сейфу романның көркемдік деңгейде жетілмегенін және тым сезімтал екенін айтады.

"Аферсата" (1969)

Сале Селасси өзінің келесі романын ағылшын тілінде жазды. "Аферсата" атты қолжазба Африка жазушылары сериясына енгізу үшін "Хайнеманн" баспасына жіберілді. Баспагер мәтінде драмалық шиеленіс жеткіліксіз деп ойлады, бірақ оны Эфиопия мектептерінде пайдалануға болатынын сезді. Содан кейін Эфиопия үкіметінің цензуралық қызметкерлері кітапқа тыйым салу мүмкіндігін қарастырды. Ақырында, кітап дүкендеріне "Аферсатаны" импорттап, сатуға рұқсат берілді, бірақ оның көп бөлігі халықаралық оқырмандар тарапынан оқылды. Атауы қылмыстық тергеу мен соттаудың дәстүрлі әдісіне сілтеме жасайды, онда зардап шеккен адам тергеуді бастау үшін қоғамдық жиналыс шақырады. Жиналыста барлық қатысушылар күдіктінің есімін ақсақалдар кеңесіне жариялайды. Роман Намаганың үйінің өртелуімен және одан кейін "аферсата" жиналыстары арқылы кінәліні іздеумен басталады. Романға "Мескель" мерекесі сияқты бірнеше қосалқы сюжеттер енгізілген. Ақырында, "аферсата" ешқандай шешім қабылдамайды және өрткеоқыған адам табылмайды. Роман алыс қалалардан гөрі, қауымдық және өздігінен жететін ауылдық өмірді бейнелеуге жасалған тыраныс ретінде түсіндірілді, бірақ кейбір сыншылар оны көркемдік тұрғысынан жетілмеген деп санайды.

Жауынгер патша (1974)

Сале Селасси тағы бір қолжазбаны «Хайнеман» баспасына ұсынды, бірақ оны жариялаған жоқ. Алайда, баспа оның үшінші ағылшын тіліндегі романын «Африка жазушылары» сериясына енгізуге келісті. 1974 жылдың желтоқсан айында, төңкерістен кейін бірнеше ай өткен соң, 1000 данасы Аддис-Абебаға жеткізілді. «Жауынгер патша» – император Теодордың ерте өміріне арналған тарихи роман, ол қарапайым адамнан бастап Рас Алиді жеңгеннен кейін таққа отыруына дейінгі кезеңді қамтиды. Оқиғалар Эфиопия тарихындағы 18-19 ғасырлар аралығындағы елде тиімді орталық билік болмаған «Земене Месафинт» дәуірінде өрбиді. Теодордың өмірі эфиопиялық романда суреттелген кең таралған тақырып болды, ал Сале Селассидің романы Маконнен Энделкачев, Берхану Зерихун және Абе Губегнаның осы тақырыптағы үш алдыңғы амхар романынан кейін жарық көрді. 1965 жылы Тсегае Габре Мединнің ағылшыл тіліндегі пьесасы да жарияланды. Роман нашар қабылданып, себебі ол тарихи деректерге тым көп сүйенгендігі және диалогтың жеткіліксіздігі сынға ілінді.

Өрт белгілері (1979)

Сале Селласси Хайнеман қабылдамаған қолжазбаны Лонгманға Drumbeat сериясына енгізу үшін ұсынды. Алғашқы атауы "Керчелайдың тұтқыны" болды, оқиғасы Эфиопия революциясының фонында өрбиді. Автор өз еліндегі саяси жағдайды сынауға мүмкіндік алғанын сезгендей, бірақ бұл мүмкіндік ұзаққа соқпайтынын да аңғарған. Романның басты кейіпкері – жақында колледжді бітірген Безуне. Ол, оның інісі Ворку және досы Такори өз елінде өзгерістерді іздейтін "көшбасшылар", алайда Безуне қалғандарға қарағанда сақтырақ. Ол жергілікті компанияда мемлекеттік мекемелердегі жемқорлықпен күресу мақсатында аудитор болып жұмысқа орналасады. Бірақ көп ұзамай оған бай жергілікті автокөлік сатушысы пара ұсынады. Безуне парадан бас тартады, бірақ арыдан Ричардсон мен оның басшысы, Ато Кебрет арасында достық байланыс бар екенін біледі. Ол басшысымен келіспей, жұмысынан босатылады. Безуне Ато Кебретті өлтіруді жоспарлайды, бірақ қолға түсіп, түрмеге жабылады. Романның басты тақырыптары – саяси идеологиялардың қақтығысы және жемқорлықтың қаупі.

Баша ቅጣው (1984)

"Жауынгер патша" тарихи романынан кейін Сале Селассие Италияның Эфиопияны оккупациялауы туралы "Баша Қытау", яғни "Оны жазала" деген туындыға көшті.

Тіл таңдау

Сале Селасси бес романды амхар тіліне аударған, соның ішінде Чарльз Диккенстің «Екі қаланың әңгімесі», Виктор Гюгоның «Кермектер» және Перл С. Бактың «Ана» романдары. Оның ағылшын тілін қолдануы бірнеше рет талқыланды, ал оның тұңғыш романы «Шинеганың ауылы» авторлардың африка тілінде ме, еуропа тілінде ме жазуы керек деген тартысқа компромисс ретінде сипатталды. Автор өзі 1980-жылдардың басында тек ағылшын тілінде жазу ниетінде болғанын, қажет болған жағдайда кейбір романдарын амхар тіліне аударуға дайын екенін мәлімдеді. 1981 жылдың маусымынан 1983 жылдың маусымына дейін «Екатит» эфиопиялық журналында Сале Селассие, Асфау Дамте және Менгисту Лемма арасындағы тіл қолданысы туралы пікірталасқа арналған бірқатар мақалалар жарияланды. Пікірталас Асфаудың «Қазіргі заманғы амхар әдебиеті» сериясының алғашқы екі бөлігі жарияланған кезде басталды, бұл серия төрт эсседен тұруы тиіс еді. Екінші эсседен кейін Сале Селассие қатаң жауап жариялады, бұл екеуінің арасындағы пікірталасты одан әрі күшейтті. Бұл пікірталас тек Менгисту Лемманың араласуынан кейін ғана аяқталды. Асфау африкалық әдебиет – африка тілінде жазылған әдебиет дейді, яғни ағылшын немесе басқа шет тілінде эфиопиялық әдебиет болуы мүмкін емес. Ол эфиопиялық жазушылардың ағылшын тіліндегі аз ғана шығармаларын, Сегае Габре Медин, Даниячев Ворку және Сале Селассие жазғандарды қоспағанда, маңызсыз деп санайды. Сале Селассиенің қысқа жауабы Асфаудың қателігін түзеуге бағытталған, ол эфиопиялықтардың басқа тілдерде жазған шығармаларының да эфиопия әдебиетінің бір бөлігі екенін, бірақ амхар әдебиетінің бөлігі емес екенін айтады. Одан кейін ол «Ұлттық әдебиетті анықтау» атты жеке эссесін жариялайды. Менгисту бұл пікірталасты келісімге келтіріп аяқтайды, африкалық әдебиет – африкалықтар басқа африкалықтар үшін жазғанда туындайтын нәрсе дейді. Тіл таңдау екінші деңгейдегі мәселе, ал жазушылар тәжірибе жасауға еркін болуы керек. Бұл пікір алмасулар тіл қолданысы туралы кең ауқымды пікірталастың бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін, оған Чинуа Ачебе, Нгуги ва Тхьонго және басқалар да қатысты.