Кіріспе

Салар тілі – оғыз тілдер тобының кіші тобына жататын түркі тілі. Салар халқы негізінен Қытайдың Цинхай және Ганьсу провинцияларында, сондай-ақ Сіньцзянның Іле аймағында тұрады. Бұл тіл түркі тілдерінің оғыз тармағының бастапқы саласы және шығысқа қарайғы ең шеткі нұсқасы болып табылады, ал қалған оғыз тілдері көбінесе Батыс және Орталық Азияда қолданылады. Салар халқының саны шамамен 105 000 адамды құрайды, олардың шамамен 70 000-ы (2002 жылғы мәлімет бойынша) салар тілінде сөйлейді; 20 000-нан аз адам қазіргі салар тіліне қытай және амдо тибет тілдерінен әсер еткен.

Жіктеу

"Салур" этнонимі, сонымен қатар кейбір қазіргі түрікмен тайпаларымен ортақ болатындықтан, лингвистер тарихи түрде түрікмен диалекттері мен салар тілі арасында байланыс орнатуға тырысты. Өзбекстандағы кейбір топонимдерде "Салар" сөзі кездеседі. Көптеген қазіргі лингвистер салар тілін оғыз тілдерінің тәуелсіз бастапқы тармағы деп санайды.

Шығуы мен дамуы

Қазіргі Салар тілінің алғашқы атасы прото-оғыз тілінен бөлініп шыққан деп саналады. Бұл тіл аймаққа шағын, көшпелі және мұсылман қауымдық тобымен әкелінді, сондай-ақ шағатай, қыпшақ және қарлық тілдері сияқты оғыз емес түркі тілдерінен, және қытай-тибет отбасысына жататын түркі емес тілдерден де маңызды ықпал алды. Жәхрия көтерілісінен кейін, бірқатар Саларлар Іле алқабына жер аударылып, сол аймақта жаңа қауым құрды. Бұл, көршілес қазақ және ұйғыр тілдерінің әсерінен пайда болған, ерекше Іле Салар диалектісінің қалыптасуына алып келді.

Қазіргі жағдай

2002 жылғы бағалау бойынша, саларлардың саны шамамен 105 000 адамды құрайды, олардың 70 000-ға жуығы салар тілінде сөйлейді. 20 мыңнан кем саларлар ғана бір тілде сөйлейді.

Сөздік

Цинхай провинциясында салар тілі қытай және тибет тілдерінен айқын әсер көрді. Түркі тілдік тобына жатса да, негізгі тілдік құрылымдарының көп бөлігі қытай тілінен сіңірілген. Сөздік қорындағы 20% қытай, ал 10% тибет тілінен алынған сөздерді құрайды. Дегенмен, Қытай үкіметі академиялық және тіл білімі саласындағы зерттеулерде бұл ықпалдарды әдейі жасырып, түркілік элементті күшейтіп көрсетуге тырысып, салар тіліндегі қытай тілінің үстемдігін толығымен назарына алмайды. Салар тілі көршілес қытай тілдерінен сөздер мен ықпалдар қабылдады. Сол сияқты, көршілес қытай тілдері де салар тілінен сөздер алды. Мысалы, "істеу" етістігі үшін салар тілі "ät" сөзін қолданады (түрік тіліндегі "et" сөзімен салыстырыңыз). "Еріндер" сөзі үшін салар тілі "додакс" сөзін пайдаланады (түрік тіліндегі "dudak" сөзімен салыстырыңыз). Салар тілінде "miş" жұрнағы қолданылады (түрік тіліндегі "mış" жұрнағымен салыстырыңыз).

Пиньинге негізделген латын әліпбиі

Сунхуада тұратын салар Ма Куанлин жасаған, пиньинге негізделген менгда салар диалектісінің транскрипциясы (романшалануы) әзірленді. Мандарин қытай тілін транскрипциялау үшін қолданылатын пиньин сияқты, бұл салар транскрипциясы да дауыссыз және дауысты дыбыстар категорияларына бөлінеді. Пиньин мен менгда салар транскрипциясында кездесетін әріптер бірдей дыбысталуға ие.

Қосындылар

PinyinIPAEnglish approximationExplanationb spit дем шығармай айтылатын p, spitp pay қатты дем соққан p, pitm may, mummyf fair, fund stop дем шығармай айтылатын t, stop take қатты дем соққан t, topn nay, nitl lay, lovel those, theg skill дем шығармай айтылатын k, skillg̲ ағылшын тілінде баламасы жоқ, gk kay қатты дем соққан k, killh loch шотландтық ch сияқты. Ағылшын h-ның "hay" немесе "hot" дегені - бұл қолайлы шама. Ағылшын тілінде эквиваленті жоқ. Q секілді, бірақ демсіз. Азиядағы s емес, ағылшын тіліндегі "Пекин" деген жалпы айтылуына қарамастан. Ағылшын тілінде эквиваленті жоқ. Тілдің ұшын төмен қарай бұрып, тістердің артқы жағына тығып, қатты сорып алыңыз. x She ағылшын тілінде эквиваленті жоқ. Ол сияқты, еріндеріңді жайып, тілдің ұшы төмен қарай бұрылысып, тістеріңнің артына жабысып, "е" деп айтасың. zh junk Ch сияқты (Choke, joke, true және drew арасындағы дыбыс, тіл ұшы жоғары қарай бүгілген). дыбыссыз ырғақпен айтылады. ch church - жамбас, бірақ тіл жоғары қарай бұралған; американдық ағылшын тіліндегі nurture-ға өте ұқсас, бірақ қатты аспирацияланған. sh - аяқ киімдегідей, бірақ тілі жоғары қарай иілген; американдық ағылшын тіліндегі marsh-қа өте ұқсасr , ray Ағылшын тіліндегі z-ға ұқсас, бірақ тілі жоғары қарай иілген, ағылшын тіліндегі "r" мен француз тіліндегі "j" аралас сияқты. Кириллизацияланған қытай тілінде дыбыс "ж" әрпімен беріледі. z дыбысы c дыбысын дыбыссыз оқиды, бұл "suds" және "cats" арасындағы бір нәрсеге ұқсас; "suds" дыбысы ағылшын тіліндегі "ts" дыбысы сияқты дыбыссыз әріпті, бірақ қатты дыбыссыз, бұл чех және поляк тіліндегі "c" дыбысына өте ұқсас. s дыбысы "suny" дыбысында, "yeah" дыбысында "yes" дыбысында. "У" дыбысының алдында оны дөңгелек иықпен айтыңыз. * судағыдай жолмен. *v витамин сияқты.

Әуелі дауыстылар

PinyinIPAНөлдік басылымның түріТүсіндірме a "әке" сияқтыo (n/a) Британдық акценттегі "office" сияқты; еріндері күшті дөңгеленген. e, e – алдымен артқа қарай дөңгелектелмеген жартылай дауыстыдан тұратын дифтонг (оны "w" дыбысын бірінші айту арқылы, содан кейін тілдің орнын өзгертусіз еріндерді жаю арқылы жасауға болады), одан кейін ағылшын тіліндегі "duh" дыбысына ұқсас дауысты. Қытай тіліндегі көптеген әлсіз буындарда шва (идея) қолданылады, және бұл да e ретінде жазылады. i yi ағылшын тіліндегі "bee" сияқты. u wu ағылшын тіліндегі "oo" сияқтыai ai ағылшын тіліндегі "eye" сияқты, бірақ сәл жеңіл ei ei "hey" сияқтыui wei u + ei;ao ao шамамен "сиыр" сияқты; a дыбысы o дыбысынан анық естіледіiu you i + ouie ye i + ê; бірақ өте қысқа; e (ê сияқты айтылады) ұзақ айтылады және басты басымдыққа ие (мәселен, "yet" сөзіндегі бастапқы дыбыс сияқты). an an британдық ағылшын тіліндегі "ban" сияқты (көбірек ашық алдыңғы a)en en "taken" сияқтыin yin i + nun yun ü + n;ang ang неміс тіліндегі "Angst" сияқты (әкедегі дауыстыдан басталып, тіл артындағы мұрын дыбысымен аяқталады; кейбір американдық диалекттердегі "song" сияқты)eng eng жоғарыдағы en дыбысы сияқты, бірақ соңына ng қосылған.ying i + ngong , weng кітаптағы дауыстыдан басталып, "sing" сөзіндегі тіл артындағы мұрын дыбысымен аяқталады; нөлдік басылымдағы u + eng сияқты.

Үлгі мәтіндер

Мұнда Ма Вэй, Ма Цзяньчжун және Кевин Стюарттың "Қытайдың исламдық салар ұлтының фольклоры" еңбегіндегі "kiš yiγen ġadïn kiš" ("адамдарды жейтін әйел") әңгімесінің үзіндісі келтірілген. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 1-бабы. Барлық адамдар еркін және қадір-қасиетімен тең болып дүниеге келеді, олардың ақыл-ойы мен санасы бар, сондықтан бір-бірімен бауырластықпен қарым-қатынас жасауы керек.