Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Совет революционері (1876–1918)
Soviet revolutionary (1876–1918)
Машади Әзізбек оғлы Әзізбеков, сондай-ақ Әзізбеков деп те жазылады (; Мешади Азиз бек оглы Азизбеков; 6 қаңтар 1876 – 20 қыркүйек 1918) – әзербайжандық текті совет революционері, Әзербайжандағы революциялық қозғалыстың жетекшісі, алғашқы әзербайжандық марксистердің бірі, провинциялық комиссар және ішкі істер жөніндегі халық комиссарының орынбасары, Баку губернаторлық комиссары. Бакудің 26 комиссарының бірі. Әзізбеков Ресейдің Социал-демократиялық Еңбек партиясының мүшесі және Мұсылман Социал-демократиялық партиясының жетекшілерінің бірі болды. Қазан революциясынан кейін Баку комиссарларына қосылды. 1918 жылғы шілдеде Баку коммунасы биліктен қуылған кезде Әзізбеков және қалған комиссарлар Бакуді тастап, Каспий теңізі арқылы қашып кетті. Бірақ оларды антисоветтік күштер ұстады. 20 қыркүйекке қараған түні Әзізбеков Транскаспий темір жолының Перевал және Ахча Куйма станциялары арасындағы шұғыл жерде атылды. Қазір Әзербайжанда Әзізбековке қатысты пікірлер әртүрлі. Әзербайжан ұлтшылдары, биліктегі Жаңа Әзербайжан партиясы, сондай-ақ негізгі оппозициялық партиялар – Мұсават және АПФП Әзізбековті оңтайлы тұлға деп санамайды. Ал Әзербайжан Коммунистік партиясы мен көптеген жергілікті солшыл саясаткерлер Әзізбековті Әзербайжан тарихындағы маңызды, көрнекті және оңтайлы тұлға деп есептейді.
Mashadi Azizbey oghlu Azizbeyov, also spelled Azizbekov (; Мешади Азиз бек оглы Азизбеков; January 6, 1876 September 20, 1918) was a Soviet revolutionary of Azerbaijani origin, leader of the revolutionary movement in Azerbaijan, one of the first Azeri Marxists, Provincial Commissioner and Deputy People's Commissar of Internal Affairs, gubernial commissar for Baku. He was one of the 26 Baku Commissars. Azizbeyov became a member of Russian Social Democratic Labour Party and one of the leaders of Muslim Social Democratic Party. After the October Revolution, he joined the Baku Comissars. As the Baku Commune was voted out of power in July 1918, Azizbeyov and rest of the Commissars abandoned Baku and fled across the Caspian Sea. However, they were captured by anti Soviet forces. On the night of September 20, Azizbeyov was executed by a firing squad in a remote location between the stations of Pereval and Akhcha Kuyma on the Trans Caspian railway. Currently, views on Azizbeyov in Azerbaijan are mixed. Azerbaijani nationalists, the ruling New Azerbaijan Party, and the main opposition parties Musavat and APFP do not see Azizbeyov as a positive figure. Meanwhile, the Azerbaijan Communist Party and many other local left wing politicians and sees Azizbeyov as an important, notable and positive figure in the history of Azerbaijan.
Ерте өмір
Кеңес дереккөздері оның кірпішшілер отбасында туғанын мәлімдеді, бірақ Әзізбековтің немересінің айтуынша, ол ақсүйектер отбасында дүниеге келген. Әзізбековтің әкесі Зейнал Әбідин Тағыевпен жақын дос болған, бірақ Ресей империясы тұсында өлім жазасына кесілген. Машади 1896 жылы Бакудегі орта мектепті бітіріп, Санкт-Петербургке көшіп, азаматтық инженерлік училищенің оқуға түсті. 1898 жылы Ресей әлеуметтік-демократиялық партиясына қосылып, студенттік қозғалыстарға қатысты. 1899 жылы Санкт-Петербург технологиялық институтына қабылданып, электр инженері мамандығын бітірді. Ол орыс және неміс тілдерін еркін меңгерген.
Soviet sources claimed that he was born into the family of bricklayers, but according to the Azizbeyov's grandson, he was born into a family of noblemen. Azizbeyov's father was close friends with Zeynalabdin Taghiyev, but he was executed during the rule of the Russian Empire. Mashadi finished secondary school in Baku in 1896 and moved to St. Petersburg to enter civil engineering school. He joined the Russian Social Democratic Party in 1898 and took part in student movements. In 1899, he entered the St. Petersburg Technological Institute and graduated in as an electrical engineer. He was fluent in Russian and German.
Ресей мен Иран
Ол 1902 жылы Санкт-Петербургтегі зауыт жұмысшыларының наразылығына қатысып, осы үшін қуғынға ұшырады, 1905 жылғы Ресей революциясына, сондай-ақ Әзірбайжандағы танымал "Мазут" конституциялық қозғалысына қатысты. Баку мұнайшылар кәсіподағының ұйымдастырушысы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұлтына қарамастан көптеген соғыс қашқындары мен жаралыларға көмектесті. Азизбеев Ирандағы "Иктимайюн амийюн" (Мужахид) партиясының мүшесі еді. Бакуден Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды. 1908-1910 жылдардағы Иран революциясы кезінде Иранға барып, әдебиет және қару-жарақ тұрғысынан қолдау көрсетті. 1909 жылы Бакуде "Иран революциясына көмек" атты ұйымның басшысы болып сайланды. Ол Решт пен Анзалиге революциялық қызметке қатысу үшін шақырылды. Саттар Ханды жеке білген.
He took part in the protest of Saint Petersburg factory workers in 1902, for which he was persecuted, and in the Russian Revolution of 1905, as well as the famous "Mazut" constitution movement in Azerbaijan. He was an organizer of the Baku Oil Workers Union. During World War I, he helped many war refugees and wounded regardless of their nationality. Azizbeyov was a member of the İctimaiyyun amiyyun (Mujaheed) party in Iran. He was elected to the State Duma as a representative from Baku. During the Iranian revolution of 1908–10, he went to Iran and provided support in terms of literature and weaponry. In 1909, he was chosen as the head of the organization called "Help for the Iranian Revolution" in Baku. He was invited to Rasht and Anzali to participate in revolutionary activities. He personally knew Sattar Khan.
Әзірбайжан
Әзірбайжан Ұлттық драма театрын құруда (Академиялық Ұлттық драма театры қысқа мерзімге оның атымен аталып келді) өте белсенді рөл атқарды, сондай-ақ Бакудегі Шоллар су құрылысына қаржылай демеуші және инженер ретінде қатысты. "Электричиская Сила" жұмысында ол әзербайжандық-армян қақтығыстарын тоқтатуға тырысты. 1906 жылы Бакуде "Дружина" (жартылай әскери ұйым) құрып, оны "Байрағы нүсрет" (Даңқтың туы) деп атады. Кейін "Девет Қоч" және "Призив" атты большевиктік басылымдардың жарық көруіне септігін қосты. Ол "Нижат" мәдени-ағарту қоғамының тең төрағасы болды және Бакудегі мұқтаж халыққа көмек көрсету үшін жаңа орын ашты. 1914 жылы Бакудегі өнеркәсіп жұмысшыларының наразылық акциясына қатысып, белсенді қолдау көрсетті. Жалил Мамедгулузаде Әзірбайжандағы білім беру ісіне қосқан үлесі үшін сол кездегі Молла Насраддиннің тұңғыш нөмірін Азизбековке табыс етті.
He played a very active role in the establishment of the National Drama Theater of Azerbaijan (the Academy National Drama Theater was named after him for a short time) and also contributed to the construction of Shollar water in Baku, as a financial supporter and as an engineer. During his job in Elektrichiskaya Sila, he tried to stop the Azerbaijani Armenian ethnic clashes. In 1906, he created the "druzhina" (paramilitary group) in Baku called Bayraği nüsrət (Flag of the Glory). Then he played role in the publishment of the Bolshevik papers called Devet Qoch and Priziv. He became the co head of the cultural educative society of Nijat and opened a new place to help the poor population of Baku. In 1914 he participated and actively supported the protest of Baku industrial workers. Jalil Mammadguluzadeh gave the first publication of Molla Nasraddin to Azizbeyov for his contributions to education in Azerbaijan at that time.
Баку комиссарлары мен өлім
1917 жылғы төңкерістен кейін Баку коммунасының басшылығына сайланды. Наурыз айында ол «Хүммет» ұйымдарының қызметіне қатыса бастады. Сәуір айында Бакудегі Мұсылман әлеуметтік-демократиялық партиясы бюросының мүшесі болды. Осы қызметін ол жыл соңына дейін жалғастырды. Ол Қазан төңкерісінен кейін қалада құрылған Баку коммунасының 26 комиссарының бірі болды. Азизбековтің немересінің айтуынша, Наурыз оқиғалары кезінде Азизбеков Шамахы ауданына жетекшілік еткен және дашнақтардың жасаған жаппай қырғынынан халықтың көп бөлігін сақтап қалған, өйткені ол кедей шаруалардың революцияға қауіп келтіре алмайды деп сенген. Азизбеков 1900 жылдардың басында Маммад Әмин Расулзадемен дос болған, ол да сол кезде «Хүммет» ұйымының мүшесі болған. Коммунаны британдық қолдауға ие дашнақтар, эсерлер және меньшевиктер коалициясы құлатқанда, Азизбеков пен оның серіктері британдық әскерлерге түсті және Транскавказ темір жолының Переваль мен Ахча Куйма станциялары арасында атылып өлтірілді. Азизбеков пен басқа Баку комиссарлары Баку орталығында салтанатты түрде жерленді. 2009 жылдың қаңтар айында Баку билігі 26 комиссар ескерткішін бұзуды бастады. Ескерткіш 2008 жылдың шілдесінен бері қоршауға алынған болатын. Бұл жобаға кейбір жергілікті солшылдар мен Әзірбайжан Коммунистік партиясы қарсы шықты.
After the 1917 revolution, he was elected to the leadership of the Baku Commune. In March, he began participating in Hummet organizations. In April, he became a member of the bureau of the Muslim Social Democratic Party in Baku. He continued these activities for the rest of the year. He was one of the 26 Commissars of the Baku Commune that was established in the city after the October Revolution. According to the Azizbeyov's grandson, during the March Days Azizbeyov was in charge of the Shamakhi district and he saved the large part of population from the mass killings by Dashnaks, as he believed the poor village population can not be dangerous to the revolution. Azizbeyov was friends with Mammad Amin Rasulzade in the early 1900s when he was also a member of the Hummet organization. When the Commune was toppled by the Centro Caspian Dictatorship, a British backed coalition of Dashnaks, SRs and Mensheviks, Azizbeyov and his comrades were captured by British troops and executed by firing squad between the stations of Pereval and Akhcha Kuyma of the Transcaucasian Railroad. Azizbeyov, along with other Baku Comissars were buried in a huge ceremony in the center of Baku. In January 2009, the Baku authorities began the demolition of the city's 26 Commissars Memorial. The monument itself had been fenced off since July 2008. The dismantling was opposed by some local left wingers and by the Azerbaijan Communist Party.
Жеке өмір
Мәшәди миллионер Зарбалиевтің қызына үйленген. Оның төрт баласы болды: Аслан, Бейімханым, Сафура және кейіннен Кеңес әскерінің генерал-майоры болған Азиз. Оның немересі Пустеханум оның өмірі туралы бірнеше кітап жазды. Оның әйелі Ханым Әзізбеева 1919 жылы мұнай магнаты Шәмси Асадуллаев ұйымдастырған алғашқы әйелдер клубының төрағасы болды. Ол сондай-ақ, танымал әйелдер журналы "Шығыс әйелдері" журналында да белсенділік танытты. Оның інісінің ұлы Жәнібек Әзізбеевтің немересі Бірінші Таулы Қарабақ соғысында қаза болды.
Mashadi was married to the daughter of millionaire Zarbaliyev. He had four children; Aslan, Beyimkhanum, Safura and Aziz, who later became a major general of the Soviet intendant service. His granddaughter Pustekhanum wrote a number of books about him. His wife Khanum Azizbeyova became the chairman of the first women club in 1919 organized by the oil magnate Shamsi Asadullayev. She was also active in the notable women's magazine Şərq qadını (Woman of the East). The grandson of his uncle's son Janibek Azizbeyov was killed during the First Nagorno Karabakh War.
Мұра
Кеңес Одағында Азизбеков Ресей революциясының құлаған қаһармандарының бірі ретінде бейнеленген. Әзірбайжан әдебиетіндегі алғашқы тарихи повесть, жазушы Мехди Гусейннің "Комиссар" романында Азизбеков басты кейіпкер ретінде суреттелген. Кинода ол "26 комиссаров" (1933), "Таң" (1960, әзірбайжандық актер АЗ орындауында), "Комиссар" романының бейімделуі және "26 Баку комиссары!" (Двадцать шесть бакинских комиссаров, 1966, әзірбайжандық актер АЗ орындауында) фильмдерінде ойнады. Баку комиссарларымен бірге ол Кеңес Одағының көптеген фильмдерінің, деректі фильмдерінің, романдарының және өлеңдерінің тақырыбы болды, атап айтқанда Самад Вургунның "26-лар" шығармасы, Мамад Саид Ордабадидің "Жауынгерлік қала" және "Сырлы Баку" романдары, сондай-ақ Николай Тихонов, Наири Зариан, Сүлеймен Рустам, Егише Шаранц, Микаил Мушфиг, Василий Каменский, Паоло Яшвили, Семен Кирсанов, Мирварид Дилбази және Сергей Есениннің туындылары. Армениядағы Вайк, Арегнадем және Зарритап қалалары Кеңес кезінде ресми түрде Азизбеков деп аталды. Соңғы онжылдықтарда Грузиядағы метро стансасындағы, Арменияның орталық саябақтарының біріндегі және Әзірбайжандағы метро стансасындағы оның бюстері алынып тасталды. Хазар ауданы 2010 жылға дейін ресми түрде Азизбеков ауданы деп аталды. Түрікменстандағы оның есімімен аталған көше де соңғы жылдары өзгертілді. Дегенмен, Баку қаласындағы бір даңғыл, көше, Әзірбайжанның Гойгол және Горанбой аудандарындағы ауылдар, Нахичеван Автономиялық Республикасындағы бір қала әлі күнге дейін ресми түрде Азизбеков деп аталады. Оның есімімен аталған көшелер Қазақстанда (Алматы, Тараз), Ресейде (Волгоград, Астрахань), Тәжікстанда (Душанбе), Украинада (Кривой Рог, Донецк) және Өзбекстанда (Жіззах) бар. Сондай-ақ Мағарамкентте (Дагестан) оның есімімен аталған алаңша бар.
In the Soviet Union, Azizbeyov was portrayed as one of the fallen heroes of the Russian Revolution. The first historical novella in Azerbaijani literature, Komissar, by writer Mehdi Huseyn, features Azizbeyov as the main character. In cinema, he was portrayed in 26 Commissars (Двадцать шесть комиссаров, 1933), Morning (, 1960, by Azeri actor az), an adaptation of Komissar, and 26 Baku Commissars! (Двадцать шесть бакинских комиссаров, 1966, by Azeri actor az). He, along with the other Baku Commissars, was the subject of many films, documentaries, novels and poems of the Soviet Union, notably the 26 lar by Samad Vurgun, the novels Fighting City and Mysterious Baku by Mammad Said Ordubadi, as well as works by Nikolai Tikhonov, Nairi Zarian, Suleyman Rustam, Yeghishe Charents, Mikayil Mushfig, Vasily Kamensky, Paolo Iashvili, Semyon Kirsanov, Mirvarid Dilbazi, and Sergey Yesenin. The towns of Vayk, Aregnadem and Zarritap, all in Armenia, were officially named Azizbeyov during the Soviet era. Busts of him in a metro station in Georgia, one of the central parks of Armenia, and a metro station in Azerbaijan were removed in the last decades. Khazar raion was officially called Azizbeyov until 2010. A street named after him in Turkmenistan was changed in recent years as well. However, an avenue, a street in Baku, villages in the Goygol and Goranboy regions of Azerbaijan, and a city in the Nakhichevan Autonomous Republic are still officially called Azizbeyov. There are streets named after him in Kazakhstan (Almaty, Taraz), Russia (Volgograd, Astrakhan), Tajikistan (Dushanbe), Ukraine (Kryvyi Rih, Donetsk), and Uzbekistan (Jizzakh). There is also an alleyway in Magaramkent (Dagestan) named after him.