Кіріспе
Итқоректілердің кіші түрі. Италиялық қасқыр (Canis lupus italicus немесе Canis lupus lupus) – Италия түбегінің туатын сұр қасқырдың кіші түрі. Ол Апеннин таулары мен Батыс Альп тауларында қоныстанды, бірақ солтүстік және шығысқа қарай кеңейіп келеді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Италиядағы қасқырлардың саны 3307 жекелеген дараққа жетеді деп есептеледі. Көбінесе жеке кіші түр ретінде мойындалмаса да, оның ерекше бас сүйегінің пішіні бар. Италияда 1970 жылдардан бері қатаң қорғауға алынған, сол кезде популяциясы 70-100 дараққа дейін азайған еді. Қасқырлардың саны артып келеді, бірақ заңсыз аң аулау және қудалау әлі де қауіп тудырады. 1990 жылдардан бері итальяндық қасқырдың таралған аймағы Францияның оңтүстік-шығысына және Швейцарияға дейін кеңейді. Италиялық қасқыр латын және итальян мәдениеттерінде, мысалы Римнің негізі туралы аңызбен байланысты маңызды орынға ие. Бұл ресми түрде жарияланбағанмен, Италияның ұлттық жануары саналады.
The Italian wolf (Canis lupus italicus or Canis lupus lupus is a subspecies of the grey wolf native to the Italian Peninsula. It inhabits the Apennine Mountains and the Western Alps, though it is undergoing expansion towards the north and east. As of 2022 the wolf population within Italy is estimated to be 3,307 individuals. Although not universally recognised as a distinct subspecies, and a distinct skull morphology. It has been strictly protected in Italy since the 1970s, when the population reached a low of 70–100 individuals. The population is increasing in number, though illegal hunting and persecution still constitute a threat. Since the 1990s, the Italian wolf's range has expanded into southeastern France and Switzerland. The Italian wolf features prominently in Latin and Italian cultures, such as in the legend of the founding of Rome. It is unofficially considered the national animal of Italy.
Таксономия
Қазіргі итальяндық қасқырды 1921 жылы зоолог Джузеппе Альтобелло жеке түрше деп таныды, ол оның түсі мен бас сүйегінің жалпы еуропалық қасқырдан өзгешелігін атап өтті. Ол итальяндық популяцияның бас сүйегінің пішіні еуропалық қасқырдың бас сүйегіне қарағанда дөңгелек, ал тістері иттер мен алтын шакалдардың тістеріне ұқсас екенін айтты. Альтобеллоның жіктелуін кейінірек бірнеше автор, соның ішінде Реджинальд Иннес Покок, қабылдамады, ол C. l. italicus-ты C. l. lupus-пен теңестірді. 2002 жылы белгілі палеонтолог Р. М. Новак Италиядан және басқа Еуразиялық аймақтардан алынған сұр қасқырлардың бас сүйектері мен иттердің бас сүйектерін зерттеуде итальяндық қасқырдың морфологиялық ерекшелігін қайта растады. Бұл бағалаудың нәтижелері итальяндық қасқырлардың және басқа сұр қасқырлар мен иттердің бас сүйегі морфологиясында ешқандай үйлесімділік жоқ екенін көрсетті. Италиялық қасқырды ерекшелендіретін анықталған сипаттамалардың арасында бірінші премолярлар арасындағы салыстырмалы түрде тар таңдай, кең маңдай қалқаны және бет сүйегінің тегіш болуы болды. Зерттеу Canis lupus italicus-ты тануды ұсынды. 2005 жылдан бастап ол «Әлемдегі сүтқоректілер түрлерінің» үшінші басылымында C. l. lupus-пен синоним ретінде жіктеледі. Дегенмен, Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы оның ерекшелігін мойындайтын зерттеу мақалаларын тізімдейді және жариялайды.
Ұрпағы
Еуропадағы Mosbach қасқыры *Canis mosbachensis*-тің соңғы өкілі 456–416 мың жыл бұрын болған, ол *Canis lupus* қасқырына бастау берген кезде. Еуропадағы ең көне қасқырдың қалдықтары Римнің солтүстік-батысында, 406 мың жыл бұрын салынған Ла Полледрара ди Чеканиббио орта плейстоценді алаңында табылды. Апеннин қасқырларының генетикалық талдауы олардың соңғы 4700–23800 жыл ішінде 100–1000 есе азайғанын көрсетті, бұл Альп тауларының оңтүстігінде мыңдаған жылдар бойы басқа қасқыр популяцияларынан генетикалық оқшауланғанын көрсетеді. 1992 жылы әлемдегі 26 сұр қасқыр популяциясының митохондриялық ДНК-сын (мДНК) зерттеу итальяндық қасқырдың басқа сұр қасқыр популяцияларында жоқ бірегей митохондриялық гаплотипке (мутацияға) ие екенін көрсетті. Сұр қасқырдың мДНК-сына жүргізілген қосымша сынақтар, бірнеше еуропалық сұр қасқыр популяциясынан айырмашылығы, итальяндық қасқырлар басқа сұр қасқырлармен немесе үй иттерімен гаплотиптерді бөліспейтінін көрсетті. 2010 жылы зерттеулер Батыс Еуропадан келген 24 көне қасқырдың мДНК гаплотиптерін 44,000 және 1200 YBP аралығында қазіргі сұр қасқырлармен салыстырды. Филогенетикалық ағаш гаплотиптер бес мутациялық қадаммен бөлінген екі гаплогруппаны білдіретінін көрсетті. Батыс Еуропадағы ежелгі қасқыр үлгілерінің барлығы 2-гаплогруппаға тиесілі, бұл осы аймақта соңғы мұздық максимумға дейін және одан кейін 40,000 жылдан астам уақыт бойы 2-гаплогруппаның басымдығын көрсетеді. Қазіргі және бұрынғы жиіліктерді салыстыру Еуропада 2-гаплогруппаның саны соңғы мыңдаған жылдар ішінде 1-гаплогруппадан артық болғанын көрсетті, бірақ Солтүстік Америкада 2-гаплогруппа жойылып, соңғы мұздық максимумнан кейін 1-гаплогруппамен алмастырылды. Италиялық қасқыр - бұл осы ежелгі гаплогруппаға қосылған сұр қасқырдың жалғыз қалған түрі. 2016 жылы қазіргі және ежелгі қасқырлардың мДНК реттілігін зерттеу Еуропада екі генетикалық жағынан ерекше гаплотиптер Иберия қасқыры және жеке итальяндық қасқырды құрайтынын анықтады. Филогенетикалық ағаштың деректері бойынша итальяндық қасқыр Плейстоценнің соңғы кезеңіндегі көне қасқырларға жақын орналасқан. 2017 жылы зерттеулер итальяндық қасқырға тиесілі екінші мДНК гаплотипі табылды және морфологиялық және генетикалық жағынан ерекше итальяндық қасқырды кіші түр ретінде қарастыруға шақырды. 2019 жылы Солтүстік Италиядан алынған 19 кеш плейстоценді-голоценді қасқыр үлгілерінің мДНК зерттеуі бір үлгіден басқалары митохондриялық 2-гаплогруппаға кіретінін анықтады. Табылған алты гаплотиптің төртеуі ежелгі Берингия қасқырына, Солтүстік Еуропаның ежелгі қасқырына, кейбір қазіргі Еуропа мен Қытай қасқыр популяцияларына сәйкес келеді және қазіргі уақытта итальян қасқырларында кездесетін екі гаплотипке жақын. Италиялық қасқыр гаплотипі плейстоцендегі қасқырлардан бір-екі ғана мутация қашықтықта болды, бұл олардың итальяндық мұздық баспанасында мутацияға ұшырағанын көрсетеді. Италиялық қасқыр популяциясы митохондриялық және ядролық ДНК зерттеулерінде ерекшелендірілген генетикалық ерекшелікті білдіреді. Бұл Еуропадағы жалғыз қасқыр популяциясы, ол тек қана мДНК гаплогруппасына жатады, ол бір кездері Орталық және Батыс Еуропада 40,000 жылдан астам уақыт бойы және Солтүстік Америкада Соңғы мұздық максимумына дейін кең таралған. Сонымен қатар, Болоньядағы Сан-Лазаро-ди-Савена археологиялық алаңында табылған бір ит үлгісі үй иттерінің кладына кірді. 2020 жылы Еуразиялық қасқырлардың геномдық зерттеуі Динар Альпі Балқан таулары аймағының, Иберия түбегінің және Италияның популяциялары 10,500 жыл бұрын бір-бірінен бөлініп кеткенін, содан кейін олардың арасында гендер ағыны елеусіз болғандығын анықтады. Олардың ұзақ уақыт оқшаулануы олардың арасындағы морфологиялық және генетикалық айырмашылықтарды түсіндіреді. + Италиялық қасқырдың орташа карназиалдық тіс өлшемі (миллиметр) жылдар (мың) бұрын: Тіс өзгергіші 90 55 50 45 40 30 20 Бүгінгі төменгі m1 ұзындығы 24.5 24.0 28.0 28.5 27.5 28.0 29.0 27.0 төменгі m1 ені 10.0 9.5 11.25 11.75 11.25 11.5 12.0 11.0 жоғарғы P4 ұзындығы 22.0 25.0 24.75 26.0 24.5 24.0 25.5 24.0 Жоғарғы P4 ені 8.75 8.9 9.5 10.0 10.5 9.5 10.0 9.75
Canis lupus maximus (көк шошқа)
Canis lupus maximus (Boudadi Maligne, 2012) – Батыс Еуропадағы белгілі барлық қазба және қазіргі қасқырлардан ірі түр болды. Осы Соңғы Плейстоцен кезеңінің тармақшасының қазба қалдықтары Францияның оңтүстік-батысындағы Жауренс үңгірінен (Неспульс, Коррезе), 31 000 жыл бұрын; Maldidier үңгірінен (Ла Рок Гагеак, Дордонь), 22 500 жыл бұрын; және Грал құламасынан (Саулиак-сюр-Селе, Лот), 16 000 жыл бұрын табылған. Бұл қасқырдың ұзын сүйектері қазіргі Еуропа қасқырларына қарағанда 10%-ға, ал оның болжамды ата-тегі C. l. lunellensis-ке қарағанда 20%-ға ұзын. Тістері берік, төменгі премолярлардың (p2, p3, p4) артқы тістік тілімшелері және жоғарғы P2 және P3 тістері жақсы жетілген, ал төменгі карнасиалдың (m1) диаметрі кез келген белгілі Еуропа қасқырларынан үлкен. Еуропадағы қасқырлардың дене мөлшері алғашқы пайда болуынан бастап соңғы мұз дәуірінің ең жоғары нүктесіне дейін үнемі артқан. Бұл қасқырлардың мөлшерінің суық ортаға (Бергман ережесі) және көптеген аңдарға бейімделуі деп есептеледі, себебі олардың қалдықтары бұғылардың қаңқаларымен бірге табылған. 2017 жылғы зерттеуде итальяндық қасқырдың жоғарғы және төменгі карнасиал тістерінің өлшемдері C. l. maximus-ке жақын болды. C. lupus карнасиал тістерінің мөлшеріндегі өзгерістер мегафаунаның таралуымен байланысты. Италиялық қасқырдың дене мөлшері бірнеше ғасыр бұрын, Итальяндық Ренессанс кезеңінде қызыл бұғылардың жоғалуына байланысты азайды.
Сипаттама
Италиялық қасқырдың салмағы әдетте , бірақ кейбір ірі еркектер салмағы тіркелген. Оның дене ұзындығы және иық биіктігі шамамен құрайды. Жүні көбінесе сұрғылт-қызыл түсті болады, жазда қызғылт түске енеді. Қарын және еңкек аймағы неғұрлым ақшыл, ал арқасы мен құйрық ұшында, сондай-ақ кейде алдыңғы аяқтарында қара жолақтар кездеседі. Солтүстік-орталық Апеннин тауларында қара қасқырлар кездескені хабарланған, бірақ олардың тегі белгісіз, себебі кейбір меланистік жекелеген қасқырларда қасқыр-ит будандасуының белгілері байқалмайды. Әдетте, олар 2-ден 7-ге дейін жеке басқа топта тіршілік етеді.
Аумағы мен құқықтық мәртебесі
Қасқыр популяциясы 18-19 ғасырларда Еуропа бойынша күрт азайды, көбінесе адамдардың қудалауына байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталысымен Орталық Еуропаның барлық аймақтарынан және Солтүстік Еуропаның дерлік барлық бөлігінен жойылды. Олардың санының төмендеуі 1960 жылдарға дейін жалғасты, Италия, Испания, Португалия, Грекия және Финляндияда шашыраңқы топтары ғана сақталды. Содан бері қасқыр популяциясы табиғи түрде қайта қалпына келе бастады.
Италия
Италиялық қасқыр 1800 жылдардың ортасына дейін Италия түбегінде, соның ішінде Сицилияда кең таралған. Италияда сұр қасқырдың жойылуы Солтүстік Еуропадағыдай толық болған жоқ, себебі бұл түрге қатысты мәдени төзімділік жоғары болды. 1920 жылдары Альп тауларында дерлік жойылды, ал 1940 жылдары Сицилиядан мүлдем жоғалып кетті. Оның оңтүстік-орталық Апеннин таулары бойындағы ареалы 1950 жылдары салыстырмалы түрде үздіксіз болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда кең таралған уландыру науқандарының салдарынан бұл популяция азайды. 1960-1970 жылдар аралығында кем дегенде 400 қасқыр өлтірілді, нәтижесінде 1970 жылдардың басында популяцияның саны ең төменгі деңгейге жетті. Солтүстік Апенниндегі соңғы қасқыр 1946 жылы Генуядағы Санто-Стефано-д'Аветода өлтірілді, бірақ бұл оқшауланған жағдай болды, себебі жергілікті қасқырлар бұрыннан жойылған еді. Италиялық қасқырға алғаш рет 23 шілде 1971 жылы заңдық қорғау берілді, содан кейін 1973 жылы бүкіл ел бойынша халық санағы жүргізілді. Бұл санақ "Operazione San Francesco" (Сент-Франциск операциясы, Умбрия аймағындағы Губбио қаласында қасиетті Франциск қасқыр мен адамдар арасында бейбітшілік орнатқан дәстүрлі аңызға байланысты) деп аталатын консервациялық жоспардың бөлігі ретінде Дүниежүзілік табиғат қорының итальяндық бөлімшесімен қаржыландырылды. Санақ нәтижесінде итальяндық қасқырлардың саны 100-110 жеке тұлғадан тұратыны анықталды, олар оңтүстік-орталық Италияның негізгі таулы аймақтарында, Сибиллини тауларынан Ла-Силаға дейін фрагменттелген ареалда таратылды. 1983 жылы Италияның орталық және оңтүстік бөліктеріндегі екі аймақта 200-220 жеке тұлға тіркелді. 1990 жылдардың соңына қарай итальяндық қасқырлардың саны шамамен 400-500 жеке тұлғаға дейін өсті, олар Аспромонтеден Теңіз Альпіне дейін Апеннин тауларының барлық бөлігінде үздіксіз таратылды, сондай-ақ Тоскана мен Лациода оқшауланған популяциялар кездесті. 2008 жылы Трентинодағы Фием аңғарында қасқырдың сөресі табылды, ал 2010 жылға қарай Пьемонт аймағын 45-55 қасқыр қайта мекендегені есептелді. IUCN бағалауы бойынша түбектік популяция туралы ақпарат мынадай: «Италиялық қасқырлар популяциясы Апеннин таулары бойында 500-800 жеке тұлғадан тұрады деп есептеледі. Ареалдың пішіні тар және созылған, Апеннин тауларымен шектелген. Популяция Батыс Альпідегі популяциямен шектеулі байланысқа ие, ал соңғы генетикалық дәлелдер тек Альпке қарай гендер ағынын көрсетеді. Жақындағы саны мен ареалының өсуіне қарамастан, итальяндық қасқырлар популяциясы әлі де адам қысымынан (у, ату, көлік апаттары) жергілікті жойылуға өте осал, ал осы оқиғалардың стохастикалық сипаты сақтықпен бағалауды сақтауды ұсынады. Бұл популяция жойылуға жақын түрлер санатына жатпайды, бірақ ол қазіргі жағдайына оңай кері бұрылыс жасай алады».
Франция
1990 жылдардың басында итальяндық қасқырлар Италиядан Францияға өтуді бастады, олар елдің континенттік аумақтарының шамамен үштен бірінде, әсіресе Франция Альпісі мен Прованста, сондай-ақ Орталық Массивте бекінді. Францияда қасқырлардың пайда болуы туралы ресми хабарламалар жасалғанға дейін, Меркантур ұлттық паркі маңындағы шаруалар малдың ерекше жойылуына тап болды, ол кезде билік органдары оны бақылаусыз үй иттеріне байланысты деп санайтын. Францияда қасқырлар қорғалады; шаруалардың күнкөрісін қасқырлардың зиянынан қорғау мақсатында 1990 жылдардың соңынан бастап француз үкіметі мал бағымын жыртқыштардан қорғаудың түрлі тәсілдерін субсидиялады, оның ішінде электрленген жайылым қоршауларын, электрленген түнгі қораларды, қосымша жұмысшыларды жалдауды, мал күзетшіл иттерді сатып алу, оқыту және күтімін ұстауды. Италиялық қасқыр алғаш рет 1992 жылы Францияның оңтүстік-батысында көрінді. Алғашқы қоныстанудан кейінгі екі онжылдықта қасқыр Ронаның батысында, Орталық Массивте, шығыс Пиренейде, Юра және Вогез тауларында өз ареалын кеңейтті.
Испания
2000-2011 жылдар аралығында Каталонияда кем дегенде 13 көшпелі итальяндық қасқыр (12 еркек және бір ұрғашы) саналып тіркелді, бұл жергілікті ибериялық қасқырдың (C. l. signatus) аймақтан құрылысынан кейін бір ғасыр өткен соң орын алды. Олардың бірі 2018 жылы Каталонияның Baix Empordà аймағында жолда қаза тапқандығы туралы ақпарат тарады. Торрефрерусса жабайы табиғат орталығының техниктері мен ветеринарлар денесін Canis lupus italicus түр тармағына жатқызып анықтады.
Швейцария
Швейцарияға сұр қасқырдың таралуының алғашқы дәлелі 1995–1996 жылдары оңтүстік Вале кантонында тіркелді, онда шамамен 100 қой өлтірілді. 1998–1999 жылдары 40 қой өлтірілді және екі қасқыр браконьерлік пен көлік соқтығысынан өлген күйі табылды. Алғашқы қасқыр үйіргі алғашқы қасқырлар оралғаннан кейін 17 жыл өткен соң, 2012 жылы Гризон кантонында құрылды. Бұл алғашқы үйірдің көбейтілген F07 аналығы 2023 жылы әлі тірі екені расталды, яғни ол 13–14 жаста. Алғашқы үйірдің құрылуынан бері Швейцариядағы қасқырлардың саны қарқынды өсуде. 2023 жылы 240 қасқыр, Швейцарияда толығымен 18 қасқыр үйірі және Франция немесе Италия шекарасында бес үйір тіркелді. Италиялық, француздық және швейцариялық қасқырлардың барлығы бірдей мтДНК гаплотипін бөліседі, бұл гаплотип әлемдегі ешбір басқа қасқыр популяциясында табылған емес. Бұл итальяндық бастапқы популяциядан қасқырлардың табиғи таралуының сценарийін растайды. Италиялық және Динарлық қасқыр популяциялары ұзақ уақыт бойы ерекше болып келгенімен, олардың ареалдары кеңейген сайын біртіндеп жапсарысуда. Швейцарияның Глар кантонында осы екі популяциядан шыққан қасқырлардың ұрпағынан туған алғашқы гибридтік бала тіркелді.
Мәдени маңызы
Жануар Римге дейінгі, Рим және кейінгі итальян мәдениеттерінде маңызды орын алады. Терри Джонстың айтуынша, "римдіктер [Ромул, Ремус және қасқыр туралы әңгімені] әдемі оқиға ретінде қабылдамады; олар қасқырдың ашкөздігі мен қатыгездігі ана сүтімен сіңірілгенін көрсетуді ниеттендірді". Қасқыр Марсқа да қасиетті саналды, ал шайқасқа барар алдында оны көру жақсы белгі деп есептелді. Мифтің бастауы көршілес сабин тайпалары арасындағы қасқырға табынушылыққа барады. Сабин тайпалары қасқырды атау үшін екі сөз қолданды: hirpus (діни контексте қолданылған) және lupus, соңғысы латын тіліне сіңірілген. Римдіктер қасқырға табынбаса да, оларды өлтіру тыйым салынған деп есептелді; этрускілерден айырмашылығы, римдіктер қасқырларды сирек түрлі рәсімдерде құрбандыққа шалған, және амфитеатрларда қасқырлар көптеп кездескенімен, басқа экзотикалық жануарлармен салыстырғанда оларды пайдалану туралы жазбалар табылған жоқ. Плиний Үлкен куәландырғандай, римдік халық медицинасында қасқырды қолдану, жылан немесе аю сияқты басқа жануарлармен салыстырғанда шектеулі болды, және кең таралған бейнелерге қайшы, римдік әскерлері қасқыр терілерін кимеді, тек velites деп аталатын ең кедей және жас жауынгерлер ғана өздерін ерекшелеу үшін қасқыр терілерін киген. Қалаларға немесе храмдарға кірген қасқырлар, қашқақтау мүмкіншілігі болмаған жағдайда ғана өлтірілді, ал егер құбылысқа ұшыраған кезде, былдырықұрттар, сары жорғалар мен сұрқайлар сияқты қасиетті жерлерге кірген жануарлар дереу жойылды. Италияда қасқырларға деген жағымсыз көзқарас негізінен ломбардтардың басып кіруімен байланысты, олар өздерінің шабуылдарын және жорықтарын қасқыр шабуылы ретінде сипаттап, қасқырлардың беделін түсірді. 1920 жылдардың басында Италияда еркекқұйрықтарға сенім әлі де кең таралған, сондықтан ауыл тұрғындары түнде сыртта демалып жатқанда беттерін жабу дәстүрлі болды, себебі толық айға қарап ұйықтаған адам қасқырға айналады деп есептелді. Қасқыр итальяндық халық медицинасында да маңызды рөл атқарды. Баланың іш қағысы қасқырдың ішегімен толтырылған қапты баланың мойнына байлау арқылы емделді, ал түсік алдырмау үшін ананың қарнына қасқырдың ішегі байланды. Ревматизм мен тонзиллит қасқыр майымен емделді, ал қасқырдың тісі немесе жүні зұлым көзден сақтану үшін талисман ретінде тағылды. Римдіктер қасқырларды адамдарға аса қауіпті деп санамаған, олардың адамдарға шабуыл жасағаны туралы мәліметтер тек мақал-мәтелдерде және аңыздарда кездеседі. Италияда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1960 жылдары құтыру ауруының жойылғаннан кейін адамдарға қасқыр шабуылдары туралы ешқандай жазбалар жоқ, бірақ тарихшылар Солтүстік Италияның орталық По аңғары аймағындағы (қазіргі Швейцарияның бір бөлігін қамтиды) шіркеу және әкімшілік деректерді зерттеу барысында 15-19 ғасырлар аралығында қасқырдың адамдарға шабуыл жасағаны туралы 440 дерек тапты. 19 ғасырдағы деректерге сәйкес, 1801 жылдан 1825 жылға дейін 112 шабуыл тіркелді, олардың 77-сі адам өліміне әкелді. Осы деректердің тек бесеуі ғана құтыру ауруына шалдыққан жануарларға қатысты.