Кіріспе

Михинтале – Шри-Ланкадағы Анурадхапура қаласына жақын орналасқан тау шыңы. Шри-Ланкалықтар бұл жерде будда монахы Махинда мен патша Деванампиятисса кездесіп, Шри-Ланкада буддизмнің пайда болуына бастама берген деп санайды. Қазір бұл қасиетті саяхат орыны, сондай-ақ бірнеше діни ескерткіштер мен қираған құрылыстардың орны.

Тарих

Анурадхапураның шығысында, Анурадхапура – Тринкомали жолына жақын жерде "Миссака Паббата" орналасқан. Оның биіктігі 1000 фут (305 м) және бұл таулы аймақтың ең биік шыңдарының бірі. Дипавамса мен Махавамса бойынша, Тера Махинда Посон (маусым) айының толу күнінде Үндістаннан Шри-Ланкаға келіп, патша Деванампиятиссамен кездесіп, буддалық ілімді уағыздады. Бұл кездесу өткен орын Шри-Ланка буддистері үшін қастерлі. Сондықтан, Посон айында буддистер Анурадхапура мен Михинталеге қажылыққа барады. Махинда – Үндістан императоры Ашоканың ұлы. Ашока патша Нигродха есімді монахтың ықпалымен буддизмді қабылдады. Патша кеңейімді соғыстардың салдарынан туған қирауды көргеннен кейін зор қайғыға батты. Осы бейбіт жас монахпен кездесу оның өміріндегі маңызды өзгеріс болды. Содан кейін ол соғыстан бас тартып, бейбітшілік туралы хабар таратуға бел буды. Оның ұлы мен қызы буддалық монахтар болып, ағартылған арахаттарға айналды. Бейбітшілік хабарын соғыс емес, оның арқылы тарату үшін Ашока ұлы Махинданы Ланка аралына – "Сихале" деп те аталатын аралға жіберді. Бұл аралды оның досы, патша Деванампиятисса басқарды. Осылайша, "Махинда" – үнді есімі болса, "Сихале" тілінде "Михинду" деп аударылды.

"Сихала" тілінде "Mihin Thalé" сөзбе-сөз "Михиндудың үстіртқы жазығы" дегенді білдіреді. Бұл үстіртқы жазық таудың басында орналасқан. Арахат Михинду осы жерден патша Деванампиятиссаны есіммен атап, еленді атудан тоқтатыпты. Сондықтан, "Mihin Thalé" – ерекше "Сихала" термині. Ежелгі заманнан бері Михинталеге көтерілу үшін үлкен сатылар салынған. Патша Деванампиятисса монахтардың тұруы үшін вихара мен 68 үңгір салғаны айтылады. Михинталеде осы кезеңдегі монастырларға тән барлық қосымша құрылыстармен бірге буддалық монастырлар немесе вихаралар бірте-бірте көбейді.

Жазулар

Михинтале жазулары – Шри-Ланканың Михинтале қаласында табылған жазулар жинағы, б.з.б. үшінші ғасырдан б.з. 10-ғасырына дейінгі кезеңге жатады. Осы кезеңде Анурадхапура патшалығы гүлденген. 10-ғасырдан кейін Михинталеде жазулар табылған жоқ, бұл патшалықтың Анурадхапурадан Полоннаруваға көшіп кетуімен байланысты болуы мүмкін. Михинтале аймағында б.з.б. 3-ғасырдан б.з. 1-ғасырына дейінгі аралықта барлығы 106 брахми жазуы табылды. Бұл жазуларды Михинтала Канда Раджагири үңгірінде, Михинтала Анаикутти Кандасында және Атвехера Кандасында кездестіруге болады. Осы жазулардың көпшілігі брахми әріптерімен жазылған, ал б.з. 10-ғасырында жазылған Михинтале тақташасы – барлық жазулардың арасындағы ең ұзыны және ең жақсы сақталғаны. Бұлардан өзге, Кантака Четияда, Села Четияда, Атвехера Кандасында да жазулар табылған, ал Идикату Сея Дагоба қазбалары барысында мыс тақташалардағы жазулар ашылды.

Аурухана

Таудың етегінде аурухананың қираған қалдықтары, емдік монша (немесе науқастарды емдік майға батырған тас қайық) және ежелгі заманға жататын тас жазулар мен құмыралар табылды. Аурухана мен жартасқа кететін баспалдақтардың арасында үлкен монастырьдың қираған қалдықтары орналасқан. 38 метрлік төртбұрышты ғимараттың еденінде әдемі ою-өрнектер, сондай-ақ тас балюстрадалар мен күзет тастары бар. Бұл беткей тік болғандықтан, баспалдақтар беткейдің шығыс жағында, кең және 4 бөлімге бөлінген. Бұл баспалдақ 1840 сатыдан тұрады, олар граниттен жасалған және шыңға дейін жетеді. Бірінші баспалдақтардың соңында, жазықтықтың оң жағында шағын тау шыңы орналасқан. Осы шыңда ең әйгілі Кантака Четия орналасқан. Хайнц Э. Мюллер-Диц (Historia Hospitalium, 1975) аурухананы, мүмкін, әлемдегі ең көне аурухана деп сипаттаған.

Кантака Цетия

Кантака Цетия – шамамен 425 фут айналасы бар дөңгелек ступа. Оның үш қабатты жиегі бар. Төрт бағытта төрт фронтиспиі бар. Алдыңғы бет Ваахалкада деп аталады. Барлық Ваахалкадаларда ергежейлілер, жануарлар, адамдар, құдайлардың суреттері және гүл мотивтері бейнеленген. Кантака Цетия Ваахалкадасындағы ең маңызды мүсіндердің бірі – екі қолы бар, піл басты құдай. Саивиттер оны Ганапати немесе Ганеша деп атайды. Төрт вахалкаданың төртіншісіндегі төрт бұрышты тіректердің үстінде әртүрлі жануарлар бейнеленген: шығыста – піл, солтүста – арыстан, батыста – жылқы, оңтүста – бұқа. Үндістан мен Шри-Ланканың көптеген археологтары осы жануарлар мен төрт бағыт арасында символикалық байланыс бар деп санайды. Бірақ олар әрбір жануарды нақты бағытпен байланыстыруда келіспейді. Дегенмен, Шри-Ланканың ай тасында және Сараннатхтағы Арыстан астанасында осы төрт жануардың қозғалыстағы бейнесін көруге болады. Сонымен қатар, Шри-Ланканың солтүстік жазығында, Яффна түбегінде және Рунунадағы Акуругодада табылған монеталарда мынадай белгілер бар: 1. бір жағында арыстан, екінші жағында шеңбердің ортасында шаршы түрінде орналасқан төрт нүктеден тұратын топ; 2. бір жағында жылқы, екінші жағында шеңбердің ортасында шаршы түрінде орналасқан төрт нүктеден тұратын топ; 3. бір жағында бұқа және екінші жағында шеңбердің ортасында шаршы түрінде орналасқан төрт нүктеден тұратын топ. Сонымен қатар, Шри-Ланканың солтүстігі мен оңтүстігінде бір жағында бұқа, екінші жағында піл бейнеленген монеталар табылған. Үндістанда бір жағында бұқа, екінші жағында арыстан бейнеленген монеталар табылған. Демек, арыстан, жылқы және бұқа нақты төрт нәрсенің тобымен байланысты. Сондықтан арыстан, жылқы және бұқа төрт нәрсенің тобымен байланысты адамды бейнелейді. Осылайша, арыстан, жылқы, піл және бұқа төрт асыл шындықпен байланысты Будданы бейнелейді деген қорытындыға келуге болады. Монеталар, мүсіндер және т.б. бойынша тағы да зерттеулер осы қорытындыны растайды. Сингалдық археологтар мен тарихшылар осы ступаны Суратисса патша салғанын айтады. Песавалалу және фронтиспи көбінесе сақталған. Ступаның 40 фут (12 метр) биіктігіндегі қираған қалдықтары бар. Монахтар ступаға жақын үңгірлерде тұрған. Бұл ступаны Ладжитисса патша жаңартып келген. Бұл б.з.б. 1 ғасырға жатады деп күмәнсіз.

Асхана

Аула үшінші баспалдақтардың соңында орналасқан. Ауланың сол жағында асхана орналасқан. Төртбұрыштың ұзындығы 62 фут (19 метр), ені 25 фут (8 метр) және ол қоймамен қоршалған. Мұнда құбырдың бір бөлігі табылғандықтан, жүйелі және жақсы жоспарланған құбыр желісі болған деген қорытынды жасауға болады. Асхананың жанында екі тас тостағанды көруге болады, олар азық-түлік сақтау үшін пайдаланылған. Ғимараттың кіреберісінің екі жағында 2 үлкен гранит тақташаға Михинтале тас жазулары деп аталатын 2 жазу ойылып жазылған. Монастырьдың әкімшілік мақсаттарына қатысты ережелер мен талаптар осы екі тас тақтаға жазылған. Бұл жазуды патша Михинду (956-976 жж.) орнатқан, және ол қызметкерлерге төленген жалақының тізімін қамтиды. Тағы бір жазықтың жанында монахтардың жиналыс залы орналасқан. Монахтар осында Дхамма мен Винаяны талқылау үшін жиналатын. Бұл 62 фут (19 метр) шаршы аланы бар ашық ғимарат, ол 48 тас бағанаға орнатылған. Залдың ортасында 4 кіреберісі бар тұғырнама орналасқан. Асхананың шығысында 88 фут (27 метр) көлеміндегі ступа орналасқан. Ол әлі анықталмаған.

Амбастала Дагоба

Таудың басына жақын жазықта орналасқан және оны Макалантисса патша салған деген әңгіме бар. Қалдықтар ступаны қоршап тұрған үй болғанын көрсетеді. Дагобаның ішінде ұлы елші Махинданың қасиетті деректері сақталған делінеді. Дәл осы жерде Деванампиятисса патша алғаш рет Арахант Махиндамен кездескен. Осы кездесу болған дәстүрлі орын Амбастала Дагобасымен белгіленген.

Арахат Махинда үңгірі

Амбастала-Догобадан тар жолмен өткенде, беткейде Михинду Гухава, яки Арахант Махинданың үңгірі деп белгілі үңгір орналасқан, сол жерде ол тұратын болған. Үңгірлердің арасында ең танымал және буддистер үшін ең қасиеттісі – Тера Махинданың демалуға әдеттенген жалпақ тақтасы бар осы үңгір.

Маха-ступа

Бұл ірі ступа, Маха Сея деп белгілі, Михинтале төбесінің ең жоғарғы нүктесінде орналасқан. Оны патша Махадатхика Маханага (б.з. 7-19 жылдары) салған, оның негізінің диаметрі 136 фут (41 метр) құрайды. Бұрын қираған ступа толыққанды түрде қалпына келтірілді.

Арадхана галасы

Бұл Маха-Сейя төбесінен көрінетін төбеде орналасқан. Қатты жел болған күнде де, паломниктер осы жартасқа барудан жалықпайды, оған көтерілуге көмектесетін темір қоршаулар орнатылған. "Махавамса" сияқты ежелгі кітаптарда Махинда Шри-Ланкаға ауа арқылы келгені жазылған. Ол төмен түсіп, Арадхана Галаның үстіне қонды және сол жерде алғаш рет Деванампиатисса патшамен кездесті.

Калудия Покуна

Михинтальдегі танымал тоғандардың бірі. "Калу" сөзі "қара" дегенді білдіреді. "Дия" сөзі "су", ал "покуна" сөзі "көл" деген мағынаны білдіреді. Осы атау судың қара түсті көрінуіне байланысты қойылған. Жаңа ай күні Калу Будда Ракхита Тера Калудия Покунаның жанындағы Тимбирия ағашының астында отырып, Калакарама Суттаға негізделген уағыз айтқан деп саналады.

Нага покуна

Нага Покуна «Жылан көлі» дегенді білдіреді. Аты астарында қаптарын жайған жыландардың бейнесінен шыққан; ол бұл жердегі ең танымал көлдердің бірі. Амбасталаядан батыс жақтан өтіп бара жатқанда, сатыларға шығу керек. Сатыдан төмен түскенде Нага Покуна көрінеді. Махаванса Шри-Ланкаға Тера Махинданың келуі туралы ақпаратпен байланысты Нагакатуска деп аталатын көлді еске алады. Сондай-ақ, жылнамада Аггабодхи I (575-608 жж.) патшаның Нагасонди деп аталатын көл салғаны жазылған. Осы мәліметтерге сүйенсек, Нагакатуска деп аталатын табиғи көлді Аггабодхи патша қолмен жасалған көлге айналдырған деп болжауға болады. Жаңбыр суымен толыған бұл көл Арыстан көліне, садақа залына және Михинтала монахтарының күнделікті қажеттіліктеріне су жеткізеді.

Сингха Покуна

Сингха Покуна "Арыстан тобы" деген мағынаны білдіреді, атауы жүйрік арыстан бейнесінен шыққан. Бұл жерде монахтар (бикхустар) пайдалануы үшін су жиналған. Су Нага Покунадан туннель арқылы жеткізіледі.

Будда мүсіні

Амбаштала дагобасының жанында үлкен ақ Будда мүсініне қарай жартастан қашалған баспалдақ бар.