Қылмыстық жауапкершілікте кінәлі ниетті дәлелдеу қажеттілігінің жоқтығы

Кіріспе

Қылмыстық жауапкершілік, мұнда менс-реа мен актус-реус екеуі де дәлелденуі міндетті емес

Қылмыстық құқықта қатаң жауапкершілік – бұл менс-реа (латын тілінде "кінәлі ниет") актус-реус ("кінәлі әрекет") құрамына кіретін бір немесе бірнеше элементтерге қатысты дәлелденуі қажет емес, бірақ қылмыстың басқа элементтеріне қатысты ниет, немқұрайлылық немесе хабардар болу талап етілуі мүмкін. Жауапкершілік қатаң деп есептеледі, себебі айыпталушылар өз әрекеттері немесе әрекетсіздігін қылмыстық қылмысқа алып келген бір немесе бірнеше факторларды білмесе де, кінәлі деп танылуы мүмкін. Сондықтан айыпталушылар ешқандай кінәлі болмауы мүмкін, яғни тіпті ең төменгі деңгейдегі менс-реа – қылмыстық немқұрайлылық та болмауы мүмкін. XIX ғасырда Ұлыбританияда фабрикалардағы еңбек және қауіпсіздік стандарттарын жақсарту үшін қатаң жауапкершілік заңдары енгізілді. Фабрика иелерінің менс-реасын дәлелдеу өте қиын болды және қылмыстық қудалаудың азаюына әкелді. Қатаң жауапкершілік қылмыстарының енгізілуі сотталғандардың санының артуына себеп болды. Бүгінгі күні қатаң жауапкершілікке жататын кең таралған қылмыстарға кәмелетке толмағандарға алкоголь сату және заңмен қорғалған зорлау жатады. Бұл заңдар әлеуметтік мінез-құлықты реттейтін құқық бұзушылықтарда қолданылады, онда сотталған адамға минималды өкініш келтіріледі, немесе қоғам зиянды алдын алуға мүдделі және қылмыстың қорқынышты әсерін барынша арттыруды қалайды. Қатаң жауапкершілікті қолдану жеке жағдайларда өте әділетсіз болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияның Фармацевтикалық қоғамының Сторквенге қарсы ісінде, фармацевт жалған дәрігердің рецептін ұсынған науқасқа дәрі-дәрмек берген, бірақ Лордтар палатасы фармацевттің кінәсіз екенін мойындағанмен сотталды. Бұл дәрі-дәрмектердің теріс пайдаланылуының әлеуметтік зияны зор екендігімен және фармацевттер дәрі-дәрмек бермес бұрын рецепттерді тексеруге бар күштерін салуы керек екендігімен қабылданды. Сол сияқты, жауапкершілік ауыспалы жауапкершілік немесе корпоративтік жауапкершілік арқылы басқа біреуге жүктелгенде, мұндай жүктеудің салдары қатаң жауапкершілік болуы мүмкін, бірақ кейбір жағдайларда айыпталушыға да менс-реа жүктелуі мүмкін, сондықтан теориялық тұрғыдан алғанда, ол нақты қылмыскердей кінәлі болады.

In criminal law, strict liability is liability for which mens rea (Law Latin for "guilty mind") does not have to be proven in relation to one or more elements comprising the actus reus ("guilty act") although intention, recklessness or knowledge may be required in relation to other elements of the offense. The liability is said to be strict because defendants could be convicted even though they were genuinely ignorant of one or more factors that made their acts or omissions criminal. The defendants may therefore not be culpable in any real way, i. e. there is not even criminal negligence, the least blameworthy level of mens rea. Strict liability laws were created in Britain in the 19th century to improve working and safety standards in factories. Needing to prove mens rea on the part of the factory owners was very difficult and resulted in very few prosecutions. The creation of strict liability offenses meant that convictions were increased. Common strict liability offenses today include the selling of alcohol to underage persons and statutory rape. These laws are applied either in regulatory offenses enforcing social behaviour where minimal stigma attaches to a person upon conviction, or where society is concerned with the prevention of harm, and wishes to maximise the deterrent value of the offense. The imposition of strict liability may operate very unfairly in individual cases. For example, in Pharmaceutical Society of Great Britain v Storkwain, a pharmacist supplied drugs to a patient who presented a forged doctor's prescription, but was convicted even though the House of Lords accepted that the pharmacist was blameless. The justification is that the misuse of drugs is a grave social evil and pharmacists should be encouraged to take even unreasonable care to verify prescriptions before supplying drugs. Similarly, where liability is imputed or attributed to another through vicarious liability or corporate liability, the effect of that imputation may be strict liability albeit that, in some cases, the accused will have a mens rea imputed and so, in theory, will be as culpable as the actual wrongdoer.

Австралия

Қылмыстық кодекстің 1995 жылғы (Cth) Заңы 6-бөлімінде қатаң жауапкершілік және толық жауапкершілік анықталады. Соңғы еңбек қорғау және денсаулық сақтау заңнамасы еңбек қорғау және денсаулық сақтау саласындағы құқық бұзушылықтар үшін қатаң жауапкершілік белгілейді. Сондай-ақ, ластану сияқты басқа да өнеркәсіптік құқық бұзушылықтар да қатаң жауапкершілік принципі бойынша қабылданады. Ұшақтар мен ұшқышсыз аппараттарды пайдаланушыларға қатысты әуе қауіпсіздігі ережелерінің көп бөлігі қатаң жауапкершілікпен жазаланатын құқық бұзушылықтар ретінде бекітілген.

Канада

1978 жылдан бері Канаданың қылмыстық заңдары «қатаң» және «абсолютті» жауапкершілік қылмыстары арасындағы ерекшелікті мойындайды. R. v. Sault Ste Marie ісінде Канаданың Жоғарғы соты реттеушілік құқық бұзушылықтары үшін екі деңгейлі жауапкершілік жүйесін құрды. Бұл жүйе бойынша, мемлекеттік айыптаушылық қылмыстың субъективтік жағын дәлелдеуден босатылады. Дегенмен, қатаң жауапкершілік қылмыстары айыпталушыға тиісінше күтімділік көрсетуді қорғау құралы ретінде ұсынады, бұл абсолютті жауапкершілік жағдайларында жоққа шығарылады. Сонымен қатар, заңмен керісі көрсетілмесе, сот барлық реттеушілік құқық бұзушылықтары қатаң жауапкершілікке жатады деп есептейді. 1982 жылы Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы қабылдалғаннан кейін бұл ерекшелік Re B. C. Motor Vehicle Act ісінде сақталды. Жоғарғы сот сондай-ақ, абсолютті жауапкершілік қылмысына, қаншалықты алыс болса да, түрмеге жабу мүмкіндігінің болуы айыпталушының 7-бабындағы бостандық құқығын бұзады деп шешті.

2003 жылғы Жыныстық құқық бұзушылықтар туралы заң

2005 жылы R v G ісінде 15 жастағы бала 13 жасқа толмаған баланы зорлауда айыпталды, бұл 2003 жылғы Жыныстық құқық бұзушылық туралы заңның 5-бөліміне сәйкес қылмыс. Прокуратура баланың 12 жасар қыздың 15 жаста екеніне сенгенін мойындады, бірақ оған 12 айға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Бұл шағымда шартты түрде босатуға дейін қысқартылды, бірақ 3 2 шешімінде Лордтар палатасы айыпты жоюдан бас тартты.

Германия

Германияда қатаң жауапкершілік қазіргі таңда жоқ, себебі ол "nulla poena sine culpa" принципіне (күнәсіз жаза болмайды) қайшы келеді. Германия Рейхінде қатаң жауапкершілік болған, мысалы, § 18 Wechselstempelgesetz, § 95 Reichsstempelgesetz.

Америка Құрама Штаттары

Федералды конституция тиісті сот процесін жүргізу құқығын бекіткендіктен, АҚШ әдетте тек ең жеңіл қылмыстар мен құқық бұзушылықтарға ғана қатаң жауапкершілік қолданады. Мысалы, тұрақтап қою ережесін бұзу, онда мемлекет тек айыпталушының көлігі белгілі бір тротуардың жанында дұрыс емес тұрғанын дәлелдеуі керек. Зорлау және кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстар әдетте кінәлілік немесе ниеттілік (mens rea) дәлелдеуді талап етеді. Әйтпесе, тіпті жақсы ниетпен медициналық көмек көрсету кезінде болған кез келген жазасыз өлім де, кісі өлтіру айыптамасына және түрме жазасына әкелуі мүмкін. Мас күйде көлік жүргізу заңдарында қатаң жауапкершілік жиі кездеседі; жаза қатаң жауапкершілік негізінде беріледі, ниеттілік талабы болмайды. Бұл 2004 жылы АҚШ Жоғарғы Сотында қарастырылған Leocal v. Ashcroft ісі үшін маңызды болды, онда депортация туралы шешім күштен шығарылды, өйткені депортацияға себеп болған айыптама қатаң жауапкершілікпен жасалған қылмыс еді, ал депортация тек "зоттылық қылмысы" болған жағдайда ғана рұқсат етіледі (қылмыстың өзінде зорлық немесе оның болу мүмкіндігі болған). Көптеген штаттарда, жасқа қарамастан жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу (statutory rape) қатаң жауапкершілікпен қарастырылатын қылмыс саналады. Мұндай штаттарда, 2007 жылғы мәліметтер бойынша 22 штатта, екінші тараптың жасын білмесе де, тіпті кәмелетке толмаған адам 18 жасқа толғанын көрсететін куәлік танытса да, қылмыстық айыптама алу мүмкін. Америка құқық институтының Үлгілік қылмыстық кодексі қатаң жауапкершілікті көбінесе жеңіл құқық бұзушылықтармен ("бұзушылықтармен") шектейді. Алайда, United States v. Kantor ісінде, онда кәмелетке толмаған порноактыриса Traci Lords қатысты, Тоғызыншы апелляциялық соты құрбан болған тарап айыпталушыларды қылмыс жасалмайды деп ойлатып, фактілік қателікке қасақана түсірген жағдайда "жақсы ниетпен" қорғану мүмкіндігін енгізді. "Жақсы ниетпен" қорғану үшін айыпталушының қылмыс жасамайтынына сенуіне нақты себептер болғанын көрсету қажет, тек оның қылмыс жасалып жатқанын білмегені жеткіліксіз.

Пайдаланылған әдебиеттер

Аллен, Майкл. (2005). Қылмыстық құқық оқулығы. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Карпентер, (2003). "Заңды зорлау, қатаң жауапкершілік және қоғамдық мүддеге қатысты қылмыстық модель". Американдық құқық журналы. 53-том, 313-бет. Карсон, В. Г. (1970). "Қатаң жауапкершілік және фабрика заңнамасын қолданудың кейбір әлеуметтік аспектілері". Қазіргі заманғы құқық журналы. 33-том, 396-бет. Глэзбрук, П. Р. (2001). "Сіз оның қанша жаста екенін ойладыңыз?" Кембридж құқық журналы, 26-бет. Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламенті (2006). Қатаң және абсолютті жауапкершілік (Тақырып бойынша мақала). Ормерод, Дэвид. (2005). Смит және Хоган қылмыстық құқығы. Лондон: LexisNexis. Симонс, (1997). "Қатаң қылмыстық жауапкершілік қашан әділ?" Қылмыстық құқық және криминология журналы. 53-том, 1075-бет. Уайт, Д. (2014). Рұқсат беру жүйелері және мемлекеттік корпоративтік қылмыс. Мемлекеттік қылмыс, 3; 2, 237-246-беттер.