Желкенді кемелердің теңіз тактикасы

Кіріспе

Желкенді кемелердің теңіз тактикасы – ескектік кемелерде қолданылған галереялық тактикадан өзгеше, желкенді кемелердің теңіз шайқасында қолданған тактикасы. Бұл мақала шамамен 1500 жылдан 19 ғасырдың ортасына дейінгі кезеңді қамтиды, одан кейін желкенді соғыс кемелері бу күшімен жүретін броненосцтармен алмастырылды.

Ерте тарих

Көне заманнан бері теңіздегі соғыс құрлықтағыдай болған: жаяу қарумен, садақпен және жебелермен, бірақ шайқас алаңдарының орнына ағаш платформаларда. Оқтардың пайда болуы маңызды өзгеріс болғанымен, кемелер арасындағы шайқастың динамикасын баяу өзгертті. Кемелердегі алғашқы оқтар ашық палубаға және шайқас мұнараларына орнатылған, оларды иеленуге бір-екі адам ғана жеткілікті болған, балқытылған темірден жасалған шағын құралдар еді. Олардың мақсаты – жауды жаралау, өлтіру немесе жай ғана есінен таныту, дүрсілтіп, қорқыту болған, содан кейін кемеге шабуыл жасауға дайындалу. Оқтардың күшті оқ-дәріге төтеп беруге қабілетті болуымен, олар тек экипажға ғана емес, кемеге де зиян келтіру мүмкіндігін арттырды. Бұл оқтар бұрынғы жеке тұлғаға қарсы қарулардан әлдеқайда ауыр болғандықтан, кемелерде төменгі деңгейде орналастырылып, кемелердің тұрақсыздығын болдырмау үшін оқ ату тесіктерінен атылатын. Солтүстік Еуропада клинкерлі қаптамамен кеме жасау әдісі корпуста тесіктер жасауды қиындатты, себебі клинкерлі (немесе қысқышпен біріктірілген) кемелердің құрылымдық беріктігінің көп бөлігі сыртқы корпуста болды. Шешім – кеме салмағын көтеруге арналған ішкі қаңқалық құрылымға сүйенетін кемелерден жасалған кемелерді біртіндеп қабылдау болды. XV ғасырда қозғалтқыштың дамуы, бір мачталы, тік желкенді кемелерден үш мачталы карактарға дейін, тік және латин желкендерінің үйлесімімен кемелерді епті және маневрлеуге оңай етті. Кемелердің корпусына оқ ату тесіктері 1501 жылы енгізілді. Дәстүр бойынша, оның авторы бретондық кеме жасаушы Дешарж болған, бірақ бұл жүз жылдар бойы қолданылып келген сауда кемелерінің артқы жағындағы жүк тиеу тесіктерін біртіндеп бейімдеу болуы мүмкін. Бастапқыда, оқ ату тесіктері кеменің артқы жағына бағытталған, соққыға түсіретін ауыр қаруларды орнатуға арналған, бірақ көп ұзамай оқ ату тесіктері кеменің бүйірлеріне көшірілді. Бұл тарихта алғаш рет кеменің бір жағындағы барлық қарулардан біріктірілген атыс жасауға мүмкіндік берді – кем дегенде теориялық тұрғыда, бортылық атыс. XVI ғасырда қарулар бекітілген орындарда деп есептелді және олар келісілген залптарда емес, жеке-жеке атылуға арналған. 1590 жылдарға дейін ғана ағылшын тілінде "broadside" сөзі кеменің жағында емес, кеменің бүйірінен атыс жасауды білдірді. XVI және XVII ғасырлардағы теңіз тактикасы алға қараған ауыр қарулармен жабдықталған, ескірген ескектермен күресуге бағытталған, олар нысанаға қарсы кеменің барлық бөлігін бұрып, ату үшін маневр жасайтын. Желкенді кемелерге қарағанда теңізге жарамсыз және жоғарырақ суға көтерілген кемелерге шабуыл жасауға бейім болғанымен, ескектер үлкен желкенді кемелердің корпусына төменнен дәл және ауыр оқтар ату қабілетіне байланысты және желге қарсы жүзуге қабілетті қарсыластарынан қашуға мүмкіндік бергендіктен, қауіпті қарсылас болды.

Since ancient times, war at sea had been fought much as on land: with melee weapons and bows and arrows, but on floating wooden platforms rather than battlefields. Though the introduction of guns was a significant change, it only slowly changed the dynamics of ship to ship combat. The first guns on ships were small wrought iron pieces mounted on the open decks and in the fighting tops, often requiring only one or two men to handle them. They were designed to injure, kill or simply stun, shock and frighten the enemy prior to boarding. As guns were made more durable to withstand stronger gunpowder charges, they increased their potential to inflict critical damage to the vessel rather than just its crew. Since these guns were much heavier than the earlier anti personnel weapons, they had to be placed lower in the ships, and fire from gunports, to avoid ships becoming unstable. In Northern Europe the technique of building ships with clinker planking made it difficult to cut ports in the hull; clinker built (or clench built) ships had much of their structural strength in the outer hull. The solution was the gradual adoption of carvel built ships that relied on an internal skeleton structure to bear the weight of the ship. The development of propulsion during the 15th century from single masted, square rigged cogs to three masted carracks with a mix of square and lateen sails made ships nimbler and easier to manoeuvre. Gunports cut in the hull of ships had been introduced as early as 1501. According to tradition the inventor was a Breton shipwright called Descharges, but it is just as likely to have been a gradual adaptation of loading ports in the stern of merchant vessels that had already been in use for centuries. Initially, the gunports were used to mount heavy so called stern chasers pointing aft, but soon gunports migrated to the sides of ships. This made possible for the first time in history coordinated volleys from all the guns on one side of a ship, broadsides, at least in theory. Guns in the 16th century were considered to be in fixed positions and were intended to be fired independently rather than in concerted volleys. It was not until the 1590s that the word "broadside" in English was commonly used to refer to gunfire from the side of a ship rather than the ship's side itself. Naval tactics throughout the 16th century and well into the 17th century were focused on countering the oar powered galleys that were armed with forward facing heavy guns in the bow, which were aimed by turning the entire ship against its target. Though far less seaworthy than sailing vessels and highly vulnerable to boarding by ships that rode higher in the water, the galleys were a serious threat due to their ability to aim accurate heavy gunfire low in the hulls of larger sailing ships and to escape solely sail powered opponents by rowing into the wind.

Алғашқы тактика

Желіде атысты тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін ұрыс тактикасы 17 ғасырдың ортасына дейін кеңінен қолданылмады, бұл туралы ағылшын теңіз генералы Роберт Блейк өзінің «Соғыс заңдары мен теңіз ережелері» атты еңбегінде айтқан. Бұрынғы тәсіл – қорғаныс мақсатымен кеменің кормасынан немесе шабуыл үшін бағытынан кері жүргізу болатын. Екі тәсіл де қиындықтар тудырды, себебі ол алдыңғы жағынан көру мүмкіндігін жоятын және галералар сияқты төмен орналасқан нысаналарды соғуды қиындатты. Замандастары ең тиімді деп санаған әдіс – галералардың қаупін басқа галералармен күресу арқылы жою болатын. Техникалық жетістіктерге қарамастан, теңіздік артиллериялық ату өте жақын қашықтықта ғана дәл болатын. Металлургиядағы стандарттаудың қиындығы салдарынан барлық зеңбіректерде үлкен «бос кеңістік» болды, яғни зеңбірек трубасының диаметрі оқ-дәрілерінен шамамен 10 пайызға үлкен болды. Тиімсіз ұңғылмен және қозғалмалы платформадан дәл атудың қиындығы бірге 16 ғасыр бойы желкенді кемелердің теңіз тактикасының негізгі мақсаты – қарсылас кемеге шабуыл жасап жеңіске жету болды. Кеме қатынасы дәуіріндегі теңіз тактикасын сол кездегі кемелердің теңізге шығу және жауынгерлік қасиеттері анықтады. Әсіресе үш фактор кеме басшыларының флотына қандай бұйрық беруіне шектеу қойды. Бірінші шектеу – барлық желкенді кемелер сияқты, әскери желкенді кемелер де тікелей желге қарсы жүзе алмайтын. Көбісі желден 70 градустан да жақын жүзе алмады. Бұл жақын арадағы шайқастарда флоттың маневрлеу мүмкіндігін шектеді. Желдің бағытын басып алу, яғни қарсыластан желге қарай орналасу, үлкен тактикалық артықшылықтар берді. Екінші шектеу – сол кездегі кемелердің екі үлкен батареясы болды, біреуі оң жақта, біреуі сол жақта, ал тек бірнешеуі тікелей алға немесе артқа оқ атуға орнатылған. Желкенді әскери кемелердің жақтары өте күшті, бірақ басы мен кормасы нашар қорғалған. Кеменің жақтары берік ағаштан жасалған, бірақ кормасы, әсіресе офицерлер кабиналарының үлкен терезелерінің айналасы, әлсіз құрылыммен ерекшеленді. Кеменің басы мен кормасы, әсіресе, жанынан атуға осал болды. Басқа кемеге кеменің ұзындығы бойынша, басынан немесе кормасынан оқ ату қатты зақым келтірді, себебі бір оқ палубаның бойымен ұшып өтетін, ал шабуылға ұшыраған кеме кең жақтарымен жауап бере алмайтын. Сонымен қатар, руль кеменің кормасында орналасқан, ал соққы тисе кеме басқару мүмкіндігінен айырылып, тіпті мачталар мен желкендері сақталған жағдайда да маневрлей алмайтын. Үшінші шектеу – теңізде байланыс орнатудың қиындығы. Қозғалатын флотта жазбаша хабар алмасу мүмкін емес еді, ал жел мен ауа райының шуынан ауызша хабарласу өте қиын болды. Адмиралдар әскерінің флагманына орнатылған алдын ала дайындалған белгілер жалауына сүйенуге мәжбүр болды. Соғыс түтінінде оларды көру қиын немесе мүмкін емес еді. 16 ғасырда соғыс кемесі пайда болды, ол теңізге шығуға толыққанды дайын, желге қарсы жүзуге мүмкіндік беретін төртбұрышты желкендермен және көптеген зеңбіректермен жабдықталған. Ауыр қаруды орнату оларды бұрынғыдай, орта ғасырдың соңында қолданылған, алдыңғы және артқы қалпақтардың үстінде емес, төмен орнатуды қажет етті, себебі сол жерде қарсы әрекет етуге арналған қарулар орналастырылған. Бұл бұрын сауда немесе соғыс кемесі ретінде пайдаланылатын кеменің енді қару-жарақ пен оқ-дәрімен толы болғанын білдірді. Осылайша кемелер уақытша келісімшарттарға емес, тұрақты флотқа қатысты мамандандырылды. Соғыс кемесі ақырында галераларды ескірген деп жариялады, жағаға жақын жердегі тыныш ауа райындағы операцияларды қоспағанда. Желкенді соғыс кемесінің дамуымен және ұзақ уақыт бойы теңізде бірге жүзе алатын үлкен флоттардың пайда болуымен бірге теңіз тактикасының ескі қағидаларын жаңадан бейімдеу қажеттілігі туындады. Желге тәуелді кеме жылдамдыққа ие бола алмайды. Желкенді кеме тек жақсы желдің алдында жүзіп бара жатқанда ғана шабуылдай алады. Желдің әлсіз болуы шабуылды тиімсіз етеді және ол желден соққан жағынан жасалмайды. Олар әлі де кемеге шабуылдай алады, және испандықтар ұзақ уақыт бойы олардың басты мақсаты – қарсылас кемесінің жақтарына шабуылдап, палубаға шабуыл жасау болды. Мұндай шабуыл жасау үшін олар қарсыластан желге қарай жүзіп, содан кейін желдің алдында кемені қатар алып жүзуге тырысады. Бірақ қарсыластың желден соққан жағындағы кемесі бұл шабуылды шетке тығып, қарсыласының мачталарын зақымдау үшін кең жақтарынан оқ ату арқылы тоқтатуға болады.

The line of battle tactic that allowed efficient use of broadside fire was not put into general use until the mid 17th century, as was described by English General at Sea Robert Blake in his Laws of War and Ordinances of the Sea. The previous solution was to make sailing ships fire backwards from the stern, as a defensive measure, or forward from the bow, as an offensive measure. The latter was only partially achieved either by canting (angling) the side guns towards the bow or stern as far as the ship's structure would allow, or by placing guns on the sterncastle and firing them in an arc on either side of the forecastle. Both solutions were problematic since they created a blind spot dead ahead and made it especially difficult to hit low lying targets, like galleys. The method that was deemed most effective by contemporaries was to simply counter the threat of galleys with other galleys. Despite the technical innovations, naval cannon fire also remained grossly inaccurate except at very close ranges. Difficulties in achieving standardization in metallurgy meant that all guns allowed for considerable "windage", meaning that bore diameters were about 10 percent larger than their ammunition. Combined with inefficient gunpowder and the difficulties inherent in firing accurately from moving platforms meant that naval tactics for sailing ships throughout the 16th century remained focused on boarding as a means of decisive victory. Naval tactics in the Age of Sail were primarily determined by the sailing and fighting qualities of the sailing warships of the time. Three factors, in particular, constrained what a sailing admiral could order his fleet to do. The first constraint was that like all sailing vessels, sailing warships could not sail directly into the wind. Most could sail not much closer than 70 degrees off the wind. This limited the maneuverability of a fleet during battles at close quarters. Holding the weather gage, i. e. being upwind of one's opponent, conferred considerable tactical advantages. The second constraint was that the ships of the time carried their guns in two large batteries, one on each broadside, with only a few mounted to fire directly ahead or astern. The sailing warship was immensely powerful on its sides, but very weak on its bow and stern. The sides of the ship were built with strong timbers, but the stern, in particular, was fragile with a flimsy structure around the large windows of the officers' cabins. The bow and, particularly, the stern of the ship were vulnerable to raking fire. Raking another ship by firing the length of a ship from either the bow or stern caused tremendous damage, because a single shot would fly down the length of the decks, while the ship being raked could not return fire with its broadsides. Moreover, the externally mounted rudder was at the stern, and any hit there would render the ship essentially unsteerable and without the ability to maneuver, even with masts and sails intact. The third constraint was the difficulty of communicating at sea. Written communication was almost impossible in a moving fleet, while hailing was extremely difficult above the noise of wind and weather. Admirals were forced to rely on a pre arranged set of signal flags hoisted aboard the admiral's flagship. In the smoke of battle, these were often hard or impossible to see. The 16th century saw the development of the man of war, a truly ocean going warship, carrying square rigged sails that permitted tacking into the wind, and heavily armed with cannons. The adoption of heavy guns necessitated their being mounted lower down than on top of the fore and after castles as previously where anti personnel weapons had been positioned through the later Middle Ages, due to the possibility of capsizing. This meant that what had earlier been the hold of a ship that could be used either as a merchant ship or warship was now full with cannon and ammunition. Hence ships became specialised as warships, which would lead to a standing fleet instead of one based on placing temporary contracts. The man of war eventually rendered the galley obsolete except for operations close to shore in calm weather. With the development of the sailing man of war, and the beginning of the great sailing fleets capable of keeping at sea for long periods together, came the need for a new adaptation of old principles of naval tactics. A ship that depended on the wind for its motive power could not hope to ram. A sailing vessel could not ram unless it was running before a good breeze. In a light wind, the charge would be ineffective, and it could not be made at all from leeward. It could still board, and the Spanish did for long make it their main object to run their bow over an enemy's sides and invade the deck. In order to carry out this kind of attack they would naturally try to get to windward and then bear down before the wind in line abreast ship upon ship. But an opponent to leeward could always baffle this attack by edging away, and in the meantime fire with his broadside to cripple his opponent's spars.

Жарыс шебі

Соғыс тактикасының қолданылуы туралы алғашқы жазба 1500 жылы жасалған. 1500 жылы Португалия королі Мануэль I Үнді мұхитына жіберілген флот командиріне берген нұсқаулары, оның жазбаша нұсқаулардан бұрын қолданылғандығын көрсетеді. Португалия флоттары теңізде бір қатарға орналасып, бір бортын атып, содан кейін қарсы жаққа оқ ату үшін бұрылыс жасады, шайқасты тек артиллерия арқылы шешетін. 1555 жылы португалдық теңіз теорияшысы және кеме жасаушы Фернао де Оливейра «Теңіздегі соғыс өнері» атты еңбегінде, теңізде португалдар «қамалдар мен бекіністерден оқ атып соғысқандай алыстан шайқасатынын» айтты. Ол жалғыз қатарлы формацияны ең тиімді ұрыс түрі деп ұсынды. 1502 жылы Малабар маңында Васко да Гама басшылығындағы Каликут шайқасында Португалияның төртінші Үнді армадасы мұсылман флотына қарсы осы тактиканы алғаш рет қолданды. Осы тактиканы қасақана қолданудың ең ерте мысалы сол жылдың басында Жоао да Нова басшылығындағы Португалияның үшінші Үнді армадасы мен Каликуттың теңіз күштері арасындағы Каннанор шайқасында да тіркелді. Бұл стратегияның алғашқы қолданылуы екі шайқаста да тек бір тараптан ғана жүзеге асырылды. XVII ғасырдың бірінші жартысында теңіздік артиллерияның дамуы, флоттың максималды өрттік қуатын пайдалануы үшін, бір кеме екіншісіне кедергі келтірмей, бір қатарда соғысу қажеттігіне әкелді. Соғыс желісі дәстүрлі түрде Англияның ортақ қоғамдастығының теңіз күштеріне және әсіресе 1653 жылғы «Теңізде жүзу және шайқасу нұсқауларын» жазған теңіз генералы Роберт Блейкке байланыстырылады. Бірінші құжатталған қасақана қолданылудың бірі 1639 жылдың 18 қыркүйегінде голланд лейтенант-адмиралы Мартен Тромптың испандарға қарсы әрекеттерінде көрінді. Бұл тактика ағылшын-голланд соғыстарында екі тараптан да қолданылды және жазбаша «шайқас нұсқауларында» бекітілді. Бұл 17 және 18 ғасырлардағы теңіз соғысының барлық тактикалық жүйесінің негізін құрады.

The first recorded mention of the use of a line of battle tactic is attested from 1500. The Instructions provided in 1500 by King Manuel I of Portugal to the commander of a fleet dispatched to the Indian Ocean suggests its use predated the written instructions. Portuguese fleets overseas deployed in line ahead, firing one broadside and then putting about in order to return and discharge the other, resolving battles by gunnery alone. In a treatise of 1555, The Art of War at Sea, Portuguese theorist on naval warfare and shipbuilding, Fernão de Oliveira, recognized that at sea, the Portuguese "fight at a distance, as if from walls and fortresses ". He recommended the single line ahead as the ideal combat formation. An early line of battle tactic had been used by the Fourth Portuguese India Armada in the Battle of Calicut, under Vasco da Gama in 1502, near Malabar, against a Muslim fleet. One of the earliest recorded deliberate uses is also documented in the First Battle of Cannanore between the Third Portuguese India Armada under João da Nova and the naval forces of Calicut, earlier in the same year. This early use of this strategy also consisted in its implementation, in both battles, on only one side of the contenders. The evolution of naval cannons during the first half of the 17th century soon led to the conclusion that the fleet had to fight in a single line to make the maximum use of its firepower without one ship's getting in the way of another. The line of battle was traditionally attributed to the navy of the Commonwealth of England and especially to General at Sea Robert Blake who wrote the Sailing and Fighting Instructions of 1653. One of the first documented deliberate uses seems to be somewhat earlier in the action of 18 September 1639 by Dutch Lieutenant Admiral Maarten Tromp against the Spanish. The tactic was used by both sides in the Anglo Dutch Wars, and was codified in written 'fighting instructions'. These formed the basis of the whole tactical system of the 17th and 18th centuries in naval warfare.