Кіріспе

Сезімтал роман немесе сезімталдық романы – 18 және 19 ғасырлардағы әдеби жанр, ол сезім, сезімталдық және сезімталдықтың эмоционалдық және интеллектуалдық ұғымдарын мақтатады. Сезімталдық, сезімталдықтан ерекшеленеді, ол 18-шы ғасырда Август дәуірінің рационализміне қарсы реакция ретінде поэзия мен прозадағы көркем әдебиетте пайда болған әдет болды. Сезімтал романдар оқырмандар мен кейіпкерлердің эмоциялық жауабына негізделген. Оларда қиын жағдайлар мен мейірімділік көрініс тапқан, ал сюжет эмоциялар мен іс-қимылдарды дамытуға бағытталған. Нәтижесінде "жақсы сезім" бағалы деп есептелді, кейіпкерлер нәзік, сезімтал эмоционалдық әсердің үлгісі ретінде бейнеленді. Сезімдерді білдіру қабілеті мінез-құлық пен өмірлік тәжірибені көрсетеді және әлеуметтік өмір мен қарым-қатынастарды қалыптастырады деп саналды.

Тарих

Ағылшын тіліндегі ең танымал сентиментальді романдардың қатарында Сэмюэл Ричардсонның «Памела, немесе ізгіліктің сыйлығы» (1740), Оливер Голдсмиттің «Уэйкфилд викары» (1766), Лоренс Стерннің «Тристрам Шэнди» (1759–1767) және «Сентиментальді саяхат» (1768), Генри Бруктың «Сапалы ақымақ» (1765–1670), Генри Маккензидің «Сенімді адам» (1771) және Мария Эджворттың «Касл Рэкрент» (1800) романдары бар. Континенттік үлгілерге Жан Жак Руссоның «Жули, немесе Жаңа Элоиза» романы, оның «Мұңдаулар» (1764–1770) автобиографиясы және Гётенің «Жас Вертердің қасіреті» (1774) романы жатады. Тобиас Смоллетт өзінің «Хамфри Клинкердің саяхаты» (1771) еңбегінде «сезімталдық культінің» қараңғы жағын көрсетуге тырысты. Осы роман түрінің тағы бір мысалы – Фрэнсис Бернидің «Эвелина» (1778) романы, онда басты кейіпкер, табиғаты бойынша жақсы болғанымен, ауылда өскендіктен, Лондонға келгенде әдептілікке тәрбиеленеді. Бұл роман «романтикалық комедияның» бастауы саналады, бірақ оны мінез-құлық романы деп атаған дұрыс, сонымен қатар ол ағылшын әдебиетіндегі әйелдердің өсу романының алға басушысы, кейіннен Джейн Остин, Шарлотта Бронте және Джордж Элиот сияқты жазушылар көрсеткендей. Бұл жанр әсіресе 18 ғасырдың екінші жартысымен байланысты болғанымен, 19 ғасырда да өзгертілген түрінде жалғасты, әсіресе «Шығыс Линн» (1861) үшін есте қалған миссис Генри Вудтың шығармаларында. Алайда, Чарльз Диккенс сезімтал романист пе деген мәселе әлі де даулы. Валери Пуртонның 2012 жылғы «Диккенс және сезімталдық дәстүрі» кітабында оны осы дәстүрдің жалғасы ретінде қарастырады және оның «сентиментальдық көріністері мен кейіпкерлері романның жалпы күші үшін оның қараңғы немесе комедиялық кейіпкерлері мен көріністері сияқты маңызды» екенін, ал «Домби және ұлы» – Диккенстің сезімталдық дәстүріндегі ең үлкен жетістігі екенін айтады. Екінші жағынан, Encyclopædia Britannica онлайн нұсқасы, «эмоционалдық шамадан тыс көріністерге» қарамастан, мысалы, «Рождестволық ән» (1843) романындағы кішкентай Тимнің қайтысы туралы хабарланғанда, «Диккенсті сезімтал романист деп толыққанды атауға болмайды» дейді. Сезімтал романдар 19 ғасырдың басында жиі мінез-құлық романы деп аталатын отандық көркем әдебиеттің кіші жанрын да тудырды. Отандық көркем әдебиеттегі оқиғаның басты кейіпкері әдетте үй ішіндегі ортада болады және түрлі қиындықтарға тап болатын әйелге бағытталған. Батыр әйелдің іс-әрекеттері мен оның қарсыластары арасындағы қарама-қайшылық кейіпкердің жағдайына көңіл жарыққысы келтіруге және әйелдердің күтілетін мінез-құлқы туралы нұсқау беруге арналған. Отандық роман өз хабарының маңыздылығына оқырмандарды сендіру үшін сентиментализмді құрал ретінде пайдаланады. 19 ғасырдың соңына қарай сезімтал әдебиет «арзан сезімталдық» пен оның шамадан тыс денелік көрсетілімі туралы сынға ұшырады. Сыншылар, содан кейін жұртшылық, сентиментализмді қоғамдағы денсаулыққа зиян келтіретін физикалық симптомдар ретінде, мысалы, жүйкелену және жоғары сезімталдық ретінде көре бастады, ал жанрдың танымалдылығы күрт төмендеді. Ағарту дәуірінің құндылықтарын (ақыл, логика) 18 ғасырдың соңындағы құндылықтармен (сезімталдық, сезім) салыстыра отырып, әсіресе неке және мұрагерлік мәселелері арқылы әйелдердің өмірінің үлкен шындықтарын зерттейді. «Сезім мен сезімталдық» және жалпы Остин шығармаларын оқып, түсіндіруге қатысты бұрынғы пікірлер Клаудия Л. Джонсон («Джейн Остин: Әйелдер, саясат және роман» (1988) және «Екіұштылықтағы адамдар: саясат, гендер және 1790 жылдардағы сезімталдық» (1995)), Джиллиан Хейдт Стивенсон («Остинның дұрыс емес қосылыстары» (2005)) және Кристофер К. Негл («Британдық романтикалық дәуірдегі сексуалдық және сезімталдық мәдениеті» (2007)) сыншыларының жұмыстарымен күрделендіріліп, қайта қарастырылды, олардың барлығы оның шығармаларында сентиментальдық дәстүрге сүйене отырып, тәртіпсіз және тіпті бүлікшіл энергияларды көреді. Джеймс Джойс «Улисс» (1918–1920) романының «Наусика» эпизодында сезімтал романды пародиялайды. Герти Макдауэлл кейіпкері 19 ғасырдың бестселлері болған «Шамшы» (1854) романының басты кейіпкерінен шабыттандырылған.

Мәдениеттік аспектілер

Сезімтал роман сол кездегі гуманизмге және адам өмірінің құндылығының артуына бағытталған әлеуметтік тенденцияларды күшейтті. Әдебиет қоғамның әлсіз топтарына – жетімдерге, сотталған қылмыскерлерге назар аударды, оқырмандарға оларды тануға және оларға көңіл жарыққызуға мүмкіндік берді. Бұл қоғамдағы сезімталдық деңгейінің өсуіне алып келді және өлім жазасын және құлдықты жою сияқты өзгерістерді талап ететін әлеуметтік қозғалыстарға ықпал етті. Халық өлім жазасының орнына қылмыскерлерді қатаң жазалаудың орнына қайта тәрбиелеуді жақтады. Фредерик Дуглас өзінің танымал өмірбаянында сентименталист драматург Шериданның «Колумбиялық шешен» атты пьесасындағы қожайын мен құл арасындағы ойдан шығарылған диалог туралы айтқан сөздерінен шабыттанды. Бұл сонымен қатар, Сэмюэл Ричардсонның «Памела» (1740), «Кларисса» (1748) және «Сэр Чарльз Грандисонның тарихы» (1753) романдарынан басталатын, 18-ғасырдың сезімталдық романдары үшін ерекше тән эпистолярлық романның көрнекті мысалы болып табылады. Соңғысы Джейн Остинге ерекше әсер етті, ол өз хаттарында оған жиі сілтеме жасайды және отбасының ойын-сауығы үшін оның драмалық бейімдеуін бастады.

Готика романы

Готикалық романның оқиғасы шалқар уақыт пен жерде, көбінесе Орта ғасырлар немесе Ренессанс Еуропасында (әсіресе Италия мен Испанияда) өрбиді және оның бақылауынан тыс қараңғы, зұлым күштердің қауіп төндірген, ізгі қаһарманның керемет ерліктерін қамтиды. Готикадағы алғашқы роман – Хорас Уолполдың «Отранто қамалы» (1764), бірақ оның ең танымал және белгілі шебері – Энн Рэдклифф, оның 1790 жылдардағы алғашқы готикалық романдары осы үрдісті сақтап қалды. Эдмунд Берктің 18 ғасырдағы эстетикалық теориясы бойынша, қадірлі және әдемі бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Қадірлі – қорқынышты және әсерлі, ал әдемі – тыныш және сенімді. Готиканың кейіпкерлері мен ландшафтары толыққанды қадірлілікке тонып жатыр, ал қаһарман әйел – осыдан үлкен ерекшелік. «Әдемі» қаһарманның үстін-басқа жарамайтын элементтерге бейімділігі, осы романдардың ажырамас бөлігі, гиперсезімталдық ретінде қарастырылатын нәрсені мақтайды және проблемалық жағдайға түсіреді.

Готика романымен байланысы

Готикалық және сентиментальді романдар – бұл танымал көркем әдебиеттің бір түрі, олар 18-шы ғасырдың соңында ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Олар неоклассикалық тәртіп пен ақыл-ойының орнына эмоция мен қиялға қарай бұрылуын көрсетті. Автордың түпнұсқа қолжазбаны "табуы" (мысалы, Волполдың "Отранто қамалында") немесе үзіліссіз әңгімелерді біріктіріп, фрагменттелген туындылар жасауы (Стерннің "Сентиментальді саяхатында" көрінеді) сияқты танымал стильдік элементтер оқырманға шығарма мен оқырман арасындағы шындықты бұрмалап көрсетуге арналған көркемдік құрудың жоқтығын, немесе эмоционалдық күштіліктің және шынайылықтың сақталғанын ұғындыруға бағытталған.