Кіріспе
XVIII ғасыр әдебиеті – 1700–1799 жылдар аралығында жарық көрген әлем әдебиеті.
Literature of the 18th century refers to world literature produced during the years 1700–1799.
XVIII ғасырдағы еуропалық әдебиет
XVIII ғасырдағы Еуропа әдебиеті – осы кезеңде Еуропада туған әдебиетті (өлең, драма, сатира, эсселер және романдар) білдіреді. XVIII ғасырда заманауи роман әдеби жанр ретінде дамыды, тіпті ағылшын тіліндегі алғашқы роман деп есептелетін көптеген туындылар осы кезеңде жарық көрді, олардың ішінде Дэниел Дефоның 1719 жылғы «Робинзон Крузо» романы ең белгілісі. XVIII ғасырдағы романның кіші жанрларына хат арқылы жазылған роман, сезімтал роман, тарихи шығармалар, готикалық роман және еркіндікке ұмтылған роман жатты. XVIII ғасырдағы Еуропа Ағарту дәуірінен басталып, бірте-бірте Романтизм дәуіріне көшті. Көркем өнерде бұл неоклассицизм кезеңі болды.
Ағартушылық кезең
Еуропадағы 18 ғасыр – Ағарту дәуірі болды, әдебиет әлеуметтік дүрбелең, жеке адамның әлеуметтік жағдайының өзгеруі, саяси сатира, географиялық зерттеулер және адамның табиғи күйі деп есептелетін жағдайы мен өркениетті күйі деп есептелетін жағдайы арасындағы салыстыру сияқты тақырыптарды зерттеді. Эдмунд Берк өзінің "Табиғи қоғамды қорғау" (1756) еңбегінде былай дейді: "Біздің заманымызда және елімізде ырым-сенімдердің құрылысына бұрынғыдан да күшті соққылар тиді; және біздің түрмеміздің жарықтары мен тесіктері арқылы біз осындай нұрды көріп, осындай еркіндіктің құлқынын сезінеміз, бұл күн сайын біздің құлшынысымызды одан әрі қоздырады".
Аудармалар
XIX ғасырда Еуропада шетел тілдеріндегі еңбектердің аудармалары кеңінен таралды. Француз тілінен ағылшын тіліне және керісінше аударылған шығармалар ерекше көзге түсті, бірақ араб тілінен грек тіліне дейінгі әлемнің ірі тілдерінде жазылған туындылар да көбейді. 1708 жылы Саймон Окли Ибн Туфаилдің «Хайй ибн Яқдан» шығармасын алғаш рет араб тілінен ағылшын тіліне аударды, ал Майкл Вудхалл Еврипидтің барлық қолжазбаларын ағылшын тіліне аударған алғашқы адам болды. Оның еңбегі 1782 жылы төрт томдық болып жарық көрді. XVIII ғасырдағы аудармалар көбінесе еркін және шалаң болды, себебі аудармашылар мәтінді өз оқырмандарына ұнайтындай етіп өңдеуге және оған өзінің жаңа материалдарын қосуға тырысты. Мысалы, Джон Локман француз тілінен жасаған аудармаларын «нұсқалар» деп атады, бұл түпнұсқа мәтінге енгізген үлкен өзгерістерін көрсетеді. Белгісіздік таңбалау мәселені одан әрі қиындатты, нәтижесінде күрделі аударма тізбектері пайда болды. Кейде көркем шығармалар француз тілінен ағылшын тіліне, содан кейін ағылшын тілінен француз тіліне аударылды, ал екінші аудармашы туындының түпнұсқа емес екенін білмейтін. Ол кезде сәттілікке жете алмаса да, «Әлем жолы» осы кезеңдегі театрлық ойлаудың күрделілігіне жарқын мысал болып табылады, күрделі қосымша сюжеттері мен кейіпкерлері әдеттегі стереотиптердің ирониялық пародиязы ретінде ұсынылған. 1703: Николас Роудың «The Fair Penitent» атты үй драмасы, Массинджер мен Филдтің «Fatal Dowry» туындысының бейімделуі жарық көрді; кейін доктор Джонсон оны тілдегі ең әдемі трагедиялардың бірі деп жариялады. Сондай-ақ 1703 жылы сэр Ричард Стилдің «Жылы күйеу» комедиясы да біршама жетістікке жетті. 1704: Джонатан Свифт (ирланд сатиригі) «Ауыз су туралы әңгіме» және «Кітаптар шайқасы» кітаптарын жариялады, ал Джон Деннис «Поэзиядағы сын негіздері» еңбегін шығарды. «Кітаптар шайқасы» сатираны пайдаланумен салыстыру үшін әйнекті (сол кезде айна немесе үлкейту әйнегі) пайдаланудан басталады. Свифт осы тұрғыдан өз заманының баласы, ол ғылым мен сатираны бірдей қарастырады. Свифт өзінің сатирасын классикалық сатирик Ювеналдан үлгі алды. Ол алғашқы ағылшын романистерінің бірі және саяси қайраткер болды. Оның сатирикалық жазулары тек кітаптар ғана емес, сонымен қатар қоғамдық таратуға арналған саяси памфлеттер тудырған либералдық ойдан туындайды. Свифттың шығармалары жаңа, ерекше және заманауи әлемді өзгертуге тырысу арқылы ежелгі және қалыптасқан нәрсенің пародиязын жасайды. «Кітаптар шайқасы» - оның ұстанымын өте нақты көрсететін қысқаша жазба. 1707: Генри Филдинг 22 сәуірде дүниеге келді. 1711: Александр Поуп өзінің «Сын туралы эссесін» жариялау арқылы әдебиеттегі мансабын бастады. 1712: Француз философы Жан Жак Руссо 28 маусымда дүниеге келді, ал оның отандасы Дени Дидро келесі жылы 5 қазанда дүниеге келді. Сондай-ақ 1712 жылы Поп «Құлыптың зорлануы» және 1713 жылы «Виндзор орманы» кітаптарын шығарды. 1709: Сэмюэл Джонсон 18 қыркүйекте Стаффордширдің Личфилд қаласында дүниеге келді.
1710 1719
1717 жылы 24 қыркүйекте Хорас Уолпол дүниеге келді. Дэниел Дефо, Джонатан Свифт сияқты, саяси памфлеттер жазып, кейін роман жазушыға айналды және 18-шы ғасырдың басында шығармаларын жариялаған. 1719 жылы ол «Робинзон Крузо» романын жариялады. 1719 жылы Элиза Хейвуд «Love in Excess» атты, құлаған әйелді әдеттегіден гөрі көбірек түсіністікпен бейнелейтін туындысын жарыққа шығарды. Сондай-ақ 1719 жылы Александр Смит, өмірбаяншы, «Ең танымал қарақшылардың өмірі мен қарақшылықтарының толық тарихы» атты кітабын жариялады. Кітапта орта ғасырдан 18-шы ғасырға дейінгі ағылшын қылмыскерлері туралы көптеген қияли оқиғалар қамтылған.
1720 1729 жыл
1720: Дэниел Дефоның «Капитан Синглтон» романы жарық көрді. 1722: Дэниел Дефоның «Молл Фландрия» және «Жұма жылнамасы» жарық көрді. 1726: Джонатан Свифт сатира жанрындағы алғашқы романдардың бірі – «Гулливердің саяхаттарын» жариялады. 1728: Джон Гей «Кедей операсын» жазды, ол содан бері атағы артты. «Кедей операсы» операда жаңа стильді бастады, «баллада операсы» деп аталатын бұл стиль опералық форманы халыққа жақындатып, комедиялық оперетталар жанрының пайда болуына негіз салды. Сондай-ақ 1728 жылы Эфраим Чемберстің «Циклопедия, немесе Өнер мен ғылымның жалпы сөздігі» (фолио, 2 томдық) энциклопедиясы жарық көрді. «Циклопедия» ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы жалпы энциклопедиялардың бірі болды және Дидроның «Энциклопедиясының» (Францияда 1751-1766 жылдары жарық көрген) негізгі үлгісіне айналды. 1729: Джонатан Свифт «Жақсы ұсыныс» атты сатиралық туындысын жариялады, онда ирландиялық отбасылар балаларын тамақ ретінде сатуы керек делінген. Осы кезде Свифт ирландтар үшін саяси науқандарға белсенді қатысып жатқан.
1730 1739 жыл
1731 ж. Джордж Лиллоның «Лондон саудагері» пьесасы Дрюри-Лейндегі Корольдік театрда сәтті қойылды. Бұл – кейіннен мелодрама деп аталатын, отбасылық трагедияның жаңа түрі болды. 1738 ж. Сэмюэл Джонсон Ювеналдың үшінші сатирасын үлгі етіп алған «Лондон» поэмасын жариялады. 18 ғасырдың көптеген ақындары сияқты, Джонсон өзінің сүйікті классикалық авторы Ювеналға жаңа тыныс беруге тырысты.
1740 1749 жыл
1740: Сэмюэл Ричардсонның «Памела, немесе ізгілікке лайық сыйлық» кітабы жарық көрді және маркиз де Сад дүниеге келді. 1744 жылы Александр Поуп, ал 1745 жылы Джонатан Свифт қайтыс болды. 1746: Тобиас Смоллетттің Куллоден шайқасы туралы «Шотландияның көз жасы» атты алғашқы өлеңі жарық көрді. 1748: Джон Клелендтің «Қызықты әйелдің естеліктері» (әдетте Фанни Хилл деп аталады), порнографиялық прозаның алғашқы туындысы саналады. Сондай-ақ 1748 жылы Сэмюэл Ричардсонның «Кларисса» романы жарық көрді; соңында Тобиас Смоллетттің алғашқы пикарестік, өзіндік өмірбаянға жақын романы «Родерик Рэндомның оқиғалары» да жарық көрді. 1749: Генри Филдингтің «Том Джонстың тарихы, табылған бала» кітабы жарық көрді. Оның әпкесі Сара Филдинг балаларға арналған алғашқы толық роман, «Гуверна» романын шығарды.
17501759 жыл
1751 жылы Томас Грей "Ауылдық шіркеу қорытында жазылған Елегия" поэмасын жазды. Сондай-ақ 1751 жылы Дени Дидро "Энциклопедия, немесе ғылымдардың, өнерлердің және кәсіптердің жүйелі түсіндірме сөздігін" (Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers) бастады. Келесі үш онжылдық бойы Энциклопедия Дидродан бөлек, 18-ғасырдың басқа да көрнекті зиялыларынан, оның ішінде Вольтер, Жан Жак Руссо және Луи де Жюкурдан маңызды үлес алды. 1754 жылы Генри Филдинг қайтыс болды. 1755 жылы Сэмюэл Джонсон өте ықпалды "Ағылшын тілінің сөздігін" аяқтады, кейде "Джонсонның сөздігі" деп те жарияланды, және сол кезде бұрынғы сөздіктерге қарағанда зор жетістік болды. Бұл жұмысқа тоғыз жыл кетті, оның ішінде екі жыл дайындыққа, ал жеті жыл зерттеу мен жазуға жұмсалды.
1760 1769 жыл
1760–1767 жж: Лоренс Стерн «Тристрам Шэнди» романын жазды. 1761 ж.: Сэмюэл Ричардсон қайтыс болды. 1764 ж.: Хорас Уолпол «Отранто қамалы» атты туынды жариялады (бастапқыда псевдониммен және оны 1529 жылғы итальяндық жұмыстың аудармасы деп мәлімдеді); бұл – алғашқы готикалық роман. 1766 ж.: Оливер Голдсмиттің «Уэйкфилд викарийі» жарық көрді.
1770 1779 жыл
1770 ж. 7 сәуірде Уильям Вордсворт дүниеге келді. 1771 ж. Тобиас Смоллетт өлімінен үш ай бұрын "Хамфри Клинкердің саяхаты" атты хат романдарын жариялады. 1773 ж. Оливер Голдсмиттің "Ол мойынсұнуға барады" атты комедиялық пьесасы Лондонда сахналанды. 1776 ж. АҚШ Тәуелсіздік жариянамасы жасалып, бекітілді. 1777 ж. Ричард Бринсли Шериданның "Скандал мектебі" атты әдеп-ғұрып комедиясы алғаш рет Дрюри-Лейн театрында қойылды. 1778 ж. Франсис Берни "Эвелина" романын анонимді түрде жариялады. 1779–1781 жж. Сэмюэл Джонсон ең көрнекті ағылшын ақындарының өмірбаянын жазып, жариялады. Бұл жинақта 52 ықпалды ақынның (көпшілігі 18 ғасырда өмір сүрген) қысқаша өмірбаяндары және олардың туындыларына сын тұрғысынан бағалаулар кірген. Ең белгілілері – Александр Поуп, Джон Драйден, Джон Милтон, Джонатан Свифт және Джозеф Аддисон.
1780 1789 жыл
1783 жылы Вашингтон Ирвинг дүниеге келді. 1784: Сэмюэл Джонсон 13 желтоқсанда қайтыс болды. 1785: Уильям Каупер бос өлеңдер жинағы "The Task" атты поэзиясын жариялады. 1786: Роберт Бернс "Шотланд диалектісіндегі өлеңдер" атты поэмасын жариялады. Әдебиетте әртүрлі этностарға қызығушылық артып келе жатты. Бомаршестің "Фигароның үйленуі" (La Folle journée ou Le Mariage de Figaro) Вольфганг Амадей Моцарт музыкасына шағылысқан комикалық операға айналды, либретто авторы – Лоренцо да Понте. 1789: "Олауда Эквианоның өмірінен қызықты әңгіме" жарық көрді, ол тарихта кеңінен танымал болған алғашқы құлдардың өмірбаяндарының бірі. Сондай-ақ 1789 жылы 15 қыркүйекте Джеймс Фенимор Купер дүниеге келді.
1790 1799 жыл
1792 ж. 4 тамызда Перси Биш Шели дүниеге келді. 1793 ж. Уильям Вордсворт «Солсбери жазығы» туындысын жариялады. 1794 ж. Энн Рэдклифф өзінің ең танымал готикалық романы «Удолфоның құпиялары» романын жариялады. 1795 ж. Сэмюэл Тейлор Колридж Уильям Вордсворт пен оның қарындасы Доротимен танысты. Екі автор бірігіп «Лирикалық балладалар» (1798) поэзия жинағын шығарды, ол Романтизм поэзиясының маңызды туындысы болды. 1796 ж. Мэтью Льюис католиктерге қарсы пікір білдірген «Монах» готикалық романын, ал Шарлотта Смит «Марчмонт» романын жариялады. Сондай-ақ 1796 жылы Мэри Хейс «Эмма Кортнидің естеліктері» романын жариялады.
1700-1739 жылдар
1704-1717 жылдары Антуан Галланд араб халық ертегілеріне негізделген «Мың бір түн» (ағылшын тілінде «Араб түндері» деп те аталады) кітабын жариялады. Оның ертегілер нұсқасы он екі томдық болып шықты және одан кейінгі еуропалық әдебиетке және ислам әлеміне қатысты көзқарасқа зор ықпал етті. Галландтың «Мың бір түн» аудармасы Еуропа бойынша кең танымал болды, ал Галландтың баспашысы оның келісімінсіз Галландтың атын қолданып, кітаптың кейінгі нұсқаларын жазды. 1707 жылы драматург Карло Голдони дүниеге келді. 1729 жылы Готтхольд Эфраим Лессинг дүниеге келді. 1731 жылы Аббат Превостың «Манон Леско» атты француз романы жарық көрді, ол үйленбеген бір жұптың махаббат оқиғаларын баяндайды және сол заманғы әдебиеттегі ең көп таралған тақырыптардың бірін – сезімталдық әңгімелерді бастады. Бұл роман әйелдің көзқарасын ескере отырып, алғаш рет құдалық, ер адамның жеңісі немесе сәтсіздігінен асып түсті.
1740 1769 жыл
1743 жылы Гаврила Державин дүниеге келді. 1752 жылы Вольтердің сатирикалық әңгімесі «Микромегас» Жерге ғарыш саяхатшыларының келгенін көрсетеді. Бұл кейіннен ғылыми фантастика деп аталатын бірнеше элементті қамтитын алғашқы әңгімелердің бірі. Оның осы кезде жарық көргені Ағарту дәуіріне тән ғылыми ойлауға қабілеттіліктің артуын көрсетеді. 1759 жылы Вольтердің «Кандид/Оптимизм» шығармасы жарық көрді. 10 қарашада Иоганн Кристоф Фридрих фон Шиллер дүниеге келді. 1761 жылы Жан Жак Руссоның «Жули, немесе жаңа Гелоиза» романы жарық көрді. 1762 жылы Жан Жак Руссоның «Эмиль» атты еңбегі жарық көрді. 1767 жылдың 8 қыркүйегінде Август Вильгельм фон Шлегель дүниеге келді.
17701800 жыл
1772 жылы 10 наурызда Карл Вильгельм Фридрих фон Шлегель дүниеге келді. Неміс ақыны Новалис дүниеге келді. 1774 жылы Гете "Жас Вертердің қайғысы" романын жазды, бұл роман өнер мен философиядағы романтизм қозғалысының басталуын шартты түрде белгілейді. Осылайша, сыншылдыққа, ғылымға негізделген, ағартушылық жазулардан, жанға құштарлық пен құпиялық сыйлайтын, әлемнен тыс күштерге, алыс елдер мен уақыттарға деген романтикалық ұмтылысқа көшу басталды. Сондай-ақ 1774 жылы Альберто Фортис "Дальмацияға саяхат" атты саяхат кітабын жариялады және моралхизмді құра бастады. 1776 жылы Игнатий Красицкий поляк тіліндегі алғашқы роман, "Мырза Николай Даналықтың баяндары" атты туындысын жариялады. 1778 жылдың 30 мамырында Вольтер қайтыс болды. Жан Жак Руссо 2 шілдеде дүние салды. Дидроның "Энциклопедиясына" үлкен үлес қосқан екі маңызды тұлға бір жылы қаза тапты. 1784 жылы Дени Дидро 31 шілдеде қайтыс болды. Вольтер, Руссо және Дидро бірнеше жылдың ішінде қайтыс болды, осылайша француз философиясы үш ұлы ағартушылық ойшылын жоғалтты. Руссоның жабайы табиғатта, табиғатпен бетпе-бет келіп, жалаңаш жабайы адам ретінде өмір сүрудің асылдығы туралы ойлары, романтизм қозғалысы күш алып келе жатқанда, келесі буынға үлкен әсер етуге лайық болды. Бомарше "Фигароның некесі" пьесасын жазды. Мария мен Харриет Фальконар "Құлдық туралы өлеңдер" жинағын жариялады. Құлдыққа қарсы қозғалыс күшейді, осы тақырыпта көптеген өлеңдер мен памфлеттер жарық көрді. 1791 жылы "Қызыл бөлме арманы" алғаш рет жылжымалы жинақ түрінде жарық көрді. 1793 жылдың 25 тамызында Джон Нил дүниеге келді. 1796 жылы Дени Дидроның "Жак-фаталист" романы, автордың қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.