Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Вадай сұлтандығы (سلطنة وداي Saltanat Waday, , фур тілінде: Burgu немесе Birgu; 1501–1912), кейде Маба сұлтандығы деп аталады, қазіргі Чад және Орталық Африка Республикасындағы Чад көлінің шығысында орналасқан африкалық сұлтандық болды. Ол XVII ғасырда алғашқы сұлтан Абдул-Кәримнің басшылығымен пайда болды, ол сол аймақта билік еткен Тунжур халқын жеңіп алды. Бұл жерлер бұрын Дарфур сұлтандығының (қазіргі Судан) Багуирми сұлтандығының солтүстік-шығысында орналасқан еді.
The Wadai Sultanate (سلطنة وداي Saltanat Waday, , Fur: Burgu or Birgu; 1501–1912), sometimes referred to as the Maba Sultanate , was an African sultanate located to the east of Lake Chad in present day Chad and the Central African Republic. It emerged in the seventeenth century under the leadership of the first sultan, Abd al Karim, who overthrew the ruling Tunjur people of the area. It occupied land previously held by the Sultanate of Darfur (in present day Sudan) to the northeast of the Sultanate of Baguirmi.
Шығу тегі
1630 жылдарға дейін Вадай аймағының халқы, сондай-ақ Барго деп те аталатын, 1501 жылы құрылған исламға дейінгі Тунжур мемлекеті болды. Сауда үшін аймаққа келген арабтар өздерін Аббасид халифаларының ұрпақтары деп санады, атап айтқанда Салих ибн Абдалла ибн Аббастан. Барго басшысы Яме өзі исламды қабылдағаннан кейін халқына ислам дінін әкелді, арабтар болашақ астанасы Уара (Вара) маңындағы Деббаға қоныстанды. Абдул Карим Тунжур патшасы Даудтың қызы Мейрам Айсаға үйленіп, аймақтағы билігін нығайтып, орталықтандырды, сондай-ақ Масалит және Дажо тайпалары сияқты жергілікті әулеттермен және тайпалармен басқа да некелік келісімдер жасады. Абдул Карим француздар келгенге дейін жалғасқан әулеттің алғашқы колагы (сұлтаны) болды. 17-18 ғасырлардың көп бөлігінде Вадай тарихы Вадай мен Дарфур, Багирми, Масалит, Канем-Борну сұлтандықтары арасындағы соғыстармен белгіленді. Олар Вадайдың аймақтарын билеу үшін біраз уақыт күресті. 1840-50 жылдары Вадайдың 300 мылтығы болды. 1870 жылдары бұл көрсеткіш 4000-қа дейін өсті. Сұлтан Әли (1858-1874) түрік және египеттік шеберлерді 12 қола және кішкентай калибрлі зеңбіректер құюға жалдады. Бұл зеңбіректерде доңғалақтар болған жоқ, сондықтан Густав Нахтигал 19 ғасырда олардың тиімді емес екенін анықтады. Вадай шамамен 5-6000 атты әскерді қолдана алды, олардың үштен бірі тігілген қарулар, ал қалғандары болаттан жасалған қарулар киді. Жаяу әскердің саны 56 000-60 000-ға жете алатын. Әскер екі қанатқа және ортаға бөлінді, ал сұлтан ортаның артында орналасты. Сұлтанды темір қалқандармен қаруланған қалқан ұстаушылар және сұлтанның өтуіне жол ашатын "жол жасаушылар" қорғады. Олардың көпшілігі найзамен қаруланған қорайяттар болды. Ақид ортада мылтықпен қаруланған патшалық құлдармен тұрды. 1870 жылы Массеняны қоршау кезінде жарылғыш заттарды соғыста қолданғандарына куәлік бар. Борнудан келген адамның нұсқауымен Сұлтан Әлидің (1858-1874) әскері Массеня қабырғаларының жанына оқ-дәріге толы мыс қапталған себетті жерледі. Себет матаға оралған және топырақпен жабылған оқ арқылы Вадай лагерімен байланыстырылды. Матаны тұтандыру арқылы мина жарылып, Массеня қабырғалары бұзылды.
Prior to the 1630s, Wadai region people, also known as Bargo, was a pre Islamic Tunjur kingdom, established around 1501. The Arab migrants to the area for trade which became Wadai claimed to be descendants of the Abbasid Caliphs, specifically from Salih ibn Abdallah ibn Abbas. Yame, a Bargo leader brought Islam to their people after he himself embraced Islam, Arab migrants settled in Debba, near the future capital of Ouara (Wara). Abd al Karim secured and centralized his power in the area by marrying the Tunjur King Daud's daughter, Meiram Aisa, and then forming other marriage pacts with local dynasties and tribes, such as the Masalit and Dajo tribes. Abd al Karim became the first Kolak (Sultan) of a dynasty that lasted until the arrival of the French. During much of the 17th and 18th century, the history of Wadai is marked by wars between Wadai and the Sultanate of Darfur, Bagirmi, Masalit Kanem Bornu. They fought for a period to rule the Wadai's regions In the 1840s–50s, Wadai possessed 300 guns. The figure went upwards to 4000 flintlock muskets by the 1870s. Sultan Ali (1858–1874) hired Turkish and Egyptian mechanics to cast 12 bronze and small caliber cannons. These cannons lacked carriages and Gustav Nachtigal concluded in the 19th century that they were ineffective. Wadai could deploy about 5–6000 cavalry of which a third of the cavalry men wore quilted armor whiles several more wore steel armor. Infantry could amount up to 56–60,000. The army was divided into two wings and a centre with the Sultan located behind the centre. The Sultan was protected by shield bearers who bore iron shields as well as "the troop of path makers" who cleared way for the Sultan's mobility through the bush. There existed the korayat who were mostly armed with lances. The aqid stood at the centre with royal slaves armed with muskets. Evidence exists for the use of explosives in warfare such as the siege of Massenya in 1870. Under directions from a man of Bornu, the army of Sultan Ali (1858–1874) buried a copper coated basket full of gunpowder near the walls of Massenya. The basket was connected to the Wadai camp by gunpowder wrapped in cloth and further covered with dirt. The cloth was lit from its end leading to an explosion of the mine and the breach of Massenya's walls.