Кіріспе
1987 жылы Стивен Джей Гулдтың "Time's Arrow, Time's Cycle: Myth and Metaphor in the Discovery of Geological Time" атты кітабы жарық көрді. Бұл палеонтолог Стивен Джей Гулдтың геология тарихына арналған 1987 жылғы еңбегі. Кітапта автор ағылшын дін қызметкері Томас Бернеттің және шотланд геологтары Джеймс Хаттон мен Чарльз Лайлдың еңбектерін негізге ала отырып, терең уақыт пен біртектілік қағидасының қалыптасу тарихын баяндайды.
Time's Arrow, Time's Cycle: Myth and Metaphor in the Discovery of Geological Time is a 1987 history of geology by the paleontologist Stephen Jay Gould, in which the author offers a historical account of the conceptualization of Deep Time and uniformitarianism using the works of the English theologian Thomas Burnet, and the Scottish geologists James Hutton and Charles Lyell.
Терең уақыт
Гулд "терең уақыт" тұжырымдамасының дамуын, онда Жердің өткені туралы Киелі кітаптағы сипаттама қасақана жоққа шығарылып, түсініксіз эондар бойына созылған, Коперник пен Чарльз Дарвиннің революцияларымен бірдей деңгейге қояды. Мұны мысал ретінде көрсету үшін Гулд геология тарихындағы үш маңызды тұлғаны – бір дәстүрлі қарсыласты (Томас Бернетті) және екі дәстүрлі батырды (Джеймс Хаттон мен Чарльз Лайелльді) таңдады.
Қатты "картон"
Бұл үш тұлғаның жетістіктерін баяндайтын стандартты оқулықтар Гулдтың "өз мүддесіне қызмет ететін мифология" деп сипаттаған нәрсені ұзақ жылдар бойы ұсынып келді. Бұл жұқа "картондық" есептер эмпиризм мен индуктивізмнің діни фанатизмнің ғылыми қарсыласынан басымдығын мақтан тұтады. Соңғы ғасырдағы геология оқулықтарында жалғасып келе жатқан бұл аңыз геологияның Мұсаның жаратылыс туралы әңгімесіне қызмет еткенін, егер геологиялық теоретиктер далалық зерттеулерді Киелі кітаптың билігінен жоғары қоймағанда, дейді. Томас Бернет осындай типикалық діни өкіл болатын. Бір ғасырдан кейін Хаттон геологиялық деректердің берік эмпирикалық негізде болуы керек деп мәлімдеп, осы Киелі кітапқа негізделген фанатизмнен батыл түрде бас тартты. Жердің қабаттарын мұқият қарастырғанда, "басталудың ешқандай іздері де, аяқталудың ешқандай үміті де" көрінбейді. Бірақ Хаттон өте алдымен болды. Сондықтан Чарльз Лайеллдің "Геология принциптері" жарияланғаннан кейін ғана геологтар Хаттонның негізгі ойын қабылдап, ғажайып араласуларды, апаттарды және Киелі кітаптағы су тасқындарын ғылымынан жойды. Осы ғылыми мелодраманы егжей-тегжейлі баяндағаннан кейін, Гулд Хаттон мен Лайеллдің жұмысының шындығы оқулықтағы аңызға кері екенін көрсету арқылы оны жоққа шығаруға кіріседі. Оның мақсаты тек оқулықтағы аңызды жоққа шығару ғана емес, бұл аңызды Мартин Рудвик сияқты тарихшылар бұрыннан-ақ жоққа шығарған. Ол қателікті түзетуге және терең уақыттың дамуының нақты көздерін көрсетуге тырысады, олар тиісті түрде түсінілмеген.
Кухни революциялары
Гулдқа Томас Кунның "Ғылыми революциялардың құрылымы" (1962) еңбегі зор әсер етеді. Кун ғылымның әлеуметтік қызмет екенін және теориялардың деректерге қатысты ойша құрылған, олардың талабымен туындамаған интеллектуалдық құрылымдар екенін айтты. Кунмен қатар, ғылымның философиясы мен социологиясының басқа да мамандары Гулд ақыл-ой құрылымдарының (метафоралар, аналогиялар, жеке философиялар, қиялға берілген ойлар) ғылыми прогреске эмпирикалық жаңалықтар емес, солардың себепкер екенін мойындады. "Фактер" парадигмаға тым терең сіңгендіктен, бұрынғыдай дербес дәлелдеу күшіне ие емес. "Терең уақыт" идеясының қалыптасуы ешқандай далалық зерттеу емес, оқулықтардағы мифтер көрсеткендей. Керісінше, Гулд адамзаттың уақыт ұғымын қабылдауға тырысқанда қолданған "уақыт жебесі" және "уақыт айналымы" есімді екі күшті метафораны анықтайды. "Уақыт жебесі" оқиғалардың бірегейлігі мен ерекшелігін көрсетеді, ал "уақыт айналымы" осы оқиғаларға заңдылық пен болжамдылықты еске түсіре отырып, басқаша мағына береді. Ең маңыздысы, осы метафоралық идеялар жұбы үш геологтың ой-өрісі үшін шешуші болды, сондықтан бұл жұптасқан ұғымдар уақыт туралы олардың ойлауын түсінуге қазір оқулықтардағы мифология жасырған кілтті ұсынады.
Жанартақ
Бернеттің теориясы – бір циклді теория, онда библиялық баяндама (уақыттың бағыты) "үлкен жыл" және "уақыт пен тағдырдың үлкен айналымы" тұжырымында өрбиді, олар жұмақтың қайта келтірілуіне әкеледі. Бернеттің Құдай сөзіне сенімі геология тарихында оны шеттетілгенге айналдырды. Бірақ Бернет замандас ғылыми ой-пікірлер контекстінде бейнеленгендей, діншіл фанат емес еді. Оқулықтардағы аңызға қарағанда, Бернет жердің библиялық тарихын табиғат ғылымының шеңберінде толыққанды түсіндіруге ұмтылды, кереметтерге немесе құдайлық араласуға ешқандай сілтеме жасамай. Осылайша, геологиялық оқулықтар тарихындағы "жаман жігіт" өз заманының ең көрнекті ғалымдарынан гөрі рационалды, кереметсіз ғылымға адал болды.
Гаттонның терең уақыт циклінің шексіз циклдері
Джеймс Хаттонға дейін геологиялық теориялардың көпшілігі тек ыдырау процестерін қарастырған. Жер жаратылып, оның геологиялық құрылымдары ауа райының өзгеруі және әсіресе Киелі кітаптағы Күнтопан сияқты апаттық оқиғалар арқылы тозып кеткен. Хаттон геологияға жаңару концепциясын енгізді, сонымен бірге терең уақыт түсінігін де қалыптастырды. Оқулықтардағы мифтер бұл ғылым мен эмпиризмнің дін үстінен жеңісі деп есептеледі, бірақ шындықта бұлай емес. Хаттонның жерді геологиялық сағат ретінде қарастырған теориясы – эрозияға ұшыраған континенттердің мұхит бассейндерінің көтерілуімен тепе-теңдікте болуы, далалық байқауларға емес, діни көзқарастар мен геологтар жасаған "уақыт циклының ең қатаң және келісімсіз түріне" негізделген априорлық ұғымдарға сүйенді. Хаттонның теориясы "топырақ парадоксынан" өркендеді. Сапалы топырақ, тау жыныстарының "ыдырауынан" пайда болып, өсімдіктерге қызмет ететін кезде бірте-бірте құнарлылығын жояды. Геологиялық жаңа топырақ көзі болмаса, әлем адамның өмірі үшін жетілмеген мекен екенін көрсетер еді. Сондықтан Хаттонның антропоцентристік және телеологиялық әлемтанымдық тұжырымы топырақ, жаңа топырақ ешқашан таусылмауы керек деп талап етті. Бұл талап өз кезегінде топырақты жаңарту үшін жаңа қабаттардың көтерілуін қажет етті. Сөйтіп Хаттон көтерілудің дәлелдерін іздеуге кірісті (әрине, ол оны тапты, өйткені соны іздеп жүрген еді). Ол жер қыртысының көп рет көтерілгенін көрсететін көптеген дәлелдерді тапты. Бұл оны сөзсіз терең уақыт идеясына жеткізді. Хаттонның "бастамасы жоқ" және "соңы болмайтын" шексіз циклдегі Жер туралы көзқарасы соншалықты қатаң болғандықтан, ол геологиялық өзгерістердің тарихи сипатына қызығушылығын жоғалтты. Осы циклдердегі Құдайдың мейірімділігі Хаттон үшін ең маңыздысы болды. Міне, эмпирикалық геология үшін күмәнді батыр, бірақ олай болды. Гулд Хаттонның мифтену процесін қайта құрады және оның бірнеше кезеңнен тұратынын көрсетеді. Біріншіден, Хаттонның ұзақ және ауыр "Жер туралы теориясы" (1795) оның досы Джон Плейфейр (1802) тарапынан танымал болды. Плейфейр Хаттонның қиын жазылу стилін жақсартумен қатар, оның "Киелі кітаптағы тарихты жоққа шығаруын" және соңғы себептерге жиі жүгінуін жұмсартты, осылайша Хаттонның теориясын жаңғыртты. Кейіннен, ғылым мен діни ықпалдылық арасындағы соғыс туралы өз еңбегі үшін эмпирикалық батырға мұқтаж болған Чарльз Лайелл Хаттонның бейтарап далалық зерттеуші ретіндегі бейнесін нығайтты. Соңында, бұл аңыз кейінгі геологтардың жазбаларында бекітілді, олар Хаттонның түпнұсқа еңбегін оқуға көңіл бөлген жоқ.
Лайеллдің біркелкілігі
Чарльз Лайеллдің заңгер мамандығын алғанын естен шығармаған жөн. Оның риторикалық шеберлігі зор болды және геология тарихындағы оның ықпалын түсіну үшін маңызды. Өзінің сүйікті идеясы – геологияның "біртектілік" теориясы үшін жақтағанда, ол ғылымының бұрынғы тарихын алғашқы сенімдерді, қияли болжамдарды және діни көзқарастарды біртіндеп жеңу ретінде бейнеледі. Осылайша ол өзін барлық пікірсайыстан және алдын ала түсініктерден ада болған эмпирик ретінде таныстырды. Бірақ Лайелл бұрынғы догмалар мен қияли теорияларға қарсы тек дәлелдер мен далалық зерттеулерді ғана ұсынған жоқ. Ол замандастарына физикалық заңдардың тұрақтылығы мен тарихтың өзгергіштігін біріктіріп, "уақыт айналымында түзілген тартымды және ерекше теорияны" "біртектілік" туы астында енгізуге тырысты.
Философиялық болжамдар
Біріншіден, Лайелл табиғат заңдарының біркелкілігін қорғады (яғни заңдар уақыт өте келе немесе орынға қарай өзгермейді деген ұғымды). Екіншіден, ол процестің біркелкілігін айтты, бұл дегеніміз, өткен өзгерістерді әрқашан қазіргі кезде белгілі себептермен түсіндіру, тіпті апаттық түсіндірмелер де соншалықты түсіндірме беруге қабілетті болса да. Аңызға қарамастан, Лайеллдің апаттық жағдайларды жақтаған оппоненттері «біртектіліктің» осы екі философиялық қағидасын да қабылдады. Лайеллдің сыншылары қабылдамаған нәрсе – ол «нағыз ғылым» деп атаған әлем туралы тағы екі маңызды гипотеза болды.
Мазмұндық гипотезалар
Бұл талаптар геологиялық өзгерістердің қарқыны әрқашан біркелкі және кезең-кезеңімен болатыны және әлемнің жалпы жағдайы да өзгермейтіні (яғни, ұзақ мерзімде даму немесе бағыт жоқ) туралы болды. Хаттонның өрістегі деректерін жердің үлкен өзгерістер кезеңдерінен өткенін көрсетуге қолданбағаннан гөрі, Лайелл Хаттонның көзқарасының ерекше тоқтаулы сипатына сүйене отырып, көзге көрінбейтіндей көне болғанымен, іс жүзінде өзгере қоймаған жерді елестетті. Осы талаптардың соңғысы Лайеллдің жер тарихына қатысты көзқарасының ең ерекшесі болды. Бұл оны қазба жәндіктеріндегі дамудың барлық дәлелдерін жоққа шығаруға және осылайша Ламарк эволюция теориясын ғана емес, сонымен қатар заманауи катастрофист тұжырымдамаларын да қабылдамауға итермеледі, онда "жоғары" организмдер жаппай қырылғаннан кейін "төмен" организмдерді алмастырады деп есептелді. Егер қазбалар мұны жоққа шығарғандай болса, егер сүтқоректілер көне тау жыныстарында табылмайтын болса, бұл қазбалардың сирек және шашыраңқы болуына байланысты болды. Гульд Хаттон мен Лайелдің қазіргі геологиялық динамика тұжырымдамаларына емес, геологиялық тұрақтылықтың ежелгі тұжырымдамаларына адал болғанын көрсетуде, Лайеллдің өзінің көптеген катастрофист және креационист оппоненттеріне қарағанда эмпирик емес екенін атап көрсетеді. Лайелл геологиялық жазбаның нақты дәлелдерін жоққа шығаруға үнемі мәжбүр болды, ол бүкіл организмдер тобының жақын қабаттардағы организмдердің басқа жиынтықтарымен күрт алмастырылғанын көрсетеді. Оның геологиялық жазбаны кезең-кезеңімен оқуы, осылайша уақыттың тұрақты циклы және кенеттен өзгермейтін әлем туралы түсініктерімен сәйкестендіру үшін, қатал дәлелдерді үнемі "түсіндіруді" қажет етті.
Тұрақты күйден прогрессионизмге дейін
Лайеллдің эволюцияға деген соңғы көзқарасы да қатаң эмпирикалық мәселе болған жоқ. Ол бұл қадамды 1868 жылы ашық түрде жасаған, бірақ Дарвиннің табиғи сұрыпталу теориясына көндірілгендіктен емес. Шындығында, Лайелл бұл теорияны қабылдамай, тек жалпы эволюциялық процесті ғана қабылдады, оның атақты дарвиндік механизмінсіз. Кереметсіз прогресті (яғни эволюцияны) мойындауы, өз кезегінде, оған өзінің төрт біркелкілігінің үшеуін (заңның, процестің және жылдамдықтың біркелкілігін) сақтауға мүмкіндік берді, ал мемлекеттің біркелкілігінен ғана бас тартты. Гулд атап көрсеткендей, бұл "оған қолжетімді ең консервативті интеллектуалдық таңдау" болды. Чарльз Лайелл прогрессионизмге қарсы күресте Дарвинизмге жеңіліп қалған болуы мүмкін, бірақ риторика арқылы ол катастрофизмге қарсы күресте жеңіске жетті, бұл оның жылдамдықтың біркелкілігі туралы гипотезасының оқулыққа енген түйінге айналуына мүмкіндік берді. Лайеллдің заманындағы катастрофистер, Гулд соған қарамастан, әрқашан дұрыс болды. Бұрынғы фауналардағы маңызды, жылдам өзгерістердің нақты қазбалық дәлелдерін Лайелл геологиялық жазбаның жетілмегендігіне сілтеме жасау арқылы түсіндіруден қашып, жоюдың қажеті жоқ. Гулд Беркли ғалымдары Луис және Уолтер Альварездің жаппай жойылуларға астероидтар немесе кометалардың соқтығысуы себеп болды деген соңғы гипотезасында ең үлкен иронияны көреді (бұл гипотеза қазіргі кезде крета-палеоген шекарасында табылған әлемдік иридий қабатының ашылуымен сенімділікке ие болды); өйткені бұл дәл сол Лайеллтың Уильям Уистон сияқты он жетінші ғасырдың жазушыларында қынжырлаған "космологиялық" болжамдардың түрі. Гулд "Уақыттың жебесі, уақыт циклі" еңбегін аяқтағанда, жебелер мен циклдердің уақытты түсінудегі "мәңгілік метафоралар" екенін мәлімдейді. Геология тарихы туралы талқылауын толықтыра отырып, ол осы екі метафораның Киелі кітаптағы маңызды тақырыптармен байланысты өнер мен мүсінде қалай бейнеленгенін көрсетеді. Оның пікірінше, екі метафора да "тарихты толық көрініспен қарастыру үшін" қажет.