Кіріспе

Реформацияланған теология Құдайдың адамның құлауын белгілеу туралы жарлығының логикалық реттілігін, оның кейбір күнәкарларды сайлау арқылы құтқару және басқаларын жазалау туралы жарлығымен байланысты зерттейді. Бірнеше қарсы пікірлер ұсынылды, олардың барлығы латын түбірі "лапус" (мағынасы – құлау) және "лапсаризм" сөзінің түбірімен аталады (түбірдің бір түрі). Супралапсариандық және инфралапсариандық көзқарастар сайлау мен жазалаудың, сәйкесінше, құлауға дейін және кейін логикалық тұрғыдан, бірақ уақыт бойынша емес, жүргенін көрсетеді.

Тарих

Супралапсариандық көзқарасты алғаш Теодор Беза мен Жером Занхиус айтқан. Кейінірек, әсіресе Безаның теологиясымен әсерленген кейбір кальвинистер супралапсариандыққа бейімделді. Англияда Безаның ықпалы Кембридж университетінде, Уильям Перкинс пен Уильям Эймс, ал Нидерландыда Франсискус Гомарус арқылы сезілді. Уильям Твайз кейіннен супралапсариандық туралы екі толық кітап жазды: бірі латын тілінде – *Vindiciae Gratiae, Potestatis, Et Providentiae Dei*, екіншісі – *The Riches of God's Love unto the Vessels of Mercy* атты қысқа, бірақ кең ағылшынша еңбек. Соңғы ғасырда Абрахам Куйпер, Герман Хоексема, Артур Пинк және Гордон Кларк супралапсариандыққа жақтас болды. Тарихи деректер бойынша, барлық кальвинистердің 5%-дан аз бөлігі супралапсариандық болған. Инфралапсариандық көзқарас 1618 жылғы Дорт синодында көрініс берді. Дорт канонының, Бірінші ілімнің бірінші тармағының 7-бабында былай делінген:

«Әлем жаратылмас бұрын, тек құдайдың тегін сыйға берген рақымымен, Ол Мәсіхте құлап, күнә мен құрып жоқ болған адамзаттың арасынан белгілі бір адамдарды құтқаруға таңдады». Алайда, Синод Иоганн Макковийге қарсы сотта және оның құдайлық жарлықтағы күнә туралы көзқарасының ақталғандығында көрсетілгендей, супралапсариандық ұстанымды ұстанғандарды қабылдамады. Синодтағы басқа супралапсариандарға Франсискус Гомарус, Уильям Эймс және Гисберт Воэций кірді, олардың ешқайсысы Дорт канондарына қарсылық білдірмеді. Тарихи супралапсариандық ұстанымды анықтаудағы қиындық – көптеген супралапсариандар жарлықтың ретіне қатысты ұқсас көзқарастарды ұстанған болуы мүмкін, бірақ алдын ала тағайындалудың нақты нысаны мен тақырыбы көптеген адамдар арасында әртүрлі болуы мүмкін. Уильям Твайз мысалы, оның кейбір басымдықтарын ескере отырып, тарихи тұрғыдан ерекше емес болуы мүмкін болғандықтан, көптеген адамдар үшін қызықты болуы мүмкін. Құтқарылу туралы ілімінде Твайз ашық және берік түрде супралапсариандық болды. Дегенмен, оның көзқарасын супралапсариандықтың қабылданған анықтамасымен үйлестіру қиын. Ол классикалық супралапсариандық қағиданы ұстанып отырды: «Quod primum est in intentione, ultimum est in executione quod ultimum est in executione, primum est in intentione» (ниетте бірінші – орындауда соңғы, орындауда соңғы – ниетте бірінші) және оны жазбаларында жиі атап өтті. Супралапсариандардың көпшілігі Құдайдың жарлығының нәтижесі немесе соңғы ниеті – Құдайдың даңқының көрінісі, әсіресе кейбіреулерге Құдайдың рақымы және басқаларына Құдайдың әділдігі арқылы екенін айтты. Құдай кейбіреулерге күнәларын кешіріп, мәңгілік өмір сыйлайды. Ал Құдайдың әділдігі, керісінше, күнә жасағандарға өздерінің таңдаған жолынан қайтуларына жол беруімен және олардың күнәларына өкінбей, мойынсұнбағандары үшін Құдайдың үкімін орындауымен көрінеді. Мейірім мен әділдік арқылы даңқты көрсету соңғы ниет болғандықтан, бұл тарихта немесе орындауда соңғы элементтер жиынтығы. Бірақ супралапсариандардың бұл мақсатқа жетудің жолын қалай қарастырғаны белгісіз. Инфралапсариандар құлдырауды таңдау мен айыптауға себеп болатын жағдай деп қарастырды, құлаған массадан біреуін таңдап, басқаларын өткізіп жіберді. Супралапсариандық көзқарас бойынша Твайз құлдырау сайлауға немесе айыптауға себеп болмағанын айтты. Бірақ ол инфра және супралапсариандар арасындағы алшақтық соншалықты үлкен емес екеніне сенді, сондықтан екеуінің арасындағы айырмашылықтар «логикалық» екенін мәлімдеді. Ол күнәнің құлдырауынан таңдалу мен айыпталудың пайда болғанын мойындамаса да, сайлау мен айыпталудың күнәнің құлдырауына ешқандай қатысы жоқ деп айтқан жоқ. Ол Томас Аквинді бірнеше рет келтіріп, «айыптау күнәға жол беру және күнә үшін жазаны анықтау» деген пікірін келтірді. Осыған сәйкес ол «Құдай ешкімді күнә үшін және сондағы табандылығы үшін жазаламайды және жазалауға бұйрық бермейді» деп мәлімдеді. Бұл жерде Твайз супралапсариан ретінде екіұшты сөйлеген сияқты көрінеді, бірақ Твайз өзі «мен білетін дін қызметкерлерінің бірі де Құдай күнә үшін ғана жазалауды мақсат еткенін айтқан жоқ» деп мәлімдеді. Бұл жерде нақтылау керек, Твайз ұйғарылған нысанды қалай жүзеге асатынынан (modus res) ажыратпады және бір Құдайдың жарлығында әрқайсысының өзіндік тұтастығы бар бірнеше элемент болды. Жарлық шартсыз және сәйкесінше орындалады, бірақ орындалу бір жарлық ішіндегі әр нысанда бірдей құралдарды қамтымайды: жарлық ішіндегі әртүрлі нысандардың әртүрлі агенттік тәсілдері бар, сондықтан орындалу тәсілдері әртүрлі. Таңдау мен айыптау соңғы мақсатқа бағытталған жарлықтың ішінде, бірақ осы соңғы мақсатқа жетудің құралдары мәңгілік жарлықтың өзінде бірден болмайды. Бұл тарихта көрінеді. Айыптау – жазалауға тікелей бұйрық емес. Бұл уақыт ішінде құтқарушы рақымды бермеу жарлығы. Мұндай жағдайда, жеке күнәкар оның күнәлері үшін жаза алады. Жарлық оларды күнә жасауға міндеттемейді (өйткені жаратылыс жасаған таңдаулар оларға тиесілі) және құтқарушы иман мен тәубеге кедергі келтірмейді. Айыптау – құдайлық әділдіктің актісі емес, уақыт ішінде құлайтын жаратылысқа және осал адамдарға құдайлық әділдік берілетіні туралы жарлық. Твайз үшін сайлау, инфралапсариандардың айтуынша, өзінің рақымының актісі емес, құлайтын жаратылысқа және осал адамдарға рақым беруге сайлау. Сол сияқты сайлау инфралапсариандардағыдай рақым актісі емес, уақыт ішінде кейбіреулер рақымды алатыны туралы шешім. Сайлау, айыптау, құлдырау, рақым және әділдік – бір құдайлық жарлықтың координацияланған элементтері. Сайлау айыптауға себеп болмайды, ал құлдырау сайлау мен айыптауға себеп болмайды, бірақ олар құдайлық даңқты көрсету мақсатымен логикалық түрде реттелген координацияланған элементтер.