Кіріспе

Лю Конг (31 тамыз 318 жылы қайтыс болды), әдеби аты Сыңмың, лақап аты Зай, сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін Хан Чжаову (Чжао) императоры ретінде танылды, Қытайдың Хань Чжао династиясының императоры болды. Ол Цзинь императоры Хуай мен Цзинь императоры Миньді тұтқындап, оларды Пиньянда шарап құюшылар ретінде жұмыс істеуге мәжбүр етіп, содан кейін өлім жазасына кесті. Бұл шабуылдар Цзинь әулетін астанасын Луояннан Нанкинге көшіруге мәжбүр етті. Лю Конгтың билеуі қарама-қайшылықтарға толы болды. Ол анық интеллектуалды және логикалық ойлау қабілетіне ие билеуші болды, сонымен қатар әкесі Лю Юань билеген кезде қабілетті генерал да болды. Екінші жағынан, билеу мерзімі ұзарған сайын, ол көбірек қатыгездікке, тұрақсыздыққа, ысырапшылдыққа және дұрыс кеңеске құлақ аспауға бейімделді. Билеуінің соңына қарай, оның іс-әрекетіне қарсы сөйлеуге батылы жеткен кез келген шенеунік өлім жазасына ұшырау қаупіне тап болды. Оның билеу кезеңінде Хан мемлекеті де, өзі де үлкен әлеуетті көрсетті, өйткені Хан қазіргі Оңтүстік Шансиді қамтитын кішкентай мемлекеттен қазіргі Шанси, Шэньси, Шығыс Ганьсу және Шандоң, Хэбэй және Хэнаньдың маңызды бөліктерін қамти бастады, бірақ империяның шығыс жартысы генерал Ши Ледің бақылауында болды және бұл, әрине, тек Ханның билігінде болды. Лю Конг және оның мемлекеті өздерінің әлеуетін іске асыра алмады.

Ерте өмір және мансап

Лю Конг – Лю Юаньның төртінші ұлы, оның қарындасы Чжандан туған. Жастық шағында ол зиялы да күшті деп есептелді, ал Цзинь астанасы Луоян қаласында оқығанда оның білімі Цзинь шенеуніктері Ле Гуан (樂廣) мен Чжан Хуаға әсер еткен. Соңында, амбициялы Сима Ён, Хэцзянь ханзадасы, оны өзінің штабына шақырды, бірақ әкесі Сима Ин ханзадасының штабында болғандықтан, ол екі жаққа да адал болуы мүмкін емес деп алаңдады. Сондықтан ол Сима Инге қашып, кіші офицер болып қызмет етті. Лю Юань 304 жылы өзін Хан ханзадасы деп жариялап, осылайша Хан Жао мемлекетін құрғаннан кейін, Лю Конгты өзінің басты қолбасшыларының бірі етіп, оны Чу ханзадасы етіп тағайындады. 309 жылы Ши Лемен бірлесіп, Чанпин (長平, қазіргі Цзиньчэн, Шаньси) қаласы түбінде Цзинь генералы Ван Куанды (王曠) жеңді. Жеңіске жеткен соң, ол Луоянға қарсы шабуылға түсуге тырысты, бірақ Цзинь генералы Хуан Ян (桓延) оны алдап, тізе бүгіп бергендей көрінді. Бірақ бірнеше айдан кейін, ол Ван Мимен (王彌) бірлесіп, Луоянды басып алуға тағы да тырысты, бірақ қаланы қоршағанда Цзинь регенті Сима Юэ, Донхай ханзадасы, қала ішінде күтпеген шабуыл жасап, Лю Конгты бірнеше рет жеңді. Содан кейін Лю Юань оны астана Пиньянға (平陽, қазіргі Линфэн, Шаньси) қайта шақырды. 310 жылдың жазында Лю Юань ауырып қалды. Ол Лю Конгтың үлкен ағасы Лю Хэні (Императрица Хуяннан туған) мұрагер хан етіп тағайындады және оның басқа ұлдары Лю Ю (劉裕) – Ци ханзадасы, Лю Лонг (劉隆) – Лу ханзадасы және Лю Ай (劉乂) – Бейхай ханзадасы, Лю Конгтың үлкен әскеріне қоса, Лю Хэге басқару және әскери мәселелерде көмектесу үшін астанаға едәуір әскер жіберді. Сионну және Хан тайпаларынан бір топ шенеуніктер Лю Хэге көмектесу үшін әртүрлі міндеттерге ие болды. Алайда үш шенеунік қана қалдырылды – Лю Хэнің інісі Хуян Ю (呼延攸), Лю Конгпен бұрынғы реніштері бар Лю Чен (劉乘) және Сичан ханзадасы Лю Рюи (劉銳). Олар наразылық білдіріп, қазірдің өзінде күдікпен қарап отырған Лю Хэге бауырлары астанада немесе оның маңында үлкен күштерді ұстап тұрса, қауіпсіз бола алмайтынын айтты. Лю Юань қайтыс болғаннан кейін үш күн өткен соң, Лю Хэнің бұйрығымен бұл шенеуніктер Лю Хэнің төрт ағасына күтпеген шабуыл жасады: Лю Рюи – Лю Чонға қарсы, Хуян Ю – Лю Юға қарсы, Лю Чен – Лю Лонгқа қарсы, ал Тиан Ми (田密) мен Лю Гуи (劉璿) – Лю Айға қарсы. Бірақ Тиан мен Лю Гуи жолға шыққаннан кейін, олар Лю Айға шабуыл жасамай, оның орнына Лю Конгты ескертіп, оны қарсыласуға дайындады. Лю Рюи әскерін кері тартты. Келесі екі күн ішінде Лю Ю және Лю Лонг жеңіліп, қаза тапты. Екі күннен кейін Лю Конг сарайды қоршап алып, Лю Хэ, Лю Чен, Лю Рюи және Хуянды өлтірді. Бастапқыда Лю Айға тақ ұсынғаннан кейін, Лю Конг өзі таққа отырды.

Ерте билік

Лю Конг таққа отырғаннан кейін, ол ағасы Лю Айды мұрагер ханзада етіп тағайындады, содан кейін Лю Айға өзі Лю Конгқа ұсынған тақты беруге уәде берді. Ол әйелі Хуань ханшайымын императорлық ханшайым етіп, оның ұлы Лю Канды Цзинь ханзадасы етіп тағайындады. Лю Юаньның императорлық ханшайымы Дань және Лю Конгтың анасы Чжан анасы императорлық жесірлер ретінде құрметке бөленді. 310 жылы мұрагер ханзада Айдың анасы, императорлық ханшайым Дань, ұлы Лю Айдың анықтауымен Лю Конгпен болған қарым-қатынасынан ұятқа қалды делінеді. Ол қайтыс болғаннан кейін Лю Конгтың ағасына деген құрметі тез төмендеді, бірақ ол оны әлі де мұрагер ханзада ретінде сақтап отырғаны айтылды. Дегенмен, императорлық ханшайым Хуань оны Лю Цаньды мұрагер ханзада етіп тағайындауға көндіруге тырысты, ол бұл мәселені қарастыра бастады. Лю Конг Цзинь мен оның астанасы Луоянға қысым көрсетуді жалғастырды. Оның генералдары Лю Яо, Лю Кан, Ши Ле және Ван Ми Цзинь әскерлерін жеңілдетуді жалғастырды, қалаларды басып алып, Цзинь шенеуніктерін өлтірді, бірақ қалаларды тұрақты түрде ұстау қиын болды. Алайда, олар Цзинь жерін құлазып, шөлге айналдырды. 311 жылдың көктемінде Ши Ле Қытайдың орталық аймағындағы қалған негізгі Цзинь күшін талқандады, бұрын Сима Юэ басқарған, ол қайтыс болғаннан кейін шығысқа қарай жылжуға тырысқан. Ши тұтқынға алған Цзинь шенеуніктері мен генералдарының барлығын өлім жазасына кесті және Сима Юэнің денесін өртеп жіберді. Луоян қорғаныссыз қалды, Лю Конгтың бұйрығымен сол жылдың жазында Ван, Ши, Лю Яо және Хуян Ян Луоянға жиналып, оны және Цзинь императоры Хуайды қолға түсіріп, Хан астанасы Пиньянға алып барды. Цзинь астанасын басып алу "Юнцзя апаты" деп аталады. Ван астананы Луоянға көшіруді ұсынды, бірақ Лю Яо қарсылық көрсетті және Луоянның көп бөлігін өртеп жіберді, ал Лю Конг Ванның ұсынысын кейіннен қарастырмады. 311 жылдың қысында Ши Ванның тойында тұзаққа түсіріп, оның әскерін басып алды. Осы уақыттан бастап оның мақсаты өз патшалығын кеңейту болды. 312 жылдың көктемінде императорлық ханшайым Хуань қайтыс болды. Бір айдан аз уақыт ішінде Лю Конг жоғары лауазымды шенеуніктерінің қыздары мен немерелерін көптеп кәнизактер ретінде ала бастады, соның ішінде олардың көпшілігі Лиу тегін алып, оның ресми Лиу Иннің (劉殷) қыздары мен немерелері болды. Мұрагер ханзада Ай эндогамияға қарсы жалпы тыйымға қарсы болды. Алайда Лю Конг бұл Лиу әйелдері этникалық жағынан Хан, ал өзі этникалық жағынан Сюньну болғандықтан, олар бір ата-бабадан келмейтінін түсіндірді. Осы уақыттан бастап Лю Конг барлық уақытын осы әйелдермен өткізді және үкімет мәселелерін шешуге сирек уақыт жұмсады. 312 жылдың көктемінде Лю Конг бұрынғы Цзинь императорын Куайцзи герцогы етіп тағайындады. Бірде Лю Конг герцогты тойға шақырғаннан кейін, бұрынғы император Южан ханзадасы болған кезде болған кездесу туралы пікір білдірді, нәтижесінде хан императорын шеберлікпен мақтаған есімді әңгіме өрбіді. Келесі күні Лю Конг өзінің сүйікті кәнизактарынан, Лиу Иннің немересі Лю Инге сыйлық ретінде берді, оны Куайджи герцогинясы етіп тағайындады. 312 жылдың жазында Лю Конгтың билігінің алғашқы қиындықтары пайда болды, ол өзен мәселелеріне жауапты ханзаданы және құрылыс жұмыстарына жауапты герцогты - ханзадасын жеткілікті балық пен крабпен қамтамасыз ете алмағаны үшін, ал герцогты екі сарайды уақытында аяқтай алмағаны үшін өлтірді. Генерал Ван Чжан (王彰) оны мінез-құлқын бақылауға көндіруге тырысқанда, ол ашуланып, Ванды өлтіруді қалады, бірақ Ванның қызы, оның кәнизагы, араласқаннан кейін Ванды түрмеге қалады. Кейіннен ол өз әрекеттеріне өкініп, Ванды босатып, жоғарылатты, бірақ бұл оқиға Лю Конгтың билігінің қалған бөлігін зардап шектіретін импульсивті әрекеттердің үлгісін бастады. 312 жылдың жазында Лю Конг Лиу Иннің қызы Лю Инді (劉英) императорлық ханшайым етіп тағайындауды қалады, бірақ анасы императорлық жесір Чжанның талабы бойынша ол өзінің туысы Чжан Шидің қызы императорлық ханшайым Чжан Хуигуанды (張寔) тағайындады. 312 жылдың күзінде Лю Кань мен Лю Яоның қол астындағы хан әскерлері Бин провинциясының (并州, қазіргі Солтүстік және Орталық Шанси) губернаторы Цзинь генералы Лю Кунға (劉琨) ауыр соққы берді, оның штаб-пәтерін Цзиньян (晉陽, қазіргі Тайюань, Шанси) қаласында басып алып, Лю Кунның ата-анасын өлтірді. Лю Кун Сяньбей басшысы Туоба Йилу Дай герцогының көмегімен Цзиньянды қайтара алса да, ол Ханға енді үлкен қауіп төндірмейтін болды. 313 жылдың көктемінде Лю Конгтың бұрынғы Цзинь императоры Куайцзи герцогін өлтіруіне әкелетін оқиға болды. Императорлық жаңа жыл тойында Лю Конг оған жоғары лауазымды шенеуніктерге шарап құюды бұйырды, ал бұрынғы Цзинь шенеуніктері Ю Мин (庾珉) мен Ван Цзюань (王雋) оның қорланғанын көргенде эмоцияларын бақылай алмады және дауыстап жылады. Бұл Лю Конгты ашуландырды, ол Ю мен Ванды, сондай-ақ бірқатар бұрынғы Цзинь шенеуніктерін Пиньянды тапсырып, Лю Кунға беруге дайын деп жалтақтап айыптады. Ол бұрынғы Цзинь шенеуніктерін өлім жазасына кесті және бұрынғы императорды улады. Ол бұрын герцогқа сыйға берілген Куайцзи герцогинясын қайтадан кәнизак ретінде алды. 313 жылдың көктемінде Лю Конгтың анасы императорлық жесір Чжан қайтыс болды. Оның шөбересі, императорлық ханшайым Чжан, императорлық жесірдің қайтысынан соншалықты депрессияға түсіп, қайтыс болды. Лю Конг Лиу Иннің қызы Лю Эді оның орнына тағайындады және оған сарай салуды бұйырды. Оның министрі Чэнь Юаньда бұл тым ысырапты екенін көндіруге тырысты, ал Лю Конг ашуланып, Чэньнің өлім жазасын бұйырды. Алайда, жаңа императорлық ханшайым араласып, Чэнь босатылып, одан әрі жоғарылатты. Келесі жыл бойы императорлық ханшайым Лю мен Чэньнің кеңесімен Лю Конг өзінің мінез-құлқын белгілі бір деңгейде түзеткені айтылады. 313 жылдың жазында Цзинь императоры Хуайдың шөбересі Сима Е Чанъаньда өзін император деп жариялады (Цзинь императоры Мин ретінде), бірақ оның әскерлерінің әлсіздігі Ханға үлкен қауіп төндірмеді. Дегенмен, бұл әрекет Лю Конгтың назарын аударды, ал келесі бірнеше жыл бойы Чанъань Хан әскерлері үшін маңызды мақсатқа айналды. 314 жылдың көктемінде императорлық ханшайым Лю қайтыс болды, содан кейін Лю Конгтың сарайы толығымен шатасқан күйге түсті және оның кеңесі болмағаннан кейін оның жеке мінез-құлқы нашарлағандай болды.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

314 жылы Лю Конг ұлын Лю Канды премьер-министр етіп тағайындады, оған шексіз билік берді. Бұл оның ағасы, тақ мұрагері Лю Айдың жүрегіне үрей салды. Оның жақтастары 315 жылы төңкеріс жасап, Лю Конгты құлатуды ұсынды. Лю Ай бұл жоспарға келіспесе де, жаңалықтар тарап кетті. Лю Конг Лю Айды үй қамауына алды. Кейін 315 жылы Лю Конг өзінің генералы Джин Чжунның екі қызы – Джин Юэгуан (靳月光) мен Джин Юэхуаны (靳月華) сарайына алып келді және үш император әйелін құрды: Джин Юэгуанды Жоғарғы император, Джин Юэхуаны Оң император, ал Лю Консортін (вероятно Лю Иньдің немересі) Сол император етіп тағайындады. Бұл императордың бір уақытта бір ғана император әйелі болуы керек деген дәстүрге қайшы болды. Содан кейін сол жылы Чэнь Юанда оған Жоғарғы императордың адалдығын сақтамағанын айтты, және Лю Конг оны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Ол ұяттан өзіне-өзі қол жұмсады, ал Лю Конг оның сұлулығын сағынып, Ченнің оның адалдығын бұзғанын жариялағанына қатты ренжіді. 315 жылдың күзінде Лю Конг Ши Ледің күшінің артуын тоқтату үшін Ши Леге шығыс империяда императорлық билік берді (дегенмен Ши осы аймақты бұрыннан бақылап отырды). Осы уақытта ол эвнухтар Ван Ченге (王沈), Сюань Хуэйге (宣懷) және қызметші Гуо Иге (郭猗) өте сенім артты, барлық мемлекеттік істерді оларға тапсырып, ресми тұлғалармен кездесулерін тоқтатты. Ван, Сюань және Гуо оның және лауазымды тұлғалар арасындағы байланысшыларға айналды. Бұл Ван, Сюань және Гуоның қалауынша әрекет етуіне мүмкіндік берді, олар Джин Чжунмен бірлесіп, қатты сыбайлас жемқорлыққа салынып, байлық жинады. Осы тұлғаларға қарсы сөйлеуге батыл болған бірнеше шенеунік өлім жазасына кесілді. Гуо мен Джиннің екеуінің де тақ мұрагері Айға қарсы бұрынғы кектері болды, және олар Лю Канды тақ мұрагері Ай Лю Конгты құлатуға және өлтіруге тырысады деп сендіріп, Лю Канға осы жоспардың жалған дәлелдерін ұсынды. Сондықтан Лю Кан өзінің ағасын қалай жою керектігін ойластыра бастады. 316 жылдың күзінде Лю Конг Лю Яоны Чанъаньға шабуыл жасауға жіберді, Лю Яо оны басып алып, Цзинь императорын тұтқынға алды және оны Пиньянға жіберді, осылайша Батыс Цзинь әулетінің билігі аяқталды (дегенмен Цзинь толығымен құламайды, өйткені оның Лангье ханзадасы Сима Руи Янцзы өзенінің оңтүстігінде Цзянкангта "Цзинь ханзадасы" атағын алып, 317 жылы өзін император деп жариялап, Цзиньді Шығыс Цзинь әулеті ретінде қайта жаңғыртты). Лю Конг бұрынғы Цзинь императорын Хуайань маркизі етіп тағайындады, ал Лю Яоны Цинь ханзадасы етіп тағайындап, батыс империяны басқаруға берді. 317 жылдың басында Ши Ле Лю Кунды жеңіп, оның Цзинь провинциясын басып алды. Бұл Ханға қарсы бұрынғы қауіптің аяқталуына әкеп соқты, бірақ Шидің күші Лю Конгтан тіпті күштірек және тәуелсіз болды. 317 жылдың көктемінде Лю Кан ағасы, тақ мұрагері Айды жою жоспарын аяқтады. Ол тақ мұрагері Айға Пиньянға шабуыл жасалып жатқанын және оның қол астындағылары шабуылға дайындалу үшін қарулануы керектігін жалған хабарлады. Содан кейін Лю Кан әкесіне тақ мұрагері Ай шабуылға дайын екенін айтты. Лю Конгтың хабаршылары тақ мұрагерінің серіктестерін қаруланған күйде көргенде, олар Лю Канның айыптауларына сеніп, Лю Конгқа хабар берді. Лю Кан одан әрі Айдың басына түскен Ди және Цян басшыларын (Айдың басына түскен ханшайымы, оның екінші дәрежелі титулына негізделген) азаптау арқылы тергеді, ал Ди және Цян басшылары өтірік мойындауға мәжбүр болды. Тақ мұрагері Айдың барлық серіктері мен әскерлері қырғынға ұшырады, оның құны шамамен 15 000 адамды құрады, тақ мұрагері Ай биліктен шеттетуге ұшырады, содан кейін оны Цзинь өлтірді. Ди мен Цян тайпалары басшыларының тағдырына наразылық білдіргеннен кейін, Лю Конг Цзиньді оларды басуға жіберді, ал Цзинь сәтті орындады. 317 жылдың күзінде Лю Конг Лю Канды тақ мұрагері етіп тағайындады. 318 жылдың басында Лю Конгтың тойында бұрынғы Цзинь императоры Хуайань маркизі қызметші ретінде жұмыс істеді, ал бірқатар бұрынғы Цзинь шенеуніктері өзін ұстай алмады және бұрынғы императордың қорлануына қатты қарсылық білдірді. Сонымен қатар, осы уақытта Ханға қарсы бірнеше көтеріліс болды, олардың әрқайсысы Лю Цанды бұрынғы Цзинь императорына айырбастау үшін тұтқындағысы келеді деп мәлімдеді. Сондықтан Лю Кан Сима Йені өлтіруді ұсынды, ал Лю Конг келісті, Лю Канның есебін алғаннан кейін оны өлтірді. 318 жылдың жазында Пиньяндағы императорлық жиналыс залы үлкен өртке ұшырап, 21 адам қаза тапты, оның ішінде Лю Конгтың ұлы Лю Канг (劉康) Куайджи ханзадасы. Лю Конг ұлын қатты жоқтады, бұл оның денсаулығына қатты әсер етті. Ол Лю Яо мен Ши Леді астанаға регенттер ретінде шақырды, бірақ Лю Яо мен Ши екеуі де бас тартты. Ол көп ұзамай қайтыс болды, ал Лю Кан император атанды. Бірақ содан кейін сол жылы Лю Кан Цзиньдің қолынан өлтірілді, ол императорлық әулетті қырғынға ұшыратты. Лю Яо мен Ши Цзиньді жеңіп, Лю Яо император атанды, бірақ Лю Яо мен Ши арасында келіспеушіліктер туды, нәтижесінде Ши тәуелсіздік жариялап, Кейінгі Чжао құрды. Лю Конг құрған империя екіге бөлінді.