Кіріспе
Генри Маккензидің 1771 жылғы кітабы. «Сезімтал адам» – шотланд жазушысы Генри Маккензидің 1771 жылы жарық көрген сентиментальді романы. Роман, қарапайым басты кейіпкер Харлидің өзі куә болған, естіген немесе қатысқан бірқатар әдептік оқиғаларды көрсетеді. Бұл романды романтизм дәуірінің романдарының элементтерін қамтиды деп жиі айтылады, ол осы кітап жарық көргеннен кейін көпке танымал болды.
The Man of Feeling is a sentimental novel published in 1771, written by Scottish author Henry Mackenzie. The novel presents a series of moral vignettes which the naïve protagonist Harley either observes, is told about, or participates in. The novel is often seen to contain elements of the Romantic novel, which became popular in the years following its publication.
Өмірбаян
"Сенімді адам" – Маккензидің алғашқы және ең танымал романы 1767 жылы Лондонда жазыла бастады. Ол 1771 жылғы сәуірде жарық көрді, маусымның басына таман түгел сатылып бітті және 1791 жылға қарай алтыншы басылымына жетті. Профессор Генри Морлидің 1886 жылы шыққан "Сенімді адам" романының басылымында алғаш рет жарияланған "Көз жасына арналған көрсеткіш" ("Index to Tears") "сентиментальды әсерлер жиынтығы қалайша көңіл көтеру әсерлері жиынтығына айналғанын, мүмкін Виктория дәуіріндегі қонақ бөлмесінде оқылып, тыңдаушыларға осы көз жасы түрлерін естіп, мүлдем басқа физиологиялық реакцияны сезіну үшін қажет болғанын" көрсетеді. Маккензи "Сенімді адам" романын жариялауда қиындықтарға тап болды, бірақ ақыры оны анонимді түрде жариялауға қол жеткізді. Экл есімді дін қызметкері өзінің авторлығын дәлелдеуге тырысты, оның қолында "өзгерістер мен түсірілімдерге толы қолжазба" болды.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
"Сезімтал адам" романы Харли өмірінің шашыраңқы эпизодтарын баяндайды. Бұл оқиғалар романның алғашқы баяндаушысына дін қызметкері берген қолжазбаның қалдықтарында сақталған. Романның өзі осы соңғы екі тұлғаның аң аулауымен басталады, ал қолжазбада алғашқы он тарау мен шамамен отыз басқа тараулардың орны жоқ. Харли жас кезінде ата-анасынан айырылып, үнемі келіспейтін бірнеше қамқоршылар тағайындалады. Олар оған байлық жинауға тырысу керектігіне де келіседі, сондықтан оған мұра алу үшін алыс туысын жақындатуға кеңес береді. Харли бұл әрекеттен сәтсіз оралды, өйткені ол туысының оған жылынуына көмектеспейді. Содан кейін Харлиге демеуші табуға, сайлауда дауысын жерді жалға алу үшін сатуға кеңес береді. Көршісі Уолтон оған ұсыныс хаттарын береді, ол үйден (және Мисс Уолтоннан) Лондонға кетеді. Жолда ол жалғаншы мен оның итіне кездеседі, оларға садақа бергеннен кейін, жалғаншының әңгімесін естиді. Келесі (жоғалған) тарауларда Харли ресми түрде Уолтон ұсынған баронға барады, өйткені әңгіме жалғасқанда Харли оны екінші рет шақырады. Барон Лондоннан алыс болғандықтан, Харли Том есімді басқа бір адаммен кездеседі. Олар серуендеп, бірге тамақтанып, екі үлкен кісімен зейнетақы және ресурстарды талқылайды. Харли Бедламға барады, ондағы тұтқынға жылайды, содан кейін ашулы, сыншыл адаммен тамақтанады және бірге олар ар-ұяқ пен бос сөздер туралы сөйлеседі. Содан кейін ол физиогномиядағы өзінің шеберлігін (немесе, көптеген адамдар пікірінше, оның шеберлігінің жоқтығын) қарт мырзаның атынан қайырымдылық жасау арқылы көрсетеді, ол Харлимен кейінірек карта ойнайды. Оларға ақшасын жоғалтқаннан кейін Харлиге мырза мен оның танысы алаяқтар екені айтылады. Харлиге бір әйел келіп, оны тавернаға алып барып, тамақтандырады, есеп төлеу үшін қалта сағатын кепілге беруі керек болса да, келесі күні таңертең онымен қайта кездеседі. Оның соңында әкесі келеді, ал түсініспеушіліктен кейін қызымен татуласады. Жерді жалға алу туралы талабы қабылданбағанын білген Харли үйіне көлікпен келеді, жолдар бөлініп, көлік аяқталғанша, басқа жолаушымен поэзия және әдепсіздік туралы сөйлеседі. Харли жаяу жүріп барады, жолда ол ауылында қиын жағдайға тап болған және әскерге шақырылудан қайтып келген Едуардс есімді егде жастағы шаруамен кездеседі. Олар ауылға жақындап, мектеп үйінің қирағанын және екі жетім баланың, олар Харлидің серігінің немерелері екенін көреді. Харли оларды үйіне алып, оларға жер береді. Эдвардспен жемқор әскери командирлерді талқылағаннан кейін Харлиге Мисс Уолтонның сэр Гарри Бенсонға үйленетінін хабарлайды. "Сезімтал адам" кейін Миланға жас Седлидің мұғалімі ретінде саяхаттайтын Маунтфорд есімді адам туралы байланыссыз әңгімеге көтеріледі, онда олар графпен кездеседі. Олар борышкерлер түрмесіне барып, графтың ұлының тапсырысы бойынша сол жерде тұратын бір адам мен оның отбасын табады. Седли отбасының қарызын төлейді, ал Маунтфорд пен Седли Миландан ұятпен кетеді. Содан кейін Джейми "Сезімтал адам" ретінде танымал болады және оның жазбасы енді жоқ екенін білгенде күйзеліске ұшырайды. Оқиға Харлидің оқиғасына қайта оралады. Мисс Уолтон Бенсонға үйленбеген. Ол ауру Харлиге (Эдвардс пен оның немерелерін емдеп, қызбаға шалдыққан) барады, ол оған өзінің махаббатын білдіреді. Олар қол ұстасып, ол қайтыс болады.
Әдеби стилі
Сезімтал көркем әдебиетке тән "Сенімді адам" романы фрагментті болып келеді; кейбір тараулар мен бөлімдер жоқ, бірақ бұл өмірлік жағдайды бейнелеу үшін жасалған, себебі сюжет әлі де түсінікті. Маккензи бұл кемшіліктерді жоқ болған тараулардың мазмұнына сілтеме жасау арқылы, тарау нөмірін көрсету арқылы (аралықтарды білдіретін) немесе кейіпкерлердің күртенен енгізілуі арқылы назар аударады: "Питер есікте тұрды. Біз осы адал серігімізді бұрын да айтқанбыз". Бұл оқшаулаулар мен үзілістерге мүмкіндік береді, соның арқасында сезімталдық тудырмайтын мазмұн толығымен мәтіннен алынып тасталады. Ал, қолжазбаның өтімділігіне Кіріспеде қосымша назар аударылады; Харлидің өмірін баяндайтын қолжазба шіркеу қызметкерінің мылтығына салынған мата ретінде пайдаланылады.