Кіріспе
Американдық романшы Тимоти Шей Артур (6 маусым 1809 – 6 наурыз 1885) – Т. С. Артур ретінде танымал – 19 ғасырдың белгілі американдық жазушысы. Ол ең әйгілісі "Бардағы он түн және мен онда не көрдім" (1854) атты шығармасымен танылды, ол американдық қоғамда алкогольге деген негативті көзқарасты қалыптастыруға көмектесті. Оның мұңға жарық, сезімталдықпен жазылған әңгімелері Америкадағы "құрметті орта таптың" өмірімен байланысты құндылықтар мен идеяларды жеткізіп, таратуға септігін тигізді. Сондай-ақ ол махаббаттың өзгерткіш және жаңартқыш күшіне сенді, бұл оның "Жасырынған періште" әңгімесінде айқын көрінеді. Ол соғысқа дейінгі кезеңдегі ең танымал американдық айлық журнал – "Godey's Lady's Book" үшін ондаған әңгімелер жазды, сонымен қатар көп жылдар бойы "Arthur's Home Magazine" журналын шығарып, редакциялады, ол "Godey's" үлгісіндегі кезеңдік басылым болды. Қазір көбінесе ұмытылған Артур Америкадағы құрметті, әдепті орта таптың өмірін сипаттайтын құндылықтарды, сенімдерді және мінез-құлықтарды кеңінен таратуға үлкен үлес қосты.
Timothy Shay Arthur (June 6, 1809 – March 6, 1885) — known as T. S. Arthur — was a popular 19th century American writer. He is famously known for his temperance novel Ten Nights in a Bar Room and What I Saw There (1854), which helped demonize alcohol in the eyes of the American public. His stories, written with compassion and sensitivity, articulated and spread values and ideas that were associated with “respectable middle class“ life in America. He also believed greatly in the transformative and restorative power of love as is shown in one of his stories, "An Angel in Disguise". He was also the author of dozens of stories for Godey's Lady's Book, the most popular American monthly magazine in the antebellum era, and he published and edited his own Arthur's Home Magazine, a periodical in the Godey's model, for many years. Virtually forgotten now, Arthur did much to articulate and disseminate the values, beliefs, and habits that defined respectable, decorous middle class life in America.
Өмірбаян
Ньюбург (Нью-Йорк) қаласында дүниеге келген Артур бала кезін Нью-Йорк штатының Монтгомери фортында өткізген. 1820 жылға қарай Артурдың әкесі, ұн тартатын болған ол, Балтиморға (Мэриленд штаты) көшіп келді, онда Артур қысқа мерзімге жергілікті мектептерде оқыды. Он төрт жасында Артур тігіншінің шәкірті болды, бірақ нашар көру қабілеті мен дене еңбегіне бейімділігінің болмауы оны басқа жұмыс іздеуге мәжбүр етті. Содан кейін ол көтерме саудагерде жұмыс істеді, кейін инвестициялық компанияның агенті болды, бұл жұмыс оны Луисвиллге (Кентукки штаты) қысқа ғана уақытқа алып барды. Әйтпесе, ол Балтиморда жасөспірім шағын өткізді. Әдебиетке ғашық болған Артур бар уақытын оқуға және жазуға арнады. 1830 жылға қарай ол жергілікті әдеби журналдарда жариялана бастады. Сол жылы ол "Аметист" атты сыйлық кітабына өз атымен және псевдонимдермен өлеңдер жазды. Осы кезеңде ол "Жеті жұлдыз" деп аталатын бейресми әдеби үйірмеге қатысты (атауы олар жиналатын тавернаның атынан алынған), оның құрамында Эдгар Аллан По да болды.
Т. С. Артурдың кәсіби жетістігі
1830 жылдары Артур кәсіби автор және баспагер болуға бірнеше әрекет жасады. Барлығы сәтсіз аяқталды, бірақ олар Артурға өнер шеберлігін шыңдауға көптеген мүмкіндіктер берді. 1838 жылы ол «Балтимор кітабы» атты сыйлық кітабын шығарды, оған Поның «Қисайғандық» атты қысқа әңгімесі енгізілді. Онжылдықтың соңында Артур «Бейтараптық» атты романды эфемерлік форматта жариялады, ол 1842 жылы қатты мұқабамен шықты. 1840 жылы ол жұмысшы табының шеберлері мен механиктерінің арақ ішудің өмірді қирататын әсеріне қарсы тұру үшін құрылған жергілікті ұйымы – Вашингтондық сабырлылық қоғамы туралы газет мақалаларын жазды. Мақалалар кеңінен қайта басылып, ел бойынша Вашингтондық топтардың құрылуына көмектесті. Артурдың газеттік эскиздері кітап түрінде «Вашингтондықтармен алты түн» деген атпен жинақталды (1842). «Алты түн» көптеген басылымдардан өтті және Артурды қоғамдық санада ұстамдылық қозғалысымен байланысты автор ретінде танытуға көмектесті. 1840 жылы Артур өзінің алғашқы қысқа әңгімесін «Годидің әйелдер журналына» жариялады. «Үй шаруасынан жалыққан» деп аталатын әңгіменің тақырыбы – қатал аспаздар мен қызметшілерді бақылауға тырысатын орта таптық отбасы. Осы жетістігінен кейін Артур 1841 жылы Американың ең танымал үй журналдары кеңсесіне жақын болу үшін Филадельфияға көшті. Ол «Годи» және басқа да мерзімді басылымдарға әңгімелер жазуын жалғастырды. Жыл сайын дерлік өзінің әңгімелерінің жинақталған басылымдарын шығарып, сонымен қатар романдық көлемдегі туындыларын жариялады. Ол балаларға арналған әңгімелер, мінез-құлық туралы нұсқаулықтар, бірқатар мемлекеттік тарихтар және тіпті табыс салығы туралы анықтамалықтарды да жазды. Өз журналын шығаруға қызығушылық танытып, ол (бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін) 1852 жылы ай сайын шығатын «Артурдың үй журналын» іске қосты. Өте қабілетті көмекшісі Вирджиния Таунсендтің көмегімен журнал Артурдың 1885 жылы қайтыс болғаннан кейін бірнеше жылға дейін жарық көріп тұрды. Журналда Артурдың өзінің әңгімелері мен басқа да түпнұсқалық материалдар, сондай-ақ басқа көздерден қайта басылған мақалалар мен әңгімелер жарияланды. Мысалы, 1854 жылы Артур, әрине, рұқсат алып, Чарльз Диккенстің «Қиын уақыттар» кітабын басып шығарды. 1854 жылы Артур «Бар бөлмесіндегі он түн» кітабын жариялады. Романның баяндаушысы – бірнеше жыл бойы иесінің, оның отбасының және қала тұрғындарының алкогольге байланысты физикалық және моральдық құлдырауын бақылайтын сирек келуші, кішкентай қаладағы диірменші (бәлкім, Артурдың әкесіне негізделген), таверна ашу үшін кәсібінен бас тартады. Роман жақсы сатылды, бірақ көпшілік санасына кірді, негізінен кітаптан кейін көп ұзамай пайда болған өте танымал сахналық қойылымның арқасында. Пьеса 20 ғасырдың басына дейін үздіксіз қойылып, кем дегенде екі фильмге түсірілді. Артур 1885 жылдың 6 наурызында 75 жасында Филадельфиядағы үйінде қайтыс болды, оның өліміне «бүйрек аурулары» себеп деп айтылды. Ол «Вудлендс» зиратында жерленген.
Сыншыл бағалау
Артур өмір сүрген кезінде зор даңққа ие болды, бірақ сол дәуірдің әдебиетшілері оны жоғары бағаламады. Мысалы, оның ескі танысы По «Грэхам» журналында Артурдың «білімі жетілмеген, тек қарапайым нәрселерді ұнататын, нәзік талғамға сай келмейтін» екенін жазды. 1873 жылғы авторсыз мақалада «оның өмір сүргені үшін әлем жақсырақ» делінген, сонымен қатар оның әлеуметтік реформа туралы жазбалары да айтылды, бірақ «әдебиетке талапкерлер мырза Артурдың жазбаларын келеке етіп, оларды ешқашан оқымағанын мақтан тұтады» деп мойындалды. Өзінің зеректігінің жетіспеуін сезінген Артур, әңгімелердің өмірлік пайдалы сабақтарды қарапайым тілмен, шынайы суреттелген оқиғалар арқылы беруі керек деп ойлады. Артурдың шығармаларында морализм мен сезімталдық жиі кездеседі, бірақ «Бардағы он түн» сияқты ең жақсы туындылары – шапшаң әрі терең әсерлі. Артурдың идеялары бүгін қарапайым, тіпті қаталдыққа толы көрінуі мүмкін, бірақ оның замандастарының көптегені оны маңызды, пайдалы, сенімді және қызықты деп тапты.