Кіріспе
Екінші Солтүстік соғыстың және Топан судың бір бөлігі ретінде Варшава қоршауы 1656 жылдың 24 сәуірінен 1 шілдесіне дейін болды. 1655 жылдың қыркүйек айының басында швед әскерлері Польша астанасын ешқандай шайқассыз басып алды (Топан суды қараңыз). 1656 жылдың сәуір айының соңында поляктар мен литвалықтар астаналарын қайтару мақсатымен қоршауға кірісті. Оларға бұл орайлы болды, бірақ 1656 жылдың 28-30 шілдесінде өткен шайқастан кейін қала екінші рет қолдан кетті (1656 жылғы Варшава шайқасын қараңыз).
The siege of Warsaw took place between April 24 and July 1, 1656. Swedish Empire forces had occupied the Polish capital without fighting in early September 1655 (see deluge). In late April 1656, Poles and Lithuanians began the siege, with the purpose of recapturing their capital. They were successful, but later lost the city for a second time after a battle held on July 28–30, 1656 (see Battle of Warsaw (1656)).
Кіріспе
Швед әскері 1655 жылдың 8 қыркүйегінде Варшаваға кірді. Қала бірден оккупацияланған Польшаның швед әкімшілігінің орталығына айналды. Швед үкіметінің алғашқы айларында ешқандай қиянаттар болған жоқ, бірақ біраз уақыттан кейін Швецияның Польшаны ұзақ уақытқа бақылауда ұстай алмайтыны белгілі болған соң, жаулап алушылар Варшаваны тонауға кірісті. Қаладағы барлық құнды заттар, тіпті терезе жақтаулары, мәрмәр пештер, едендер, плиткалар, бағаналар мен баспалдақтар да тоналып кетті. Барлық тауарлар қайықтарға тиеліп, Висла өзені арқылы Балтық теңізіне тасылды. 1656 жылдың көктеміне қарай Варшава тұрғындары аштық пен жұқпалы аурудан қиналды. Шведиялықтар барлық дүкендерді тонап, елдегі қауіпті жағдайға байланысты қалаға азық-түлік жеткізілмеді.
Қоршаудың басталуы
1656 жылдың көктемінде Карл X Густавтың әскері Висла және Сан өзендерінің тоғысында қоршауға түсті. Шведтер толық құрылудан құтылып, шешімді маневр жасағаннан кейін солтүстікке, Варшаваға қайта жол тартты. Оларды 20 сәуірде Люблинге жеткен Пауэл Ян Сапиеха басқаратын баяу жылдамдықтағы Литва армиясы қуалай келді. Ал Карл X Густав қысқа демалыстан кейін Варшавадан (17 сәуір) шығып, өз әскерімен бірге Ұлы Польшаға, жергілікті шведке қарсы көтеріліске және Стефан Чарнецкий мен Ежи Любомирскийдің польша армияларына қарсы күресу үшін аттанды. Карл Варшавада Арвид Виттенберг басқаратын шамамен 2500 сарбаздан тұратын гарнизон қалдырды. 24 сәуірде Сапиеханың 6000-ға жуық әскері Варшаваның оң жағалауындағы Прагаға жетті. Литвалықтар Висла өзенінің сол жағалауына бірнеше бөлімді (30 сәуір) өткізу үшін понтондық көпір салды. Бұған қарсы тұру үшін Арвид Виттенберг рейтерлер тобын жіберді, олар қысқа шайқаста талқандалды. 1656 жылдың мамыр айының соңында гетман Винсент Корвин Госьевский басқаратын тағы бір Литва армиясы Сапиеханың күштеріне қосылды.
Шведтік препараттар
1656 жылдың сәуір айының ортасында шамамен 2500 салдаты бар швед гарнизоны қоршауға дайындала бастады. Варшавадағы бірнеше ғимараттар, оның ішінде Доминикан аббаттығы, Киелі Рух шіркеуі, Краков епископтарының сарайы және Краков қақпасы нығайтылды. Қала қабырғалары бойында бекініс қазбалары жасалып, атты әскерге кедергі келтіретін бөгеттер орнатылды. Швед күштері қабырғаның барлық бөлігін қорғауға жеткіліксіз болғандықтан, қорғаушылар күштерін ірі ғимараттар кешенінде шоғырландырды, оның ортасында Киелі Рух шіркеуі орналасқан, бұл қаланың орталық бөлігіне кіруге кедергі келтірді. Швед командирі Арвид Виттенберг штабын Корольдік сарайда орналастырды. 6 мамырда Виттенберг Краковское Предместье, сондай-ақ Ұзын және Сенаторская көшелеріндегі бірнеше үйді өртеп жіберуге бұйрық берді. 7 мамырда шведтер Фрета және Мостова көшелеріндегі бірнеше ғимаратты өртеп жіберді. Сонымен қатар, швед инженерлері Краковское Предместьедегі монастырлар, сарайлар мен шіркеулерді нығайтылған бекіністерге айналдырды. Бұдан бөлек, Жаңа қала ауданындағы барлық ғимараттар да нығайтылды.
Польша әскерінің келуі
1656 жылғы 26 сәуірде король Ян Казимир Львов қаласынан шығып, поляк әскерімен бірге солтүстікке қарай жол тартты. 12 мамырда поляктар Замоське жетті, ал мамырдың ортасында литвалықтарға артиллериямен бірге бірінші жаяу әскер полктері қосылды. 17 мамырда жақсы дайындалмаған алғашқы шабуыл жасалды, бірақ ол алты сағаттан кейін сәтсіз аяқталды. Келесі күні полковник Форгелл басқаратын швед жасағы Варшавадан шығып, күтпеген шабуылмен екі зеңбірекке қол жеткізіп, бірнеше сарбазды өлтірді. Король Ян Казимир өзінің гетмандарымен және бас күштерімен бірге 30 мамырда келді. Сол күні поляк жаяу әскері литвалықтар салған понтондық көпір арқылы Висла өзенін кешіп, Уяздовтағы бекіністерді басып алды. Корольдің өзі Уяздов қамалында орналасты. 2 маусымда Ян Казимир өзінің канцлері Стефан Корыцинскиге Арвид Виттенбергпен кеңпейілді капитуляция ұсынысымен байланысуға бұйрық берді. Швециялықтар бұл ұсынысты қабылдамады, тіпті Австрия елшісі Франц Пауль де Лизоланың делдалына қарамастан. Содан кейін поляк әскері 9 мамырда келген Ежи Любомирский мен Стефан Чернецкийдің дивизияларымен күшейтілді. Барлығында поляк-литва әскерінің құрамында 29 000-ға жуық сарбаз (22 000 поляк, 7 000 литва), 18 000 посполитое рушение және бірнеше мың шаруа болды. Литвалықтар Висланың оң жағалауындағы Прагада қалды, ал поляктар сол жағалауда бекіністерді иеленді. Арвид Виттенбергтің швед гарнизонында 2 500 сарбаз болды – 1 300 жаяу әскер, 300 драгун және 900 рейтер. Виттенбергтен басқа Варшавада Бенгт Габриэльсон Оксенстерна сияқты бірнеше танымал шведтер де болды.
Бірінші ірі шабуыл
Польша-Литва қолбасшыларының кеңесінде Кшиштоф Гродзицкий солтүстік, батыс және оңтүстіктен шабуыл жасауды ұсынды. Польша күштерінің басым бөлігі оңтүстік-батысқа, әсіресе Краковское Предместьедегі бекінілген ғимараттарға шоғырланды, оларды басып алу Король сарайына жол ашты. Польша басшылары шведтердің сыртқы бекіністерін басып алғаннан кейін Виттенбергтің өзінің жағдайының үмітсіз екенін түсініп, капитуляциялауға келісетініне үміттенді. Шабуылға дейін Гродзицкийнің артиллериясы оқ жаудырды (3 маусым). Қайта жауап ретінде Виттенберг 200 жаяу әскер және екі кавалерия полкін күтпеген шабуылға жіберді, бірақ шабуыл екі тарапқа да ауыр шығынмен тойтарылды. Швед командирі Карл X Густавтан келген күштердің жолда екенін білді. Біріккен күштердің негізгі шабуылы 8 маусым күні таңда, шамамен 10 000 қарулы шаруамен басталды. Алғашқы сәттілікке қарамастан, поляктар шегінуге мәжбүр болды. Шабуыл толық сәтсіздікке ұшырамады, өйткені поляк күштері Краков епископтарының сарайын басып алды, ол артиллерия орналасу үшін қолайлы орынға айналды. 11 маусымда тағы бір шабуыл жасалды, бірақ ол да қорғаушылармен тойтарылды. Осыдан кейін польша командирлері Замосьта сақталған ауыр артиллериясыз Варшаваны басып алу мүмкін емес екенін түсінді.
Швед күштері
13 маусымда Карл Густавтың корольдік Пруссиядан жіберген, Клебург графы-палатині Адольф Иоанн I басқаратын швед дивизиясы Модлинге жетті, онда лагерь құрып, Наревті кесіп өтуге дайындық жасады. Скеннинге графы Роберт Дуглас басқаратын тағы бір швед дивизиясы Помечово ауылының жанында орналасты. Бұл бөлімшелерді литвалықтар, гетман Ежи Любомирскийтің қолдауымен тосқауылдады, ол 16-17 маусым түнінде оларға қосылды. Висла мен Нарвобуг өзендерінің қосылған жеріндегі шведтік бекіністер жақсы қорғалған, және екі өзен де қорғаныс қызметін атқарды. Дегенмен, 6000 сарбазымен олар одақтас әскерлерге тікелей шабуыл жасау қаупіне баруға жеткіліксіз болды, сондықтан 23 маусымда поляк әскерінің көп бөлігі Варшаваға қайтып оралды, ал поляк инженерлері Висла өзенінен екінші понтондық көпір салды.
Екінші ірі шабуыл
Уақыт өте келе қоршаудағы швед сарбаздарының жағдайы нашарлады. Азық-түлік азайды, көптеген сарбаздар поляк жағына дезертирлік жасады. Сонымен қатар, поляк әскеріне Субхан Гази Аги бастаған қырым татарларының дивизиясы қосылды, олар Визер Сефер Гази Аганың бұйрығымен Варшаваға жіберілді. 26 маусымда Замостьтен ауыр артиллерия күтіп тұрған Ян Казимеер Виттенбергке капитуляциялауға шақырды, бірақ ол тағы да бас тартты. Келесі күні ауыр зеңбіректер, оқ-дәрілер және Львовтан жаяу әскер келді. Артиллериялық оқшашу бірден басталды, одан кейін 28 маусымда шабуыл жасалды, онда көбінесе қаруланған шаруалар қатысты. Польша королі өзінің ең жақсы шетелдік жалдамалы әскерін пайдаланбады, себебі оларды келешекке сақтап қалғысы келді. Польша әскері Варшаваға Бернардиндер монастыры мен Казановский сарайына дейін жетті. Швед қорғаушылары өз позицияларын ұстап тұруға тырысты, бірақ олардың жағдайы үмітсіз болды. Осы жағдайға байланысты Виттенберг Ян Казимирден өзінің короліне хабар жіберуге рұқсат сұрады (29 маусым). Оған бас тартылып, Польша королі толық капитуляцияны талап етті.
Үшінші және төртінші ірі шабуылдар
29-30 маусым түнінде мыңдаған қарулы шаруалар шабуылға шықты. Бірнеше сағатқа созылған қызу шайқастан кейін поляктар мен литвалықтар бірнеше бекіністі ғимараттарды басып алды. 30 маусымда сағат 9:00-де Виттенберг екі сағаттық уақыт тілеп, капитуляцияны талқылау үшін бітімге келісуді өтінді. Оссилинский сарайында өткен келіссөздер барысында швед жағы бірнеше талаптар қойды, ал поляктар шартсыз берілуді талап етті. Ақыры келіссөздер сәтсіз аяқталып, 1 шілде күні таңертең төртінші шабуыл басталды. Бұл шабуыл сәтті аяқталды, поляктар Варшаваның орталық бөлігіне енді. Виттенберг жағдайының үмітсіз екенін түсініп, капитуляцияға келісті. Он бес тармақтан тұратын берілу шарттары өте жұмсақ болды, бұл поляк-литвалық әскерлерді ашуландырды. Швед командирлері, оның ішінде Виттенберг пен Оксенстерна өз корольдеріне босатылуға тиіс болды, ал олардың әскерлері төрт айға қызметке қайта оралмау шартымен швед армиясына қайта оралуға тиіс еді. 1 шілдеде 1200 швед әскері Варшавадан кетуге кірісті. Швед офицерлерінің әйелдері мен отбасылары қайықтарға тиеліп, Торунь қаласына жіберілді. Осыған дейін швед әйелдері тексерілді, олардың көптегені капитуляция шарттарын бұзып, ұрланған құнды заттарды киімдерінің астына жасырған. Польшаның қарапайым жауынгерлері тым жұмсақ шарттарға қарсы наразылық білдіргендіктен, король Ян Казимир оларды өзгертуге шешім қабылдады және швед офицерлерін, Виттенбергпен бірге, Замостьедегі түрмеге жіберді.