Кіріспе

IX ғасырдағы Кхмер империясының билеушісі, Кхмер монархы Индраварман I – б.з. 877/78 және 889/890 жылдары аралығында Харихаралаядан билік құрған Кхмер империясының билеушісі.

Индраварманның ата-бабалары

Прах Ко ғибадатханасының жазуларына сәйкес, 880 жылдың 25 қаңтарында (Қайта жаңғырту стеласы К. 713 а) үш жұп ғибадатхана мұнаралары үш қайтыс болған патша және олардың патшайымдарының естелігі үшін салынған, бұл туралы мұнаралардың есік жақтауларындағы жазулардан көрінеді: Орталық мұнаралар II Жаяварманға және оның патшайымы Дхараниндрадевиге (К. 320а) арналған, сол кезде ол өзінің соңғы атымен Парамешвара деп аталған. Солтүстік мұнаралар Рудраварманға (Рудрешвара ретінде қасиеттендірілген) және оның анасының әкесі мен анасы Раджендрадевиге (К. 318а) арналған, ал оңтүстік мұнаралар Пртхивиндраварманға (Пртхивиндрешвара ретінде қасиеттендірілген) және Пртхивиндрадевиге (К. 315 а) және К. 713 б) арналған. Индраварман I-нің әйелі Индрадеви I Самбхупура, Вьядхапура және Аниндапура (Фунан) патшалық үйлерінің ұрпағы болған. Алайда, Камалешвар Бхаттачарья және Карл Хайнц Голцио сияқты кейбір эпиграфтар бұл мәлімдемеге қарсы шықты. Жаяварман III-нің белсенділігінің және жазбаларының нашарлығы, сондай-ақ Преа Ко мұнараларының болуы оларды Ролуостағы санскрит жазуларын ол және Индраварман арасындағы екі патшаның – Рудраварман мен Пртхивиндраварманның бар екендігінің дәлелі ретінде түсіндіруге итермеледі. Индраварманның ізбасары Яшоварман I-нің 893 жылдың 8 шілдесіндегі К. 324 Лолей жазуына сәйкес, Рудраварман Дхараниндрадевидің анасының кіші інісі, II Жаяварманның патшайымы және III Жаяварманның анасы (Индраварман оны Баконг жазуында Вишнулока деп атаған, К. 826, XXX шумақ, 881/82 ж.) болған. Майкл Викери олардың кейінгі жазбаларда есімдерінің кездеспеуін және Индраварманның ата-бабаларының патшаның ата-анасының өмірден кейінгі мәртебесінің жоғарылатылуы ретінде түсіндірілуі мүмкін екенін атап көрсеткенімен, келесі фактілерді ескеру қажет: 1) 9 ғасырдың жазбалары сол ғасырға қатысты оқиғаларды, яғни шежірелер мен салыстырмалы хронологияларды баяндады; 2) Викери атап өткендей, кейінгі жазбалардағы қате билік мерзімдері мен отбасылық байланыстар туралы әңгімелердің сенімділігіне күмән тудырады; 3) кейінгі жазбаларда осы екі патша ғана емес, басқа да маңызды патшалар жиі есімдері жоқ (Джаяварман IV өзінің үш тікелей алдынғысын ғана атады; Раджендраварман II, жаңа әулеттің негізін қалаушы, 948 жылдың 23 ақпанындағы Бақсей Чамкронг жазуында (К. 286) II Жаяварман мен III Жаяварманнан басқа барлық алдынғыларын есімдері жоқ қалдырды); 4) 9 ғасырда «варман» атағы тек патшаларға ғана арналған (айта кетейік, Рудраварман патшаның ұлы болған жоқ); 5) кейінгі жазбалардың заманауи жазбалардан гөрі сенімдірек саналуы және тарихи-критикалық әдісті ұстанбау таң қалдырады.

Индраварман ескерткіштері мен қоғамдық ғимараттары

II Жаяварман кхмер империясын қалаушы деп есептелсе, Індраварман I ауқымды құрылыс бағдарламасын жүзеге асырды. Ол болашақ Ангкор патшаларының із басуына негіз салды. Патшаның бірінші әрекеті – халқына қызмет ету болды. Ол күріш далалары үшін суармалы желі құрылысын жүргізді. Бұл көбінесе үлкен су қоймасын салып, муссон маусымында суды жинап, құрғақ мезгілде арналар мен каналдар желісі арқылы тарату арқылы іске асырылды. Инду мифологиясында су қоймасы мұхитты, ал ғибадатхана тауы – құдайлардың мекені Меру тауын бейнелейді. Патша мен оның брахман кеңесшілері осы сенімді нығайту үшін жыл бойы көптеген рәсімдер өткізді, мысалы, күріш егу маусымы алдында жаңбыр шақыру рәсімі. Індраварман I билікке келген соң Прах Ко жазуында: «Бүгіннен бастап бес күн ішінде қазу жұмыстарын бастаймын» деп жариялады. Ол үлкен су қоймасын қазды: Индрататака – оның заманына дейін салынған ең ірі су қоймасы болды, ұзындығы және ені шамалы болды. Бірақ кейінгі билеушілер оны қайта жаңартып, оның көлемін кішірейте берді. Қазір құрғап қалған бұл су қоймасы муссон маусымында 7,5 миллион текше метр суға дейін сыйымды болатын. Патшаның екінші әрекеті – жоғарыда айтылғандай, қасиетті орындар салып, оларды өз құдайына, ата-бабаларына және ата-анасына арнау болды. Оның астанасы Харихаралаяда, қазіргі Ролуоста Індраварман I Прах Ко (Преах Ко) салды, оны аналық әкесі мен әкесіне, сондай-ақ династияның негізін қалаушы II Жаяварманға арнады. Оның сарайы Прей-Монтиде орналасқан. Патшаның үшінші әрекеті – ғибадатхана тауын салу (немесе III Жаяварман бастаған құрылысты аяқтау) болды, ол өзінің қамқоршысы индуист құдайы Шиваға арналған лингаға арналды. Кодес Індраварманнан кейін осындай екі мақсатта (мемлекеттік және еске алу қасиетті орны) қасиетті орындар салған он үш Ангкор патшасын анықтады. Қасиетті орындар көлдермен қоршалған сатылы пирамидалар түрінде салынды. Харихаралая астанасының орталығында Індраварман I екі қабатты ормен қоршалған Баконгты салды. Баконг – оның мемлекеттік қасиетті орны болғандықтан, онда ресми Шива лингасы да орналасқан. Оның қасиетті орындары бұрынғыларынан үлкен болғанымен, кейінгілермен салыстырғанда қарапайым. Бұл сондай-ақ кхмер сәулет өнерінде алғаш рет нагалардың адам әлемі мен құдайлар үйі – ғибадатхана арасындағы көпірдің күзетшілері ретінде қолданылуына әкелді.

Мұрагерлік

Індраварман I 889 жылы қайтыс болды, соңынан Исваралока есімі берілді. Оның орнын ұлы Яшоварман I басты.