Кіріспе

Бразилияның түпкілікті халқы Тапирапе – өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарының көп бөлігін сақтап, еуропалық жаулап алудан және одан кейінгі отарлаудан аман қалған Бразилияның түпкілікті халқы. Амазонка орманының тереңдігінде қоныстанған олар 1910 жылға дейін еуропалықтармен тікелей байланыста болған жоқ, ал бұл байланыс 1950 жылдарға дейін үзіліс-үзіліс болды. Тапирапе туралы негізгі мәліметтерді антропологтар Герберт Балдус (1899–1970) және Чарльз Уэгли (1913–1991) және Исаның кішкентай қарындастары деп аталатын топ жазды.

Шығу тегі және таралуы

Вагли болжағандай, тапирапелер 1500 жылы Бразилия жағалауының бір бөлігін мекендеген тупинамба тайпасының ұрпақтары, себебі екі тайпа да тупи тілінде сөйлейді. Еуропалықтардың билігі кеңейген кезде, кейбір тупинамбалар ішкі аймақтарға қашып, экватордан оңтүстікке қарай 11 градус ендікте орналасқан тропикалық орманның бір бөлігіне, Амазонка өзеніне жақын жерге жеткен деген теория пайда болды. 1900 жылы тапирапелердің бес ауылында 50 және 51 градус бойлықта 1500-ге жуық адам тұрды. 1910 жылы еуропалық бразилиялықтармен үзіліс-үзіліс байланыс орнады, олар темір құралдар мен сауда тауарларын әкелді. Еуропалық бразилиялықтар оларды қызылша, паротит және суық сияқты көптеген ауруларға шалдықтырды. 1930 жылы американдық Элизабет Килгор Стин бес ауылдың бірі – Тампитавада түндеді. Ол Вашингтондағы Америка үндістері мұражайында сақталатын тапирапе материалдық мәдениетінің көптеген үлгілерін алып келді. 1939 жылы эпидемиялар мен көрші тайпалармен болған қақтығыстар нәтижесінде халық саны бір ғана ауылда – Тапитавада 187 адамға дейін азайды; 1953 жылы қалғандары тек 51 адамды құрады. Сол жылы «Кішкентай әйел бауырластар» олардың арасында миссиялық қызметін бастады, ал Бразилия үкіметі Үнділерді қорғау қызметінің жақын жердегі бекетін құрды. Халық саны қайта қалпына келе бастады және 1976 жылға қарай 136 адамға жетті.

Экономикалық жүйе

Тапирапелер отырғызу-егу, аң аулау және балық аулау арқылы күнкөріс жасады. Орманның кішкене бөліктері кесіліп, содан соң өнімді топырақ алу үшін өртеліп, бір-екі рет егілгеннен кейін басқа жерге көшірілді. Тапирапелердің әрбір үйі аналық желі арқылы байланысқан төрт-бес отбасынан тұратын. Құрал-жарақтар, гамактар, себеттер, моншақтар және т.б. жеке меншікте болды. Заттарды таратудың бірнеше тәсілдері қолданылды. Бақсылар мен емішілерге қызметтері үшін заттармен төленді, бұл бейбітшілік орнатуға да көмектесті. Жыл сайынғы сыйлық алмасу рәсімі, мүмкіндігі шектеулілерге көмек көрсетуге арналды. Осы рәсімде ауылдың барлық ер адамдары "жаман кави" ішіп, қатты құсыту сезіміне тап болды. Байлар көбінесе оны ішпеді, бірақ оны ішкендерге сыйлық беруге міндетті болды. Мүмкіндігі шектеулі адамдар көбінесе сыйлық алу үшін ішетін.

Әлеуметтік ұйым

Әрбір үйдің басшысы болды; бұл басшылар ауылдық кеңес құрмады және ауыл басшысын сайлаған жоқ. Үйлер такананы қоршап тұратын сопақ пішінде орналасқан. Такана – ерлер клубының бір түрі және әрқайсысы бір құс түрінің атымен аталатын алты Құс Қоғамының ортасы. Ерлер күнінің бір бөлігін Таканада өткізеді. Құс Қоғамының мүшелігі ата-аналық желі арқылы жүзеге асырылады; осылайша, әр қоғам бірнеше үйден адамдарды біріктіріп, халықты интеграциялау құралы болды. Құс Қоғамдары топтық аң ауларын және бақтарды тазалауға арналған топтық экспедицияларды ұйымдастырды. Ерлер де, әйелдер де ауыл алаңында тамақ бөлісу үшін қолданылатын бірнеше Мереке Топтарының біріне жатты. Ерлер үйленгеннен кейін әйелінің отбасымен бірге тұратын болды. Жүктілік кезінде де жыныстық қатынас жалғасты, көбінесе күйеуінен басқа ер адамдармен, себебі баланың көбірек сперма арқасында күштірек болатынына сенді. Тапирапе – ересек ерлердің әйел рөлін атқармастан, теңдікке негізделген гомосексуалды қатынасқа түсе алатын сирек мәдениеттердің бірі. Балалардың бостандығы зор болды. Ұлдар ересек жасқа келгеннен кейін Таканаға баруға бастады. Ересекке айналу рәсімі олар жас жеткіншектерге жеткенде өткізілді. Тапирапе халықты бақылау саясатын қатаң түрде жүргізді. Ешбір отбасы үштен артық бала тумауы керек еді, және бір жынысты екіден артық емес. Бұл жаңа туған сәбилерді дереу өлтіру арқылы іске асырылды. Олар бұл саясатты экономикалық жағдаймен түсіндірді: технологиясы мен күнкөріс құралдарына сүйене отырып, ешбір адам үштен астам баланы асырап, дұрыс қарауға шамасы келмейді деп есептеді.

Дене көркемдігі

Тапирапелер күнделікті өмірде киім кимейтін, бірақ ерлер сүрегіне кішкентай конус бекітетін. Әйелдер тізе бүгіп, аяқтарын бірге қойып отыратын. Еркектер де, әйелдер де жасқа және жынысына қарай денелерін әртүрлі суреттермен бояп жүрді. Арнайы салтанаттар мен билерде олар белдемше, тобыққа тағатын әшекейлер және білезіктер тағатын.

Дін

Тапирапе діні шаманизмге негізделген. Олар шаманның түрлі рухтармен, мейірімділермен де, жауыздармен де сөйлесе алатынына сенетін. Рухтар Таканада циклдік түрде тіршілік етеді деп саналады; әрқайсысы белгілі бір Құс Қоғамына «жатады». Бір рух пайда болғанда, сол Құс Қоғамының екі мүшесі ерекше бетперде және басқа да киімдер киіп, бүкіл денесі жабылып қалғанша рухқа ұқсатып, оған жабысады; содан кейін олар ауылдың айналасын билеп жүріп, әр үйден жақсы кави (маноак сусындары) алады. Шамандар ауруды емдеу үшін шақырылатын. Шаман көп мөлшерде темекі жұтып, транстық күйге түседі. Содан кейін ол ауру адамға массаж жасап, түтін үрлеп, жаман рухты немесе сыртқы затты денесінен шығарып жібереді. Егер бірнеше туысқан аурудан қайтыс болса, шаманды әдетте сиқыршылық жасады деп айыптайды және тіпті қайтыс болған туыстарының руы оны өлтіруі мүмкін. Шамандар сондай-ақ туылатын балаға рух сыйлау үшін шақырылатын; шаман транстық күйде рухта армандайтын. Олар егіншілік және аң аулау өнімдерін тазартумен айналысатын. Шамандар өлгеннен кейін Шаман ауылына баратын. Тапирапе халқының бай мифологиясы болған. Мәдениет қаһармандары – бұрын құнды қызметтер атқарған, өте күшті шамандар еді.

1940 жылдан 1970 жылға дейін

Уэгли 1953, 1957 және 1965 жылдары Тапирапе тайпасын қайтадан аралады. Ол Тапирапе мәдениетіне айналасындағы бразилиялық мәдениеттің енуінен туған өзгерістер туралы хабарлайды. Нәрестелерді өлтіру арқылы халықты бақылау, қайталап болатын эпидемиялар кезінде қорқынышты саясат болды. «Кішкентай әйел бауырлар» 1954 жылға қарай бұл әдетті тоқтатуға қол жеткізді. 1964 жылы 20 жыл бұрын осындай қылмыс үшін кек алу мақсатымен бір шаман өлтірілді. Қылмыскер бразилиялық полициясына жеткізіліп, үш ай сот процесін күтті; бірақ судья кісі өлтіру себебін білгеннен кейін және барлық мәдени аспектілерді ескергеннен кейін, ол қылмыскерді ақтап, өз ауылына қайтаруға бұйрық берді. 1965 жылға қарай Тапирапе тайпасы бразилиялық үкімет оларды қорғау үшін құрған «Жаңа ауылда» шоғырланды, бұл сауда орталығына жақын орналасқан еді; бұл басқа халықтармен байланысты күшейте түсіп, мәдени ықпалды арттырды. Ағаш үйлер кішірейді, ал кейбіреулері цементпен салынған, жеке отбасылық үйлерге айналды. «Такана» және «Құс қоғамдары» әлі де болды, бірақ «Такана» қызметі енді сауда үшін бұйымдар жасауды қамтыды. Кейбір әйелдер юбка мен көйлек кие бастады, ал ерлер кемінде қонақтарды қабылдағанда немесе тауарлармен сауда жасағанда шорт киді. Бразилиялық музыка кештерде естіле бастады, ал «Кішкентай әйел бауырлар» мен үндістерді қорғау қызметкерлерінің қарсылығына қарамастан, алкоголь кеңінен таралды. Сыйлық беру жүйесі сақталғанымен, кейбір ерлер бразилиялық банкноттарға ие болып, олардың құнын түсіне бастады. Бразилия үкіметі Тапирапе тайпасының пайдалануына арналған жер бөліп берді, бірақ күшті жер компаниялары бұл жерге талап етіп отырды. Уэгли 1974 жылы Түпкіліктік басшылардың бірінші ассамблеясында Тапирапе тайпасының өкілі айтқан сөзді келтіреді: «() Фермалар бізді қоршап тұр () Жер компаниялары біздің барлық жерімізді алып жатыр. Ақ адамдар бізді не үшін бейбіттендіргісі келді? Кейін біздің жерімізді тартып алмақ болған ақсүйектерге жұмыс істейтін ақсүйектердің арасында бізге не болады? Бұл үндістердің ештеңесі болмауы керек және үндістерді жою керек дегенді білдіре ме? Ақ адамдар келіп, үндістердің басқа жерде өмір сүруін шешті. Қайда барамыз? Үндістер өздері білетін жерде тұрады. Егер ол өзен жағалауына, төбелерге, жазықтарға көшсе, бұл жақсы емес.»