Кіріспе

Нитробактер бактериялар туысы – таяқша тәрізді, грам-теріс және хемоавтотрофты бактериялардан құралған туыс. Нитробактер атауы латын тіліндегі нитрум (nitrum, nitri) – сілтелер, және көне грек тіліндегі бактерия (βακτηρία, βακτηρίᾱς) – таяқ сөздерінен шыққан. Олар жылмалы емес және бүршіклену немесе екіге бөліну арқылы көбейеді.

Морфологиясы мен ерекшеліктері

Нитробактер – грам-теріс бактериялар және олар таяқша тәрізді, алмұрт тәрізді немесе плеоморфты болуы мүмкін. Белгілі барлық нитритті тотықтыратын прокариоттар бірнеше филогенетикалық топтармен шектеледі. Бұл Nitrospirota тобындағы Nitrospira туысын және Chloroflexota (бұрынғы Chloroflexi) тобындағы Nitrolancetus туысын қамтиды. 2004 жылға дейін нитрит тотығуы тек Pseudomonadota-да ғана жүзеге асады деп есептелген; бірақ, ғылыми зерттеулер нитритті тотықтыратын түрлердің тізімін кеңейтуі мүмкін. Нитритті тотықтыратын түрлердің төмен сұрыптылығы мұхиттың азот айналымымен байланысты басқа процестерге, мысалы, денитрификация мен азот фиксациясына қарағанда өзгеше, онда әртүрлі таксондар ұқсас функцияларды атқарады. Фитопланктон мұхит өнімінің маңызды бөлігі болып табылады, сондықтан олар көміртек және басқа да бөлшекті органикалық заттарды әлемдік мұхиттардың беткі суларынан шығаратын биологиялық сорғы үшін маңызды. Нитрификация процесі қайта өңделген өндірісті экспортқа бағытталған өндірістен бөлу үшін маңызды. Биологиялық метаболизмге ұшыраған азот аммиак түрінде еріген бейорганикалық азот қорына қайта оралады. Микробтардың қатысуымен жүзеге асырылатын нитрификация аммиакты нитратқа айналдырады, оны фитопланктон сіңіріп, қайта пайдалана алады. Осы екі реакция бірге нитрификация процесін құрайды. Нитрит тотығу реакциясы мұхит суларында көбінесе жылдамдатылады, сондықтан ол нитрификацияның шектеуші факторы емес. Осы себепті, мұхит суларында нитрит жиналуы сирек кездеседі. Аммиакты тотықтыратын бактерияларда, аммиакты тотықтыратын археяларда және нитритті тотықтыратын бактерияларда (мысалы, Нитробактерияда) байқалатын аммиактың нитратқа екі сатылы түрленуі зерттеушілерді қызықтырады. Аммиактың нитратқа бір қадамда толық түрленуі, комаммокс деп аталатын процесс, энергия шығыны (∆G°′) -349 кДж моль-1 NH3 құрайды, ал байқалатын екі сатылы реакцияның аммиакты тотығу және нитритті тотығу сатылары үшін энергия шығыны тиісінше -275 кДж моль-1 NH3 және -74 кДж моль-1 NO2− құрайды. NXR екі суббірліктен тұрады және αβ гетеродимерін құрайды. Фермент цитоплазмадағы арнайы мембраналарда орналасқан, олар қапшықтар немесе түтіктер түрінде бүктелуі мүмкін.

Экология және таралу

Нитробактер туысы су және құрлық орталарында кеңінен таралған. Нитробактер туысының барлық өкілдері міндетті аэробтар болғандықтан, оттегі және фосфор нитриттің тотығу қабілетін шектейтін факторлар болып табылады. Нитробактердің әртүрлі түрлері арасындағы нитрификация жылдамдығының таралуы мен айырмашылықтары түрлер арасындағы плазмидтердің өзгешеліктерімен байланысты болуы мүмкін, өйткені Шутт (1990) ұсынған деректерге сәйкес, зерттелген кейбір көлдерде тіршілік ортасына тән плазмидтік ДНК бейімделу арқылы шақырылды. Navarro және авторлар (1995) жүргізген келесі зерттеу Нитробактердің әртүрлі популяциялары екі үлкен плазмидті таситынын көрсетті. 1891 жылы ағылшын химигі Роберт Уоррингтон нитрификацияның екі сатылы механизмін, оны екі түрлі бактерия туысы жүзеге асыратынын ұсынды. Ұсынылған бірінші саты – аммиакты нитритке айналдыру, ал екіншісі – нитритті нитратқа тотықтыру. Уинноградский 1892 жылы микробтық нитрификация бойынша зерттеуінде нитритті нитратқа тотықтыруға жауапты бактерияны Нитробактер деп атады. Уинслоу және авторлар 1917 жылы Нитробактер виноградский типтік түрін ұсынды. Бұл түр 1980 жылы ресми түрде танылды.