Теңіз шайқасындағы тактика және стратегиялар

Кіріспе

Теңіз соғысында жау кемесі немесе флотын ұрысқа түсіру және жеңу әдістері

Теңіз тактикасы мен доктринасы – теңіз соғысында теңізде жау кемесі немесе флотын ұрысқа түсіру және жеңу әдістерінің ұжымдық атауы, құрлықтағы әскери тактикасының теңіздегі баламасы. Теңіз тактикасы теңіз стратегиясынан ерекшеленеді. Теңіз тактикасы – бұл командашының жаудың алдында ұрыста жасайтын қимылдары. Теңіз стратегиясы – жеңіске жетудің жалпы стратегиясы және командирдің өзіне қолайлы жерде шайқасу артықшылығын қамтамасыз ететін ірі қимылдары. Қазіргі заманғы теңіз тактикасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғыс кемесінің қолданыстан шығуы мен ұзақ қашықтықтағы зымырандардың дамуынан кейін әзірленген тактикалық доктриналарға негізделген. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, 1971 жылғы Үнді-Пакистан теңіз соғысы мен Фолкленд соғысынан басқа ірі теңіз қақтығыстары болмағандықтан, осы доктриналардың көптегені жоспарлау мақсатында жасалған сценарийлерді көрсетеді. Сыншылар Кеңес Одағының құлауы және Ресей Әскери-теңіз күштерінің мөлшері мен қабілетінің төмендеуі осындай флоттық сценарийлердің көпшілігін ескірген деп санайды.

Негізгі ұғымдар

Батыс заманғы теңіз флотының соғыс жүргізуіндегі негізгі ұғым – ұрыс кеңістігі: теңіз күштерінің айналасындағы аймақ, онда командир қауіп төндіруден бұрын қауіптерді анықтау, қадағалау, шабуылдау және жоюға сенімді. Соғыстың барлық түріндегідей, басты мақсат – жауды анықтау, ал оны анықтаудан аулақ болу. Ашық теңіз, беткі флот үшін ең қолайлы ұрыс кеңістігін қамтамасыз етеді. Жердің болуы және аймақтың топографиясы ұрыс кеңістігін қысып, маневрлеу мүмкіндіктерін шектейді, жаудың флот орналасқан жерін болжауды жеңілдетеді және жау күштерін анықтауды қиындатады. Жайықсыз суларда су асты кемелері мен миналарды анықтау әсіресе қиын. Салқын соғыс кезінде американдық және НАТО-ның теңіздік жоспарлауының басты назарындағы сценарийлердің бірі – ашық теңізде екі заманауи және жақсы жабдықталған флот арасындағы қақтығыс, АҚШ/НАТО мен Кеңес Одағы/Варшава келісімінің қақтығысы болды. Суық соғыс екі тарап арасында тікелей соғыссыз аяқталғандықтан, мұндай әрекеттің нәтижесі болжамдық болып қала береді, бірақ соғыс аяғына қарай америкалықтарға қарсы кемеге қарсы зымырандардың бірнеше залпыларын және АҚШ-тың советтік жер базаларына және/немесе флоттарына әуе шабуылын соғуды қамтиды деп түсінілді. Кемеге қарсы зымырандардың стратегиялық тиімділігін ескерсек, мұндай қақтығыстың нәтижесі әлі де белгісіз. Негізгі назар тасымалдаушы ұрыс топтарына (CVBG) берілген. Қазіргі әскери-теңіз доктринасын сынға алатындар, мұндай флоттық шайқас жақын болашақта болуы мүмкін емес, бірақ "суық соғыс" ойлауы әскери-теңіз практикасына үстемдік ете береді деп санайды. Алайда, басқалары Ресейдің және Оңтүстік және Шығыс Азияның теңіз бюджеттерінің өсуіне назар аударады, бұл болашақта дәстүрлі теңіз шайқасының маңыздылығын қайтадан арттыруы мүмкін екенін көрсетеді. Теңіз тактикасы мен қару-жарақ жүйелерін, олардың қандай қарсыластармен күресуге арналғанына қарай жіктеуге болады. Әуеге қарсы соғыс (AAW) – ұшақтар мен келіп жатқан зымырандарға қарсы әрекеттерді қамтиды. Су үстіне қарсы соғыс (ASuW) – су үстіндегі әскери кемелерге шабуыл жасау және олардан қорғануға бағытталған. Су астына қарсы соғыс (ASW) – жаудың су асты кемелерін анықтау және жоюмен айналысады. Қазіргі заманғы теңіз шайқасындағы басты қауіп – әуедегі зымыран, оны жер үстінен, су астынан немесе әуеден жіберуге болады. Зымырандардың жылдамдығы 4 Махқа дейін жетеді, соғыс уақытын секундтармен өлшеуге мүмкіндік береді және мұндай зымырандар теңіз бетінен бірнеше метр биіктікте "теңізді жауып" өтуге арналған. Сәтті қорғанудың кілті – зымыранды ұшыру платформасын атылу алдында жою, осылайша бірден бірнеше зымырандық қауіпті жою. Бұл әрқашан мүмкін болмайды, сондықтан әуеге қарсы соғыс ресурстарын сыртқы және ішкі әуе шайқасы арасында теңгерімде ұстау қажет. Зымырандық тактика қазір көбінесе "атып, ұмыту" принципімен жұмыс істейді, мысалы, Гарпун немесе Экзоцет, немесе Томагавк немесе Жібекқұрт сияқты горизонттан тыс нысанаға бағытталған. Қазіргі заманғы жақын қашықтықтағы зымыраннан қорғаныс, Phalanx немесе Goalkeeper сияқты жақын қару жүйелеріне (CIWS) қатты тәуелді. Су астында және төмен жылдамдықпен қозғалғанымен, торпедалар да осындай қауіп төндіреді. Зымырандар сияқты, торпедалар да өздігінен қозғалады және жер үстінен, су астынан және әуеден ұшырылуы мүмкін. Бұл қарудың қазіргі заманғы нұсқалары, олардың нақты мақсатына сай келетін бағыт-бағдар технологиясының кең спектрін ұсынады. Келіп жатқан торпедаларды жоюға зымырандарға қарағанда әлдеқайда аз құралдар бар. Су асты кемелері, су астынан ұшыру платформалары ретінде, дәстүрлі теңіз операцияларына маңызды қауіп төндіреді. Аэхоактивті қаптамалар мен өте тыныш сорғылар заманауи су асты кемелеріне жасырындықтың артықшылығын береді. Жайық судағы операцияларды жүзеге асыру осы артықшылықты арттырады. Су асты кемесінен туындаған күдік флотты оны жоюға ресурстар жұмсауға мәжбүр етеді, өйткені байқалмаған жау су асты кемесінің салдары өлімге әкелуі мүмкін. 1982 жылғы Фолкленд соғысы кезінде британдық су асты кемелерінің қауіп төндіруі Аргентина теңіз күштерінің операцияларын шектеген себептердің бірі болды. Теңізде бір ғана су асты кемесі 1971 жылғы Үнді-Пакистан теңіз соғысында да операцияларға әсер етті. Дәстүрлі теңіз күштері күш көрсетуге қабілеттілік ретінде де қарастырылады. Бірнеше теңіз операцияларында әуе кемесі теңіздегі әуе бақылауын қамтамасыз етудің орнына құрлықтағы күштерді қолдау үшін пайдаланылды. Осылайша, Перс шығанағындағы соғыс кезінде…

A central concept in Western modern naval fleet warfare is battlespace: a zone around a naval force within which a commander is confident of detecting, tracking, engaging and destroying threats before they pose a danger. As in all forms of warfare, a critical objective is to detect the enemy while avoiding detection. The open sea provides the most favorable battlespace for a surface fleet. The presence of land and the topography of an area compress the battlespace, limit the opportunities to maneuver, make it easier for an enemy to predict the location of the fleet, and make the detection of enemy forces more difficult. In shallow waters, the detection of submarines and mines is especially problematic. One scenario that was the focus of American and NATO naval planning during the Cold War was a conflict between two modern and well equipped fleets on the high seas, the clash of the United States/NATO and the Soviet Union/Warsaw Pact. Because the Cold War ended without direct total war between the two sides, the outcome of such an action remains hypothetical, but was broadly understood to include, towards the late Cold War, multiple salvoes of anti ship missiles against the Americans and U. S. attempts to air strike Soviet land bases and/or fleets. Given the eventual strategic surprise effectiveness of anti ship missiles, the outcome of such a clash is far from being clear. The main consideration is for carrier battle group (CVBGs). Critics of current naval doctrine argue that although such a fleet battle is unlikely to occur in the foreseeable future, Cold War thinking continues to dominate naval practice. However, others point toward the increased naval budgets of Russia and South and East Asia as a possibility that conventional naval combat in the future may become relevant again. Naval tactics and weapons systems can be categorized by the type of opponents they are intended to fight. Anti air warfare (AAW) involves action against aircraft and incoming missiles. Anti surface warfare (ASuW) focuses on attacking and defending against surface warships. Anti submarine warfare (ASW) deals with the detection and destruction of enemy submarines. The key threat in modern naval combat is the airborne cruise missile, which can be delivered from surface, subsurface or airborne platforms. With missile speeds ranging up to Mach 4, engagement time may be only seconds and such missiles can be designed to "skim the sea" mere meters above the sea surface. The key to successful defence was argued to be to destroy the launch platform before it fires, thus removing a number of missile threats at once. This is not always possible so the anti aircraft warfare (AAW) resources need to be balanced between the outer and inner air battles. Missile tactics are now mostly fire and forget in the manner of the Harpoon or Exocet or utilize over the horizon targeting, such as the Tomahawk or Silkworm. Close range missile defence in the modern age depends heavily on close in weapon systems (CIWS) such as the Phalanx or Goalkeeper. Though traveling under water and at lower speeds, torpedoes present a similar threat. As is the case with missiles, torpedoes are self propelled and can be launched from surface, subsurface, and air platforms. Modern versions of this weapon present a wide selection of homing technologies specially suited to their particular target. There are far fewer means of destroying incoming torpedoes compared to missiles. Submarines, as subsurface launching platforms, present an important threat to conventional naval operations. Anechoic coatings and ultra quiet pump jets provide modern submarines with the advantage of stealth. The move towards shallow water operations has greatly increased this advantage. Mere suspicion of a submarine threat can force a fleet to commit resources to removing it, as the consequences of an undetected enemy submarine can obviously be lethal. The threat posed by British submarines during the Falklands War of 1982 was one of the reasons why the Argentine Navy was limited in its operations. A single submarine at sea also impacted operations in the Indo Pakistani Naval War of 1971. Conventional naval forces are also seen as providing a capability for power projection. In several naval operations, the aircraft carrier has been used to support land forces rather than to supply air control over the sea. Carriers were used in this way during the Gulf War.

Тарих

Теңіз тактикасы теңіз техникасының және әскери кемелердің дамуымен бірге уақыт өте келе өзгеріп дамыды. Теңіз тактикасының эволюциясын теңіз тарихын тақырыптық бөлімдерге бөлу арқылы жақсырақ түсінуге болады:
Галерея тактикасы: Ең ерте заманнан бастап Лепанто шайқасына (1571) дейінгі теңіз тактикасы, бұл (ескекпен жететін) галереялар басым болған соңғы маңызды шайқас.
Желкенді кеме тактикасы: Әсіресе 16 ғасырдың соңынан бастап, жауынгерлік кемелерге бағытталған тактика, соның ішінде ұрыс шегінің дамуы.
Бу дәуіріндегі теңіз тактикасы: Бумен жүретін темір кемелердің жарылғыш оқ-дәрілермен атуы жаңа тактикаға әкелді, ол үлкен қарулы «Дредноут» линкорлары үшін жасалған. Миналар, торпедалар, суасты кемелері және ұшақтар жаңа қауіптер тудырды, олардың әрқайсысына қарсы шаралар қабылдау қажет болды, бұл суастына қарсы соғыс сияқты тактикалық дамуларға және жасыратын бояу қолдануға әкелді. Бу дәуірінің соңына қарай, ұшақ тасымалдаушылар мен суасты кемелері флоттың басты күштері ретінде линкорларды ығыстырды. Қазіргі теңіз тактикасының жаңа кезеңі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін теңіз артиллериясын ракеталармен және алысқа ұшатын әскери ұшақтармен кеңінен алмастырудан басталды және бүгінгі күні қолданылатын тактикалық доктринаның негізін құрайды.

1971 жылғы Үнді-Пакистан теңіз соғысы

1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы – Екінші дүниежүзілік соғыстан бері теңіз күштерінің қатысқан ең маңызды қақтығысы. Екі мыңнан астам теңізші қаза тауып, көптеген кемелер батып кетті. Ерекше айта кетерлігі, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері алғаш рет кеме су астынан батырылды: Пәкістанның PNS Hangor су асты кемесі үндістандық фрегатты батырды. Бұл соғыста пассивті/активті сонар, іздеу торпедалары, теңіздік нысандарға әуе шабуылы және жылдам ракеталық кемелер пайдаланылды. Соғыстың батыс майданында Үндістан теңіз күштері 4-5 желтоқсан түнде "Тридент" операциясы аясында Карачи портына шабуыл жасады. 720 пәкістандық теңізші қаза тапты немесе жараланды, Пәкістан резервтік отын мен көптеген сауда кемелерін жоғалтты, бұл Пәкістан теңіз күштерінің соғысқа қатысуын тоқтатты. "Тридент" операциясын "Питон" операциясы күштірді, оған Читтагонг және Кокс-Базар да кірді. Пәкістан бұған қарсы PNS Ghazi су асты кемесін жіберді, ол Вишахапатнам жағалауында түсініксіз жағдайда батып кетті. 9 желтоқсанда Үндістан теңіз күштерінің соғыстағы ең ірі шығыны болды: Пәкістанның Hangor су асты кемесі Араб теңізінде Khukri фрегатын батырып, 18 офицер мен 176 теңізшінің қаза болуына себепкер болды. Пәкістан теңіз күштеріне 7 канонерлік қайық, 1 мина тазартқыш, 1 су асты кемесі, 2 эсминец, 3 патрульдік кеме, 18 жүк, жабдықтау және байланыс кемесі, сондай-ақ, жағалаудағы Карачи қаласындағы теңіз базасы мен доктарына ауыр зақым келтірілді. Үш сауда кемесі – Anwar Baksh, Pasni және Madhumathi – және он шағын кеме ұсталды. Шамамен 1900 адам қаза тауып, 1413 әскери қызметкер Дхакадағы үнді әскерлеріне тұтқынға алынды. Пәкістандық ғалым Тарик Алидің сөзіне сүйенсек, Пәкістан соғыста теңіз күштерінің жартысын жоғалтты.

Фолкленд соғысы

1982 жылғы Фолкленд соғысы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері теңіз күштері қатысқан екінші маңызды қақтығыс болды. Негізгі ұрыс материкте орналасқан Аргентина әуе күштері мен ұшақ тасымалдағыш кемелерге негізделген британдық әскери-теңіз күштері арасында өтті. Аргентина теңіз күштері бұл қақтығыста аз ғана рөл атқарды. Соғыс, әуедегі ерте ескертудің (AEW) маңыздылығын көрсетті. Британдықтардың сәттілігі үшін екі Корольдік теңіз-әскери флотының ұшақ тасымалдағыштарын қорғау өте маңызды болды. 1982 жылы Корольдік теңіз-әскери флотында горизонттан тыс радар мүмкіндігі болмады, сондықтан британдық теңіз күштерін қорғау үшін бірнеше эсминецтер мен фрегаттар Аргентинаның әуе шабуылына қарсы бірінші қорғаныс шебін құру үшін радарлық күзетке жіберілді. Нәтижесінде британдықтар Аргентинаның Exocet зымыранынан соққы алғаннан кейін Type 42 эсминцінен айырылды. Соғыстан кейін Корольдік теңіз-әскери флоты AEW міндетін орындау үшін бірнеше Westland Sea King тікұшақтарын қайта жабдықтады. Франция, Испания және Италия сияқты басқа да теңіз-әскери флоттары өздерінің ұшақ тасымалдағыштарына AEW ұшақтарын немесе тікұшақтарын қосты. Бұл қақтығыс сонымен қатар теңіз кемелерінің жақын қорғаныс қабілетіне деген қызығушылықты арттырды, оның ішінде келіп жатқан зымырандарға қарсы соңғы қорғаныс ретінде жақын қару жүйелерін (CIWS) қамтыды. 1987 жылы Парсы шығанағында патрульдеу кезінде АҚШ фрегаты «Старк»-қа жасалған шабуыл кемеге қарсы зымырандардың қауіптілігін де көрсетті. «Старк» жағдайында ирактық Exocet зымырандары анықталмады және кеме шабуыл күтпегендіктен «Старк»-тың CIWS жүйесі қосылмады. Фолкленд соғысында жау шабуылы кезінде ядролық қуатпен жүретін су асты кемесі әскери кемені батырған жалғыз жағдай тіркелді, британдық ядролық қуатпен жүретін су асты кемесі Аргентинаның «ARA General Belgrano» крейсеріне торпедамен шабуыл жасағанда. Ядролық қозғалтқыштарының арқасында су асты кемелері дерлік байқаусыз станцияда қалуға мүмкіндік алды. Франция мен Италия да өздерінің ұшақ тасымалдағыштарын Ауғанстан үстінде пайдаланды. Арнайы күштер АҚШ және Ұлыбританияның ұшақ тасымалдағыштарынан, әсіресе «Kitty Hawk» кемесінен жұмыс істеді. Теңіздік патрульдеуге дәстүрлі түрде қолданылатын Nimrod және P-3 Orion сияқты ұшақтар Ауғанстанды жер үстінен бақылау және 2003 жылы Иракқа басып кіру кезінде де пайдаланылды.

The Falklands War of 1982 has been the next most significant conflict involving naval forces since World War II. The primary combat was between the Argentine Air force, based on the mainland, and the British naval force centered on aircraft carriers. Argentine naval forces played only a minor role in the conflict. The war demonstrated the importance of naval airborne early warning (AEW). Vital to British success was the protection of the two Royal Navy aircraft carriers, and In 1982, the Royal Navy had effectively zero over the horizon radar capability, so to protect the British naval taskforce several destroyers and frigates were sent on radar picket duty to form the first line of defense against Argentine air attacks. As a result, the British lost the Type 42 destroyer to fire following an Argentine Exocet missile strike. Following the conflict, the Royal Navy modified some Westland Sea King helicopters for the AEW role. Other navies (including France, Spain and Italy) have since included AEW aircraft or helicopters on their carriers. The conflict also led to an increased interest in the close defense capabilities of naval ships, including close in weapon systems (CIWS) as a last ditch defense against incoming missiles. The attack on the US frigate Stark on patrol in the Persian Gulf in 1987 also highlighted the danger of anti ship missiles. In the case of Stark, the Iraqi Exocet missiles were not detected and Starks CIWS was not turned on as the ship was not expecting an attack. The Falklands War also saw the only time a warship has been sunk by a nuclear powered submarine in a hostile attack, when the British nuclear powered submarine attacked the Argentine cruiser ARA General Belgrano with torpedoes. With their nuclear propulsion plants, the submarines were able to remain on station virtually undetected. France and Italy also used their carrier based aircraft over Afghanistan. Special forces operated from US and British carriers, in particular, the Kitty Hawk. Aircraft traditionally used for maritime patrol such as the Nimrod and P 3 Orion were also used in the overland surveillance role over Afghanistan as well as during the 2003 invasion of Iraq.