Кіріспе

Теңіз тактикасының түрі

Ескекті кеме тактикасы – ежелгі дәуірден 16 ғасырдың соңына дейін басым теңіз тактикасының түрі болды, осы кезде желкенді кемелер галералар мен басқа да ескекті кемелерді негізгі соғыс кемелері ретінде ығыстыра бастады. Ежелгі дәуірде, орта ғасырлар бойы және 16 ғасырға дейін қару ретінде кеменің өзі қолданылды, ол соққы беру үшін немесе теңіз мүйіздерімен қарсыласты батыру үшін, экипаждың жақындағы қарулары, қорғанысқа орнатылған ауыр арбалеттерден атылатын оқтар сияқты зымырандық қарулар, садақ-жебелер, мачтадан немесе бағанадан тасталған салмақтар және жау кемелерін өртеудің әртүрлі тәсілдері пайдаланылды. Соңғысы жанатын жебелермен немесе арнайы жасалған сифондар арқылы шығарылатын грек отымен жүзеге асырылуы мүмкін еді. Барлық ескекті кемелердегі шайқастар жақын арада жүргізілді, онда соққылау және кемеге түсу мүмкін болды. Бірақ мүйізді соққыға тек ескектермен қозғалатын кемелер ғана қолдана алды. Әскери флоттар жақын арадағы шайқас әдістеріне тәуелді болғанымен, соғыс кемелеріне екі талап қойылды: жеңіл конструкция, осылайша экипаж оны тиімді түрде ескекпен жылжыта алатын болды, және ескектерді жұмыс істеуге және қолма-қол шайқасқа қатысуға жеткілікті үлкен экипаж. Желкендер галералардың барлық түрлерінде ұзақ қашықтықтағы стратегиялық маневрлер үшін және ескекшілерді жеңілдету үшін қолданылды. Дегенмен, шайқас кезінде желкендер түсірілді, ал жауынгер қауіпсіз портына жеткенде, шайқастан бұрын жабдық жағалауда қалдырылуы мүмкін еді.

Алғашқы тактикасы

Теңіз соғысының ең алғашқы дәуірлерінен бастап, кемеге шабуыл жасау теңіз шайқасының нәтижесін анықтаудың жалғыз тәсілі болған, бірақ осы тактикаға қатысты аз ғана мәлімет белгілі. Тарихқа енген алғашқы теңіз шайқасы – Дельта шайқасы, онда Мысыр перғауыны Рамзес III әскері, құпиялылығымен танымал "Теңіз халықтары" деп аталатын күштерге қарсы маңызды жеңіске жетті. Шайқасты бейнелейтін естелік суреттерде мысырлық садақшылар кемелерде және Ніл өзенінің жағасындағы жерлерден қарсы кемелерге жебе атып тұрғаны көрсетілген. Сонымен қатар, мысырлық галералар қарсыластардың кемелеріне шабуыл жасап, ілгектермен тастаған арқандардың көмегімен "Теңіз халықтарының" кемелерін суға батырады.

Қойдың кірісі

Б.з.д. 8 ғасырдың ортасында соғыс галереялары ауыр қола арқандармен жабдықталған кезде, тарау қолданыла бастады. Ежелгі тарихшы Геродоттың (б.з.д. 484–425) б.з.б. V ғасырдың басындағы парсы соғыстары туралы жазбалары осы кезге дейін гректер арасында тарау тактикасы жетілгенін көрсетеді. Формациялар алдыңғы қатардағы бағаналар түрінде, бір кеме келесісінен кейін немесе қатар-қатар орналасуы мүмкін, бұл тактикалық жағдайға және айналасындағы географияға байланысты болды. Шабуылдың екі негізгі тәсілі болды: жау формациясын бұзу (диекплоус) немесе оны айналып өту (периплоус). Диекплоус жаудың қатарында тесік жасау үшін алдыңғы қатарда шоғырланған шабуылды қамтиды, бұл галереяларға бұзып өтіп, содан кейін жау қатарына артынан шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Периплоус жауды айналып өтуді немесе қоршауды қамтиды, осылайша олардың осал артқы бөлігіне немесе бүйіріне қатар-қатар шабуыл жасауға болады. Егер бір жақтағы кемелердің жылдамдығы төмен болса, олардың айналасын шеңберлеп, қайықтардың басын сыртқа қарай бағыттап, тараудан қорғануға тырысатын. Белгілі бір сигналдан кейін шеңбер барлық бағытта тарап, жау кемелерін жеке-жеке жоюға тырысатын. Осы формацияға қарсы тұру үшін шабуылдаушы тарап жылдам айналып, шабуылдар жасап, формациядағы әлсіз жерлерді табуға тырысатын. Тарау кемелердің артқы немесе бүйір бөлігіне соғылып, корпусына тесік жасау арқылы жасалатын. Бұл көбінесе көліктің және жабдықтың көп болуына байланысты көне галереяны батырмайтын. Қалыпты жүктемемен, ол корпусы бұзылған жағдайда да жүзуге қабілетті болды. Егер ескекшілер шаршамаса, ол біраз уақыт маневр жасай алатын, бірақ суға толу кезінде жылдамдығын жоғалтып, тұрақсыз болатын. Жеңімпаз тарап суға батқан корпустарды жүлде ретінде сүйреп әкетуге тырысатын. Жаудың ескектерін сындыру кемелерді қозғалмайтын етудің және оларды оңай нысанаға айналдырудың тағы бір тәсілі болды. Егер тарау мүмкін болмаса немесе сәтті болмаса, кемедегі сарбаздар жау кемесіне кіріп, оны ұстауға тырысатын, оған арқандармен ілігіп. Оқ-дәрілермен, садақпен немесе найзамен бірге. Жау кемесін өртеу үшін отты снарядтарды лақтыру немесе ұзын саптарға бекітілген отты ыдыстардың ішіндегі заттарды құю қолданылған болуы мүмкін, әсіресе палуба астындағы түтін ескекшілерді тездетіп жіберуі мүмкін болғандықтан. Родос осы қаруды қолданған алғашқы теңіз державасы болды, ол үшінші ғасырда, және оны бастың тікелей шабуылдарынан қорғану үшін немесе жауларды бүйірін көрсетуге қорқыту үшін қолданды. Сәтті соққы үшін қажетті жылдамдық шабуыл бұрышына байланысты болды; бұрыш неғұрлым үлкен болса, жылдамдық соғұрлым төмен болуы керек. 60 градуста 4 түйін корпусты тесіп өту үшін жеткілікті болды, бірақ бұл 30 градуста 8 түйінге дейін көтерілді. Егер нысана қандай да бір себеппен шабуылшыға қарай қозғалса, жылдамдықты азайту қажет, әсіресе соққы кеме ортасынан келсе. Соғыс галереялары біртіндеп су сызығында нығайтылған арқалықтары бар ауыр корпустарды жасады, онда тарау ықтимал. Родос кемелерінің командирлері осыған қарсы тактиканы қолданғандығы туралы мәліметтер бар, олар басын төмен бұрып, жауды нығайтылған су сызығының астына соқты. Тараудан басқа, жаудың ескектерін сындыру да жылдамдықты шектеу және сәтті тарау шабуылын оңайлату үшін қолданылатын тәсіл болды. Сәтті тарауға қол жеткізу қиын болды; қажетті жылдамдық пен нақты маневрлердің дұрыс мөлшері қажет болды. Жақсы жаттығулары жоқ, тәжірибелі ескекшілері мен білікті командирлері жоқ флоттар жоғары жаяу әскермен (мысалы, 40 сарбазға дейін көбейту) жүзуге көбірек сүйенді. Тарау әрекеттеріне қарсы жау экипажы шаршағанша басын жауға қарай ұстап, содан кейін мүмкіндігінше тез жүзуге тырысты. Екі қатарлы формацияны бірінші қатарға шабуыл жасап, содан кейін артқы қатарға шабуыл жасап, жаудың қорғанысындағы әлсіз жерлерді пайдаланып, жеңіске жету үшін қолдануға болады. Бұл үшін санда басымдық қажет болды, өйткені қысқа майданның бүйірінен шабуылға ұшырау немесе қоршалу қаупі бар еді.

Ұшу

Қарапайым кемелерге қарсы күресу әрекеттеріне қарамастан, б.з.д. соңғы ғасырларда Македониялықтар мен Римдіктер, негізінен құрлықтағы күштер болғандықтан, тарану тактикасын тоқтатып, жаңа тактика енгізді. Рим дәуірінде жауынгерлік стильде қолға қол соғыс, көптеген ауыр жаяу әскерлердің қатысуымен және кемеде орналасқан катапульттардың қолдауымен басым болды. Бұл өзгеріс, үлкенірек кемелерге және әрбір ескекке көбірек адамдарға көшуге әкелді. Бұл қозғалыс жылдамдығын төмендеткенімен, жекелеген ескекшілерден кем дағды талап етілді. Осылайша, флоттар ескекшілерге, өмір бойы тәжірибесі бар адамдарға аз тәуелді болды. Таранудағы сәттілік дағды мен сәттің үйлесіміне көп тәуелді болғандықтан, көне теңіз шайқастарында маңызды рөл атқармады. Римдіктер карфагендіктердің тарану тактикасын "корвус" немесе "қара құс" деп аталатын құрылғыны ойлап табу арқылы жеңді. Бұл құрылғыда тікенек болып, жау кемесіне ілініп, таранушы кеменің мұртынан ұстап, кемеге түсуге арналған жол жасады. Артықшылықтарына қарамастан, бұл көпірдің бір кемшілігі болды: оны құйынды теңізде қолдануға болмайды. Мұндай дауылдарда римдік флоттары толығымен жойылуы мүмкін еді. Римдіктер Пун соғыстарының теңіз шайқастарында кемеге түсу тактикасын қолдануын жалғастырды, бірақ корвустың қолданудан шығарылғаннан кейін карфагендік кемелерін тарату туралы да хабарлар бар. Граппельдер мен тақтайшаларды қолдану – бұл корвусқа қарағанда икемдірек кемеге түсудің тағы бір көне әдісі болды. Агриппа корвусқа ұқсас функциясы бар "арпакс" қаруын енгізді.

Орта ғасырлар

7-ші ғасырдың басына дейін, триреманың бастапқы түрі туралы біліммен бірге, оның жоғары жылдамдығы мен маневрлік қабілетімен бірге, тарану тактикасы толығымен жойылды. Тарану орнына, кеменің алдыңғы бөлігіне қарсыластың ескек теруін бұзуға және жау кемесіне шабуыл жасау үшін платформа ретінде қызмет ететін ұзын тікен орнатылды. Тарану тактикасының жалғыз қалған мысалдары – кемелерді бір жағына бұру үшін соқтығысуға жасалған әрекеттер туралы сирек кездесетін сілтемелер еді. Ерте орта ғасырдың көп бөлігінде Жерорта теңізіндегі ең ірі әскери флот болған Византия флоты, флагманды ортаға, ал ауыр кемелерді формацияның қанаттарына орналастыратын, жаудың қанаттарын айналып өтуге арналған ай тәрізді формацияны қолданды. Осыған ұқсас тактиканы 7-ші ғасырдан бастап олармен жиі соғысқан араб флоты да қолданған деп саналады. Византиялықтар грек отын – өте тиімді тұтандырғыш сұйықтықты теңіз қаруы ретінде алғаш қолданды. Ол металл түтік немесе сифон арқылы, қазіргі заманғы от тастағышқа ұқсас, кеменің алдыңғы бөлігінен атылатын. Грек оты напалмға ұқсас болды және бірнеше маңызды византиялық жеңістердің кілті болды. 835 жылға қарай, бұл қару арабтарға жетті, олар оны "өрт кемелері" деп аталатын харракалармен жабдықтады. Теңіз шайқасының бастапқы кезеңдері – жанғыш снарядтардан, жебелерден, тікенді сымдардан және сүңгілерден бастап, зымырандармен алмасу болды. Мақсат – кемені батыру емес, жау экипажын басталғанға дейін, яғни соғыс нәтижесін шешетін кемеге шабуыл жасау алдында әлсірету болды. Жаудың күші жеткілікті түрде азайғаны анықталғаннан кейін, флоттар жақындасып, кемелер бірімен-бірі байланысты, теңізшілер мен жоғарғы қатардағы ескекшілер жау кемесіне өтіп, қолма-қол шайқасқа түсті. Византия дромдарында палуба экипажын қорғау үшін, теңізшілер қалқандарын ілуге болатын қоршаулар болды. Ірі кемелерде де мачталардың екі жағында ағаштан жасалған қамалдар болды, бұл садақшыларға жоғарыдан оқ атуға мүмкіндік берді. Византия галереяларында соғыстың басым бөлігін ауыр қаруланған және бронеленген әскерлер, яғни гоплиттер немесе катафракттар жүзеге асырды. Олар ескекшілердің қозғалысын шектеу үшін, ескек терушілерді арқанға шалып, содан кейін шайқасқа қосылатын. Егер кемеге шабуыл жасау тиімді деп табылмайтын болса, жау кемесін полюстермен итеруге болады. Роджер Лаурия (шамамен 1245–1305) – Сицилия кештей соғысында Арагон флоты үшін француз Анжу флотына қарсы шайқасқан ортағасырлық табысты теңіз тактигі. 1283 жылдың шілдесіндегі Мальта шайқасында ол Анжу галереяларын ашық түрде сынап, жағаға мұрттарымен тіреліп тұрғанда шығарды. Оларға мықты қорғаныс позициясында қарсы шабуыл жасау өте қауіпті болар еді, өйткені бұл жақсы бірігуді қамтамасыз ететін, ескекшілердің жағаға қашуына мүмкіндік беретін және жаяу әскерді жағалауға көшіру арқылы әлсіз позицияларды нығайтуға мүмкіндік беретін. Ол сондай-ақ, француз әскерлеріне қарағанда кемеден кемеге жылдам қозғала алатын тәжірибелі арбаушылар мен жеңіл жаяу әскерді қолданды. 1284 жылы Неаполь шығанағындағы шайқаста оның әскерлері шабуыл жасау алдында сабынға толы саздан жасалған ыдыстарды лақтырып жіберді; ыдыстар жау палубаларына соққанда, олар қауіпті түрде сырғалқы болып, ауыр жаяу әскердің аяғын тікелей ұстауы қиын болды.

Ерте заманауи кезең

Үлкен көлемдегі галереялық ұрыстарда 16 ғасырдың соңына дейін тактика негізінен өзгермеді. 1571 жылы Лепанто шайқасында қолданылған, бір қатарға тізелген жарты ай пішіндес формацияны Византия флоты шамамен мың жыл бұрын қолданған. Галлея құрамының алдыңғы қатарларының практикалық ең үлкен мөлшері ортада 65 кемені, ал сол және оң қанаттарда тағы 53–54 кемені құрады. 14 ғасыр шамасында қаңтар мен кішігірім атыс қарулары енгізілді, бірақ тактикаға бірден елеулі әсер етпеді. Керісінше, теңіз артиллериясы галеялардың алға қарай шабуылдау күшін арттырды. Галлеялардағы алғашқы ауыр артиллерия басқа қаруланған галеяларға қарсы алыстан оқ ату үшін қолданылмады. Заманауи қаңтардың тиімді қашықтығы шамамен 500 м (1600 фут) болатын, галея бұл қашықтықты шамамен екі минутта жүзіп өте алатын, кез келген артиллериялық құралды қайта жүктеу уақытынан әлдеқайда жылдам. Сондықтан қарушылар атуды соңғы мүмкіндікке дейін тоқтататын, бұл қысқа қашықтықтағы атыс қаруларының қолданылған дәуіріндегі жаяу әскер тактикасына ұқсас еді. Мұңдықтар көбінесе шашыранды оқтармен және басқа да жеке құрамға қарсы оқ-дәрілермен зарядталған. Қаруланған галеямен шабуылдың әсері көбінесе айқын болды, мысалы, 1528 жылғы оқиғада генуялық командир Антонио Дорианың галеясында болған оқиғаны қарастырайық. Сицилиялық Дон Уго де Монкаданың кемесінде ол базиликтен бір оқ, екі жартылай қаңтардан және төрт кішкентай қаңтардан атылған оқтардың 40 адамды өлтіргеніне куә болды. Ренессанс дәуіріндегі галеялардың орташа жылдамдығы өте төмен болды, тек 3–4 түйін, ал формацияны сақтап тұрғанда 2 түйін ғана. 7 түйінге дейін қысқаша жылдамдыққа 20 минутқа қол жеткізуге болады, бірақ ескектердің шаршауына қауіп бар еді. Бұл галеялық ұрыстарды салыстырмалы түрде баяу етіп, әсіресе 100 немесе одан да көп кемелер қатысқан кезде байқалды. Галлеяның әлсіз жерлері әрқашан бүйірлері және әсіресе артқы жағы, командалық орталық болды және кез келген шабуылшының басым нысанасы еді. Егер бір жақ екіншісінен оқтап өте алмаса, шайқас кемелердің бір-біріне қарсы соғысуымен басталды. Соғыс басталғанда, галеялар бір-біріне мұрттарымен жабысып, шайқас алдыңғы қатардағы кемелерде жүрді. Егер бір кемедегі жауынгерлер толық жеңіліске ұшырамаса, резервтік кемелерден жаңадан келген жауынгерлер шайқасқа қосыла алатын еді. Қауіпсіз жағалаудағы қорғаныс позициясында галеялар мұрттары теңізге қаратылып, құмға тіреліп тұратын. Бұл өте мықты қорғаныс позициясын құрды, ескектер мен теңізшілерге құрлықтағы қауіпсіз жерге қашуға мүмкіндік берді, ал шабуылдан қорғануға тек солдаттар мен жауынгерлер қалды.