Кіріспе

Грек тілінде сөйлейтін шығыс римдіктер православие христиандығының ортағасырлық этностық тобы.

Византиялық гректер – грек тілінде сөйлейтін шығыс римдіктер, кейінгі антик дәуір мен орта ғасырлар бойында өмір сүрген. Олар Византия империясының (Шығыс Рим империясы), Константинополь, Кіші Азияның (қазіргі Түркия), Грек аралдарының, Кипрдің және Оңтүстік Балқанның бір бөлігінің негізгі халқы болды. Сонымен қатар, Левант және Солтүстік Египеттің жағалау қалаларында ірі азшылықтарды немесе көпшіліктерді құрады. Тарихының барысында византиялық гректер өздерін римдіктер деп санады, бірақ қазіргі тарихнамада оларды «византиялық гректер» деп атайды. Латын тілінде сөйлейтіндер оларды жай ғана гректер немесе ромаи деп атады. Византиялық гректердің әлеуметтік құрылымы негізінен шаруалар мен кедейлердің аз бөлігінен тұратын ауылдық, аграрлық негізге сүйенді. Бұл шаруалар үш түрлі елді мекенде өмір сүрді: хорион немесе ауыл, агридион немесе шағын ауыл, проастеон немесе поместье. Византия империясы кезінде болған көптеген азаматтық тәртіпсіздіктер осы үлкен халықтық базаға емес, империяның саяси фракцияларына байланысты болды. Византиялық гректердің әскері бастапқыда ауыл шаруаларынан жиналды және жыл сайын жаттықтырылды. Византия империясы 11 ғасырға енген кезде, әскердегі сарбаздардың көп бөлігі кәсіби әскерилер немесе жалдамалы әскерлерден болды. 13 ғасырға дейін византиялық грек халқының білім беру деңгейі Батысқа қарағанда, әсіресе бастауыш мектептерде жоғары болды, нәтижесінде сауаттылық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болды. Халықаралық саудада күшті жағдайға ие болған византиялық грек саудагерлері үшін сәттілікке жету оңай болды. Италиялық бәсекелес саудагерлердің тудырған қиындықтарына қарамастан, олар Византия империясының соңғы жартысында өздерін сақтап қалды. Діни қызметкерлер де ерекше орынға ие болды, олар Батыс әріптестерінен гөрі көбірек еркіндікке ие болды және Константинопольдегі патриарх, Рим папасына теңестірілді. Бұл күшті жағдай уақыт өте келе қалыптасты, өйткені Византия империясының басында, император Константин Ұлы тұсында, халықтың шамамен 10% ғана христиан болды. Константин астанасын Константинопольге көшірген кезде грек тілі Рим империясының шығыс бөлігінде кеңінен қолданылған, бірақ латын тілі императорлық әкімшіліктің тілі болды. Император Гераклий билігінен бастап грек тілі халық арасында басым тіл болды және әкімшілікте латын тілінің орнын басты. Бастапқыда Византия империясы көпұлтты сипатқа ие болды, бірақ 7 ғасырлық мұсылмандық жаулап алулардың нәтижесінде грек тілінде сөйлейтін провинциялардың жоғалтылуынан кейін византиялық гректер үстемдікке ие болды. Олар кейінгі империяның орталық аймақтарында – қазіргі Кипр, Грекия, Түркия және Сицилия, сондай-ақ Оңтүстік Болгарияның, Қырымның және Албанияның бөліктерінде қоныстанды. Уақыт өте келе олардың Батыспен, әсіресе Латын Еуропасымен қарым-қатынасы нашарлады. Католик Батысы мен православие Шығысы арасындағы шикілік байланыстарды одан әрі нашарлатты, нәтижесінде византиялық гректер Батыста еретиктер деп танылды. Византия империясының соңғы ғасырларында және әсіресе 800 жылы Римде франктар королі Карл I таққа отырғаннан кейін, византиялықтар Батыс еуропалықтармен Рим империясының мұрагерлері ретінде емес, шығыс грек патшалығының бөлігі ретінде қарастырылды. Византия империясы құлдыраған кезде, римдік үлгі 1453 жылға дейін және одан кейін де сақталды. Османдықтар «Рум» («Римдік») атауын Осман гректері үшін, ал «Рум миллеті» («Рим ұлты») терминін барлық Шығыс православие халықтары үшін пайдаланды. Бұл атау Осман империясының барлық жылдарында Осман гректері мен олардың Осман билеушілері тарапынан сақталды, грек тілі мен православие христиандығына беріліп, қазіргі грек этностық сәйкестігінің алғыкүші болды. Гректер арасындағы римдік өзіндік сана 13 ғасырдан бастап Никеялық элитасы мен Георгий Гемист Плетон және Иоанн Аргиропулос сияқты зиялылардың өзіндік сананы жаңартуының нәтижесінде грек революциясы кезінде ғана жоғалта бастады. Бүгінде қазіргі грек халқы кейде «гректер» және «эллиндер» терминдерімен қатар, өздерін атау үшін византиялық «ромаиос» немесе «ромиос» («римдіктер») терминін, ал қазіргі грек тілін атау үшін «ромаикос» («римдік») терминін қолданады.

Терминология

Орта ғасырдың көп бөлігінде Византия гректері өздерін Rhōmaîoi (Ῥωμαῖοι, "римдіктер", яғни Рим империясының азаматтары) деп атады, бұл термин грек тілінде христиан гректерімен синонимге айналды. Латыншалау термині Graikoí (Γραικοί, "гректер") де қолданылды, бірақ оның қолданылуы шектеулі болды және 1204 жылғы Төртінші крест жорығына дейін ресми Византия саяси хат-хабарларында кездеспеді. Бұл латын термині ежелгі гректерге қатысты бейтарап түрде қолданылуы мүмкін болғанымен, 9 ғасырдан бастап батыстықтардың Византияның ежелгі Рим мұрасын жоққа шығару әрекеттері оны византиялықтар үшін жек көретін экзонимге айналдырды. Византиялықтар оны көбінесе Батысқа қатысты мәтіндерде, мысалы Флоренция соборына қатысты жазбаларда, батыстық көзқарасты көрсету үшін ғана қолданды. Ежелгі гректердің атауы халық арасында "мәжүсілікпен" байланысты болды, бірақ Орта Византия кезеңінде (11 ғасыр) этноним ретінде қайта жаңғыртылды. Батыста "римдік" термині католик шіркеуімен және Рим епискобымен байланысты жаңа мағынаға ие болса, грек тіліндегі "Romaioi" түрі Шығыс Рим империясының гректерімен байланысты қалды. "Византиялық гректер" термині кейінірек Иероним Вольф сияқты тарихшылар қолданған экзоним болып табылады; "Византиялық" азаматтар өздерін өз тілінде Romaioi (римдіктер) деп атай берді. Терминологияның Батыста өзгеруіне қарамастан, Византия империясының шығыс көршілері, мысалы арабтар, византиялықтарды "римдіктер" деп атауын жалғастырды, мысалы, Құранның 30-шы сүресінде (Ар Рум). "Римдік" (Rum millet, "рим ұлты") деген белгіні Византияның кейінгі Османдық қарсыластары да қолданды, ал оның түрікше баламасы Rûm, "римдік", Түркия үкіметі ресми түрде Стамбулдың грек православтық тұрғындарын (Румдар) және Константинопольдің Экуменикалық Патриархатын (Rum Ortodoks Patrikhanesi, "Рим православтық Патриархаты") белгілеу үшін пайдаланады. Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы болгарлар мен сербтер сияқты славян халықтары арасында "Rhomaioi" (римдіктер) атауы олардың тілдерінде көбінесе "гректер" деп аударылды. Ерте орта ғасырлардағы кейбір славян мәтіндерінде Римляни немесе Ромей терминдері де қолданылды. Кем дегенде 11 ғасырға жататын бір болгар дереккөзі "Ellini rimski" (римдік гректер) туралы айтады. Көптеген орта ғасырлық болгар дереккөздерінде Византия императорлары "гректердің патшалары" деп, ал Византия империясы "гректердің сардарлығы" деп аталды. Эпир деспоттығы мен Никея империясының билеушілері де "грек халқына билік ететін грек патшалары" болды. Скандинавиялық халықтар арасында, мысалы исландиялықтар, варягтар (викингтер) және басқа скандинавиялық халықтар арасында "Rhomaioi" "Grikkr" (гректер) деп аталды. Норвегияда, Швецияда және тіпті Афинада саяхатшылар мен варяг гвардиясының мүшелері қалдырған түрлі рун жазулары бар, мысалы Грекия рун тастары мен Пирей арыстанында "Grikkland" (Грекия) және "Grikkr" терминдерін кездестіруге болады, олар Византия империясындағы саяхаттары мен византиялықтармен байланыстарын көрсетеді.

Қоғам

Әлеуметтік мобильділік Византияда толыққанды белгісіз болмаса да, қоғамдық құрылым тұрақты деп есептелді, ал қарапайым адам Аспан сотын Константинопольдегі императорлық соттың үлгісі ретінде қарастырды. Бұл қоғамда әртүрлі топқа бөлінген адамдар болды, олар бір-бірінен ерекшеленбеген және өзгермейтін де емес. Ең ерекшелері – кедейлер, шаруалар, әскерлер, мұғалімдер, кәсіпкерлер және дін қызметкерлері. Византиялықтар гректердің полис үшін жасаған қайырымдылық тұжырымдамасын мұра етті; алайда, олардың қайырымдылық жасау әдеттерін христиандық ұғымдар ынталандырды, олар Киелі кітапта көрсетілген, әсіресе Кесариялық Василий (Санта-Клаустың грекше баламасы), Ниссалық Григорий және Иоанн Златоуст мысалдары. Гомер заманынан бері кедейліктің бірнеше түрі болды: птохос (πτωχός, "бейкүнә кедей") пенес (πένης, "еңбек ететін кедей") қарағанда төмен тұрды. Олар Константинопольдің танымал халық қауымының көп бөлігін құрады, олардың қызметі Бірінші Римнің халық қауымына ұқсас болды. Кедейлерге байланысты тәртіпсіздіктер болғанымен, азаматтық тәртіпсіздіктердің көпшілігі жасылдар мен көктер сияқты Ипподромның түрлі топтарына байланысты болды. Кедейлер халықтың маңызды бөлігін құрады, бірақ олар Византияның христиандық қоғамына ауруханалар (iatreia, ιατρεία) мен қайырымдылық үйлерінің кең желісін құруға ықпал етті, сондай-ақ кедейлердің болуымен негізделген және классикалық қоғамның христиандық трансформациясынан туған діни және әлеуметтік үлгіні қалыптастырды.

Шаруашылық

Византия мемлекеті мен қоғамы эллиндік салықтық ортақ жауапкершілік жүйесіне сүйенді, себебі түрлі қалалар мен ауылдардан – негізінен шаруалар құраған хорио, комаи елді мекендерінен мемлекетке оңай, жылдам және қарапайым кіріс түсуін қамтамасыз етті. Шаруалардың саны туралы нақты деректер жоқ, алайда Византиялық гректердің көпшілігі ауылдық және аграрлық аймақтарда өмір сүрді деп есептеледі. Император Лев VI ғалымының (886–912 жылдары билеген) «Тактика» еңбегінде мемлекеттің тірегі ретінде шаруалар (георгике, γεωργική, «фермерлер») және әскер (стратиотикэ, στρατιωτική) кәсіптері көрсетілген. Ауыл тұрғындарының негізгі қызметі – егіншілік және мал шаруашылығы болғанымен, олармен шектелмеді. Ауылдық халыққа салынатын салықтарға капникон (грекше: καπνικόν) немесе ошақ салығы, капниконмен байланысты жиі төленетін синоне (грекше: συνονή) ақшалай төлем, енномион (грекше: εννόμιον) немесе мал жаю салығы және ауылдың халқына байланысты, жылына 4-тен 20 алтын монетаға дейін ауысымды аэрикон (грекше: αέρικον, «ауа») кірді. Олардың тамақтануы негізінен дәнді дақылдар мен бұршақтан тұрды, ал балықшы елді мекендерінде еттің орнына балық жеу қалыпты жағдай еді. Нан, шарап және зәйтүн Византиялық диетаның маңызды бөлігі болды, ал әскердегі сарбаздар екі рет қабаттап пісірілген және кептірілген нан – паксимадион (грекше: παξιμάδιον) жеді. Ежелгі заманда да, қазіргі кезде де хорафияда (грекше: χωράφια) ең көп өсірілген өсімдіктер – зәйтүн және жүзім болды. Италиядан келген Лиутпранд Кремоналық грек шараптарының шайырмен (рецинамен) дәміне риза болмады, бірақ көптеген батыстықтар грек шараптарына, әсіресе крит шараптарына жоғары баға берді. Аң аулау мен балық аулау кең таралғанымен, шаруалар көбінесе мал мен егістіктерін қорғау үшін аң аулады. Ара шаруашылығы, яғни ара өсіру ежелгі Грециядағыдай Византияда да жоғары деңгейде дамыған. Егіншіліктен басқа шаруалар қолөнермен де айналысты, салықтық тізімдерде теміршілер (грекше: χαλκεύς, chalkeus), тігіншілер (грекше: ράπτης, rhaptes) және аяқ киім жасаушылар (грекше: τζαγγάριος, tzangarios) есімдері кездеседі. Рим және Византия әскерлерін ұйымдастыру тұрғысынан ажырату қиын болғанымен, олардың әлеуметтік жағдайы бойынша ажырату оңайырақ. Шаруалар сияқты, көптеген сарбаздар да медициналық және техникалық көмекші қызметтер атқарды. Әскери қызметке іріктеу жыл сайын жүргізіліп, қыс айларында әскери жаттығуларға ерекше мән берілді. 11 ғасырға дейін әскерге шақырылушылардың көп бөлігі ауылдық жерлерден болды, ал қолөнершілер мен саудагерлердің әскерге шақырылуы әлі де даулы мәселе. Содан кейін, әскери міндеттілік кәсіби рекрутингпен алмастырылды, ал армияда жалдамалы әскерлердің көбеюі қазынаға зиян келтірді. Алайда, 12 ғасырдан бастап мемлекет сарбаздарға пронои (πρόνοιαι) деп аталатын жерлерден түсетін салық кірісін бөліп берді. Ежелгі замандағыдай, әскердің негізгі тағамы құрғақ бисквит нан болып қала берді, бірақ оның атауы букелатоннан (βουκελάτον) паксимадионға өзгерді.

Мұғалімдер

Византиялық білім беру – б.з.б. 5 ғасырға дейінгі ежелгі грек білім беру дәстүрінің нәтижесі. Ол үш буынды білім беру жүйесін құрады, ол эллинистік дәуірде қалыптасып, Константинополь құлағанға дейін, сөзсіз өзгерістерге ұшырады. Бастауыш білім беру Византия империясының көп бөлігінде қалаларда және кейде ауылдарда қолжетімді болды. Орта білім үлкен қалалармен шектелді, ал жоғары білім тек Константинопольде ғана берілді. Әр түрлі кезеңдердегі византиялық құжаттардың (мысалы, уағыздар, Эклога және т.б.) кең ауқымына сүйене отырып, Роберт Браунинг кітаптардың сәнді заттар екенін, ал функционалдық сауаттылық (оқу және жазу) кең таралғанын, бірақ негізінен қалалар мен монастырлармен шектелгенін, бастауыш білім беруге көптеген қалаларда және кейде ауылдарда мүмкіндік болғанын атап көрсетті. Николаос Оикономид Батыс Кіші Азиядағы 13 ғасырдағы византиялық сауаттылыққа назар аудара келе, византиялық қоғамда "толық сауатты шіркеу, дерлік толық сауатты аристократия, сауатты жаяу әскерлердің бір бөлігі, сирек сауатты шаруалар және дерлік сауатсыз әйелдер" болғанын мәлімдеді. Иоаннис Стоураитис император Лев VI Дананың (886–912 жж.) Тактикасындағы сауатсыз византиялық турмархтар туралы айтылған деректерге сүйене отырып, империя халқының сауаттылығының деңгейі ең көп дегенде 15–20% болғанын есептейді. Византияда бастауыш сынып мұғалімі қоғамда төмен дәрежеде болды және негізінен қарапайым ертегілерді (Езоп мысалы) оқытты. Алайда, келесі екі сатыны оқытқан грамматиктер мен риториктерге көбірек құрмет көрсетілді.

Әйелдер

Византиялық зерттеулерде әйелдер көбінесе назардан тыс қалды, себебі Византия қоғамы олар туралы аз мәлімет қалдырды. Әйелдер құқықтық жағдайының кейбір аспектілерінде және білім алу мүмкіндігінде кемсітілді, ал олардың еркін қозғалуы шектелген еді. Византиялық грек әйелінің өмірін үш кезеңге бөлуге болады: қыздық, аналық және жесірлік. Балалық шақ қысқа да, қауіпті де болды, тіпті қыздар үшін ұлдарға қарағанда одан да қиын болды. Көп жағдайда білім сауаттылықпен және Киелі кітаппен шектелді; бірақ Анна Комнен (1083–1153) ханшайым – ерекше жағдай, оның «Алексиада» еңбегінің терең білімділігін көрсетеді, сондай-ақ 9-ғасырдың белгілі Византия ақыны және композиторы Кассиани да ерекшеленеді. Жасы келген қыздың күнінің көп бөлігі үй шаруасына және егіншілік жұмысына, сондай-ақ үйленуге дайындалуға кеткен. Неке әдетте отбасы мүшелерінің келісімімен жасалса да, романтикалық махаббат та кездесетін. Бала тудыруды шектеудің негізгі тәсілі – ұстану еді, ал контрацепцияға қатысты деректер болғанымен, оны көбінесе әйелдер пайдаланған. Сол кездегі әдептілік нормаларына сәйкес, әйелдер қолдарынан басқа бүкіл денесін жабатын киім киетін. Кедей әйелдер кейде жеңсіз туника кигенмен, көпшілігі тіпті шашын да ұзын мафорион (μαφόριον) жамылғысымен жабуға міндетті болды. Алайда, дәулетті әйелдер киімдерін тамаша әшекейлермен және қымбат жібек маталармен безендіруден аянбады. Күйеулер әйелдерін жиі ұратын, бірақ мұндай жағдайлардың керісі де кездесетін, мысалы, Теодор Продромның «Птохопродромостың» өлеңдеріндегі ұрылған күйеу туралы сипаттамасында көрсетілгендей.

Кәсіпкерлер

Византиялық грек саудагерлерінің мемлекеттік жәрдемақының жомарт игілігін көрсетумен байланысты дәстүрлі бейнесі мобильді, белсенді агенттер бейнесіне қарай өзгеруде. Саудагерлер, әсіресе Константинополь саудагерлері, өз күштеріне айналып, кейде императорға тіпті қауіп төндірді, бұл XI және XII ғасырларда орын алғандай. Бұл тиімді несие пайдалану және басқа да ақшалай жаңалықтар арқылы мүмкін болды. Саудагерлер артық қаражатты chreokoinonia (χρεοκοινωνία) деп аталатын қаржы құралдарына инвестициялады, бұл кейінірек итальяндық commenda-ның баламасы және мүмкін атасы. Соңында Византиялық саудагерлердің сатып алу қабілеті соншалық деңгейге жетті ki, Каир мен Александрия сияқты алыс нарықтардағы бағаларға әсер ете алды. Бұл XI ғасырдың соңында саяси махинациялардың нәтижесінде жер иелері аристократиясының бір ғасырдан астам уақыт бойы тақты бағындыруымен аяқталды. Алайда, одан кейін кәсіпкер саудагерлер қайта жанданып, Үшінші крест жорығы кезінде нақты ықпалға ие болды. Византиялық грек саудагерлері тарихнамада жиі назардан тыс қалуының себебі олардың сауда мәселелерінде ежелгі немесе қазіргі грек әріптестерінен кем болғандығы емес. Бұл көбінесе Византияда тарих жазу тәсіліне байланысты туындады, ол көбінесе олардың бәсекелестері, сарай және жер аристократиясының демеушілігімен жүзеге асырылды. Оқырман мен субдиакон діннен тыс адамдардың арасынан таңдалды және олар кем дегенде жиырма жаста болуы керек еді, ал дін қызметкерлері мен епископтар кем дегенде 30 жаста болуы тиіс еді. Кейде Византия империясымен байланысты кесаропапизм мәселесі империядағы нақты жағдайды тым оңайлату деп түсініледі. V ғасырда Константинополь патриархы төрт шығыс патриархының арасында бірінші болып танылды және Римдегі Папамен тең мәртебеде болды.

Тіл

Шығыс Рим империясы тіл және мәдениет жағынан грек қоғамы болды. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, Византиялық немесе ортағасырлық грек тілі эллинистік (койне) және қазіргі тілдің аралық кезеңінде орналасқан. Грек тілі б.з. алдындағы эллинистік дәуірден бастап-ақ Шығыс Жерорта теңізінің білімді элитасының қауымдық тілі болды, және Оңтүстік Балқан, грек аралдары, Кіші Азия, Оңтүстік Италияның ежелгі және эллинистік грек колонияларында, Қара теңіз, Батыс Азия және Солтүстік Африкада туған тіл ретінде қолданылды. Византия мыңжылдығының басында койне (грекше: κοινή) грек тілінде сөйлеу және христиандық жазбалардың негізі болып қала берді, ал аттикалық грек тілі философтар мен шешендердің тілі болды. Христиан діні үстемдікке шыққан кезде, аттикалық тіл койна грек тілімен қатар және көбінесе араласып христиандық жазбаларда қолданыла бастады. Осы әсерлер, сондай-ақ араб, кельт, герман, түркі және славян тайпаларының қоныс аударуы ортағасырлық грек тіліне көптеген қарыз сөздерді сыйлады, олар қазіргі грек тілінде сақталған.

Дін

Константин Ұлының (306–337 жж.) тұсында Рим империясы халқының шамамен 10% ғана христиан болған, олардың көпшілігі қала тұрғындарынан құралған және көбінесе Рим империясының шығыс бөлігінде шоғырланған. Көпшілік халық әлі де ежелгі римдік дәстүрдегі діни рәсімдерге сәйкес, ежелгі құдайларды құрметтеген. Бірақ христиан діні толыққанды философиялық жүйеге айналғанда, оның теориясы мен қорғаушылық әдебиеті классикалық мәтіндерге көп қарыз болды, жағдай өзгерді. Сонымен қатар, Константин, Pontifex Maximus ретінде, бұрынғы римдік тәжірибеге сәйкес құдайға дұрыс құлшылық етуге (cultus немесе veneratio) жауапты болды. Ескі діннен жаңасына көшу, өткенмен үзіліспен қатар, кейбір дәстүрлілік элементтерін де қамтыды, алайда христиандық ынтаның нәтижесінде пұтқа табынушылықтың көркемдік мұрасы тікелей бұзылды. Христиан діні Византияға тән бірнеше құбылыстардың дамуына әкелді, атап айтқанда, Рим культының мұрасы болған шіркеу мен мемлекет арасындағы тығыз байланыс. Римнің құлдырауымен және басқа Шығыс патриархаттарындағы ішкі келіспеушіліктермен байланысты, Константинополь шіркеуі 6-11 ғасырлар аралығында христиан әлемінің ең бай және ықпалды орталығына айналды. Византия империясы бұрынғы қуатынан айырылған кезде де, шіркеу, институт ретінде, империя шегінде де, сыртында да бұрынғыдан да зор ықпалға ие болды. Джордж Острогорский атап көрсеткендей:

"Константинополь патриархаты православие әлемінің орталығы болып қала берді, Кіші Азия және Балқан аймақтарындағы (қазір Византия үшін жоғалған), сондай-ақ Кавказ, Ресей және Литвадағы бағынышты митрополиттік және архиепископтықтар оған қарасты болды. Шіркеу Византия империясының ең тұрақты элементі болып қала берді." Дін тұрғысынан алғанда, Византиялық Грек Македониясы қасиетті Кирилл мен Мефодийдің туған жері ретінде де маңызды, олар Салоникиден (Салоника) шыққан екі грек бауырлас, Балқан және Шығыс Орталық Еуропа славяндары арасында дінді тарату үшін мемлекеттік тапсырыспен жіберілген. Бұл Кирилл мен Мефодийдің христиандық Киелі кітапты славян тіліне аударуын қажет етті, олар үшін славян тіліне арналған әліпби жасалды, ол Ескі Шіркеу Славян тілі деп белгілі болды. Осы процестің нәтижесінде грек бауырластар славян әдебиетінің негізін қалаушылар және Византия өркениеті мен православие христиандығын бұрын сауатсыз және пұтқа табынушы славяндарға алғаш таныстырғандар ретінде мәртебесін бекітті.

Өзін-өзі тану

Қазіргі византиялық зерттеулерде ортағасырлық шығыс римдік үлтілігі туралы үш негізгі пікір бар. Біріншіден, қазіргі грек ұлтшылдығының ықпалымен қалыптасқан пікір, римдік үлтілігін мәңгілік грек ұлттық үлтілігінің ортағасырлық түрі деп қарастырады. Осы көзқарас бойынша, ежелгі гректер мен Рим мемлекетінің мұрагерлері болған византиялықтар өздерін Rhomaioi, яғни римдіктер деп санаған, бірақ этникалық жағынан грек екенін білген. Екіншіден, бұл салада басымдыққа ие болып саналатын пікір, "римдіклік" ұғымын кем дегенде 12 ғасырға дейін көпұлтты империяның азаматтарының өзін-өзі тану тәсілі деп қарастырады, онда көптеген азаматтар өздерін римдіктер деп білген. Үшіншіден, бір топ ғалым шығыс римдік үлтілігінің қазіргі заманға дейінгі жеке ұлттық үлтілік болғанын айтады. Византиялық зерттеулер саласындағы орнықты консенсус "византиялықтардың" римдіктер ретінде өзін-өзі тануын күмәнденбейді. Rhomaioi болып саналудың шешуші шарты – Шығыс православиелік христиан болу және, одан да маңыздысы, грек тілінде сөйлеу болған. Бұл ерекшеліктерді туғаннан бастап иелену қажет болған, әйтпесе адам allogenes, тіпті варвар деп есептелер еді. Византиялықтар мен олардың мемлекеті үшін шет елдік саналып есептелетін адамды сипаттау үшін көбінесе ethnikós (грекше: ἐθνικός) термині қолданылған. Бұл термин бастапқыда яһуди емес немесе христиан емес адамдарды білдірген, бірақ діни мағынасын жоғалтқан. Әдетте басқа халықтарға қатысты қолданылатын классицизм руында, византиялық авторлар өз халқын "Ausones" деп атаған, бұл Италияның түпкі тұрғындарының ежелгі атауы. Көптеген тарихшылар олардың өркениетінің анықтамалық ерекшеліктері: 1) грек тілі, мәдениеті, әдебиеті және ғылымы, 2) римдік құқығы мен дәстүрлері, 3) христиан діні болғанына келіседі. Византиялық гректер ежелгі Грекияның мәдени мұрагерлері, Рим империясының саяси мұрагерлері және апостолдардың ізбасарлары болды. Осылайша, олардың "римдіклік" сезімі батыстағы замандастарынан ерекшеленді. "Romaic" – қарапайым грек тілінің атауы болса, "Hellenic" – оның әдеби немесе діни түрі еді. Римдік болу, көбінесе грек тілінде сөйлеуден немесе Византия аумағында өмір сүруден гөрі, мәдениет пен дінге қатысты мәселе болды және нәсілмен ешқандай байланысы болмады. Бұл грек және римдік өмірдің ежелгі дәуіріне баса назар аудару, әсіресе Византияның саяси құлдырау кезеңінде байқалды. Византиялық элиталар мен қара халық шетелдіктерге деген көзқарасының тұрғысынан жоғары өзін-өзі бағалады, оларды кемсінткенімен, кейде жеке шетелдіктерге andreîos Rhōmaióphrōn (ἀνδρεῖος Ῥωμαιόφρων, шамамен "батыл римдік саналы адам") деп мақтау айтқан.

Ресми сөйлем

Ресми тұжырымдама бойынша, "империяның барлық тұрғындары императордың поддандылары болғандықтан, римдіктер еді". Осылайша, Rhōmaios терминінің негізгі мағынасы "саяси немесе мемлекеттік" сипатта болды. Толыққанды және сөзсіз "римдік" болу үшін грек православиелік христиан және грек тілінде сөйлейтін адам болу қажет еді, кем дегенде, қоғамдық бейнесінде.

Гелленизмнің қайта өркендеуі

Эволюциялық тұрғыдан қарағанда, Византия – грек шығысын жаулап алған, христиан империясына айналған және 1453 жылы грек православие мемлекеті ретінде тарихқа сіңген көпұлтты Рим мемлекеті болды; ол қазіргі мағынадағы ұлтқа жақын болды. Ерекше және тарихи тұрғыдан бай әдеби мәдениеттің болуы «грек» Шығысы мен «латын» Батысы арасындағы айырмашылықта, сондай-ақ екеуінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Бұл, әсіресе кейінгі кезеңде, эллиндік элемент басым болған көпұлтты империя еді. Империя 7 және 8 ғасырларда грек тілінде сөйлейтін территорияларын жоғалтқаннан кейін, «грек» (Ἕλλην) сөзі «мәжүси» мағынасын білдірмей, «римдік» (Ῥωμαῖος) және «христиан» (Χριστιανός) синониміне айналып, Шығыс Рим империясының христиан грек азаматын білдірді. 12 ғасырдан бастап византиялық рим жазушылары империяның Константинге дейінгі латындық тарихынан алшақтады, Рим астанасының Константинопольге Константинмен көшірілуін өздерінің негізін қалау сәті деп қарастырды және басқа ұлттарға табынушы эллиндердің нормативтік құндылығын қайта бағалады, тіпті соңғылары византиялықтардан ерекше топ ретінде қарастырылса да. «Эллин» термині алғаш рет император I Мануил Комненге (1118–1180) жолданған ресми хаттарда «византиялық» мағынасында қолданылды. Он екінші ғасырдан бастап, әсіресе 1204 жылдан кейін, бірқатар византиялық грек зиялылары Византия өркениетін сипаттау үшін ежелгі грек этнонимі «Эллин» (грекше: Ἕλλην) сөзін қолдана бастады. 1204 жылы Константинополь крестшілерге түскеннен кейін Никея империясының элитасының шағын тобы «эллин» терминін өзін-өзі тану үшін пайдаланды. Мысалы, папа IX Григорийге жолданған хатында Никея императоры III Иоанн Дукас Ватац (1221–1254) патшалық сыйлығын Ұлы Константиннен алғанын мәлімдеді және грек халқының даналығын дәріптеп, өзінің «грек» тегіне баса назар аударды. Ол грек мәдениетін Византияның ажырамас бөлігі ретінде көрсетіп, латындық талаптарға қарсы тұрды. II Феодор Ласкарис (1254–1258), осы кезеңде «эллин» терминін өзін-өзі тану үшін жүйелі түрде қолданған жалғыз адам, философияны зерттеуді ынталандыру арқылы эллиндік дәстүрді жаңғыртуға тырысты, өйткені оның пікірінше, философия «гректерді тастап, латындықтар арасында пана табуы мүмкін» деген қауіп бар еді. Алайда, Никея сотының тарихшылары, мысалы, Георгий Акрополит және Георгий Пахимер үшін, Рим императорларының саясатына қарамастан, «римдік» өзін-өзі танудың жалғыз маңызды термині болып қала берді. Палеологтар әулеті кезінде византиялықтар Константинопольді қайта басып алғаннан кейін, «римдіктер» өзін-өзі сипаттау үшін тағы да басымдыққа ие болды және Георгий Гемист Плетонның жазбаларында сияқты «эллин» сөздерінің іздері азаяды. Бұл эллиндік сәйкестіктің көбінесе риторикалық білдірістері өте кішкентай шеңберде шектелді және халыққа әсер етпеді. Алайда оларды итальяндық Ренессансқа қатысқан византиялық зиялылар жалғастырды. Батыс халықтарының пікірін «Соғыс туралы трактат» (Translatio militiae) көрсетеді, оның латынша авторы гректер батылдығы мен білімдерін жоғалтқандықтан сенбеушілерге қарсы соғысқа қосылмады деп мәлімдейді. Басқа бір үзіндіде ежелгі гректер әскери шеберлігі мен білімдері үшін мақталады, бұл автордың қазіргі византиялық гректерге қарама-қайшылығын көрсетеді, олар әдетте соғысқа бейім емес және діни жақтан бөлінген халық ретінде қарастырылды. «Біздің қатал крест жорықтарымен шұғылданатын ата-бабаларымыз алғаш рет Константинопольді көріп, олардың наразылығына ұшыраған, әркім оқып, жазып, тамақты бұрақшамен жеп, соғысқа қарағанда дипломатиялық қатынасты артық көретін қоғаммен танысқаннан бері, византиялықтарды кемсіту және олардың есімін құлдыраумен байланыстыру модаға айналды». Екі жақтың бір-біріне деген көзқарасының бұрылыс нүктесі 1182 жылы Константинопольде латындықтарды қырғынға ұшыратуы болуы мүмкін. Бұл оқиға Антиохиялық Марияның, оның баласы император II Алексий Комненге регент ретінде билік жүргізген Норман франк (осылайша «латын») ханшайымынан кейін болды. Мария регенттік кезінде итальян саудагерлеріне көрсетілген қатал сүйіспеншілікке байланысты өте танымал емес еді және Константинополь азаматтарының оның құлдырауының халықтық мерекелері тез арада тәртіпсіздікке және қырғынға айналды. Бұл оқиға және тірі қалғандардың қорқынышты хабарлары Батыс елдерінде діни шиеленісті оятты, соның салдарынан Сицилияның II Вильгельмі Константинопольдің империяның екінші ірі қаласы Фессалониканы жазалауға әкелді. Сол кездегі Батыс пікірінің мысалы ретінде Тирдің Вильгельмінің жазбаларын қарастырайық, ол «грек ұлтын» «жыланның баласы» деп сипаттады.

Шығыс түсінігі

Шығыста парсылар мен арабтар Батыс Рим империясы құлағаннан кейін де Шығыс Рим (Византия) гректерін "римдіктер" (арабша: ar Rūm) деп қарастыра берді. Мысалы, Құранның 30-шы сүресі (Ар Рум) 613 жылы Антиохия шайқасында парсылардың Византиялықтарды (Рум немесе римдіктер) жеңіске жеткеніне сілтеме жасайды және византиялықтардың (римдіктер) соңынан жеңіске жететінін уағдалайды. Византиялықтарды мұсылман әлемінде [Шығыс] римдіктер деп атау дәстүрі орта ғасырлар бойы сақталды, нәтижесінде Анатолияны жаулап алған Рум сұлтанаты ("Римдіктерге билік ететін сұлтанат") және Руми сияқты жеке есімдер пайда болды. Руми – 1200 жылдары бұрын византиялық Конья қаласында өмір сүрген мистикалық парсы ақыны. Кейінгі орта ғасырлардағы араб географтары византиялықтарды гректер емес, Рим (римдіктер) деп қарады. Мысалы, Ибн Батута құлдырап бара жатқан Румды "мәдениет мәселесінде ежелгі гректердің (Юнани) жалғастырушылары және мұрагерлері" деп сипаттады. Мұсылман Османдықтар да өздерінің Византиялық грек қарсыластарын Рум, "римдіктер" деп атады, және бұл термин әлі күнге дейін Түркияда Стамбулдың грек тілінде сөйлейтін жергілікті тұрғындары (Румдар) үшін ресми түрде қолданылады. Константинопольдің Экуменикалық Патриархаты (Рум Православ Патриарханесі, "Рим Православ Патриархаты").