Кіріспе
Нило-сахара тілі (Чад және Судан)
Сангор (сондай-ақ Ассангориор, Ассангор, Ассангори, Сонгор, Асонгор) – шығыс Чад пен батыс Суданның шығыс судандық тілі және Таман тармағының бір бөлігі. Бұл тіл Тама тілімен тығыз байланысты, кейбір зерттеушілер Тама-Ассангори тілдік континуумы туралы айтады. Сангор тілі Чадтағы Билтиннің оңтүстігінде және Адре (Уаддай) солтүстігінде, сондай-ақ Судандағы Дарфур аймағында таралған. Бұл тілде көбінесе мұсылман дінін ұстанатын Сангор халқы сөйлейді. 1993 жылғы Чад халқының санағы бойынша, тілді білетін адамдардың саны 23 500-ге жуық. Онда жеті дауысты дыбыс және биіктік ассимиляциясы бар.
Есімдіктер кластары
Сунгор, Тама сияқты, зат есімдер классы жүйесін қолданады. Басқа судандық тілдердегі зат есімдер кластарын пайдаланатындай, Сунгор да мағынаны жұрнақтар арқылы ажыратады. Дегенмен, қолданылатын жұрнақтардың арасында аз ғана ортақ нәрсе бар.
Көптік сандар
Көпше түрі көбінесе жұрнақтар арқылы жасалады. Жұрнақтар сыныпқа және санға қарай өзгереді. Лукас 31 түрлі жұрнақ жұбын тізімдейді, олар міндетті түрде жеке зат есімдер класын құрамайды. Сангор тілінде көпше түрін жасаудың алты тәсілі бар:
Көпше түрінің көпшілігі сынып жұрнағын өзгерту арқылы жасалады. Мысалдар: 'тері' gera | geriŋ (Жекше a, Көпше iŋ), 'махаббат' tárī | tárā (Жекше ī, Көпше ā), 'атау' iget | igā (Жекше et, Көпше ā), немесе араб тілінен алынған 'мұсылман адам' miselem | muselmīn (Көпше īn). Басқа көпшелерге тек жұрнақ қосылады. Араб тілінен алынған кейбір сөздер осы санатқа жатады. Мысалдар: 'жүрек' ámel | ámelā (Көпше ā), 'адам' at | árē немесе árī (Көпше ē немесе ī), 'ауыз' kul | kulō (Көпше ō), 'бас' ŋor | ŋūrū (Көпше ū), 'ерін' oróyik | oroyikiŋ (Көпше iŋ). Бұзылған көпшелер де бар, олардың көпшілігі араб тілінен алынған. Мысалдар: 'ғалым' fik | fókora, 'тоналған' afrīt | afārit, 'жануар' zāmela | zwāmel, немесе араб тілінен емес 'ата' anat | ónut. Лукас дауысты дыбыс ұзындығы өзгеретін көпше түрін жасаудың бір мысалын келтіреді: 'сиыр' tḛ | tệ. Аз ғана сөздер жинақтап айтылатын көпшеден жекше түрін жасайды. Мысалдар: 'құпиялы әйел' émet | émē (Жекше t), 'ат' ferda | fērat (Жекше da, Көпше at), 'жабайы мысық' lūlut | lǘlu. Кейбір сөздер көпше түрін жасау жолымен ерекшеленеді. Мысалдар: 'әйел' ī | īrin, 'ит' wī | wḗā, 'ұста' mēat | mīnyak.
Көрсеткіш
Сангордың көрсеткіш сөздері жеткілікті зерттелмеген. Мысалы, "осы" iŋ, көпше түрі iŋkō, ал "сол" ệŋ, көпше түрі ệŋgo деп аударылады.
Сұрау салу
Сұрақтар да зерттелмеген. "Кім" сөзі nấrē, "қайсы" сөзі nấnē, ал "не" сөзі nímmōrī немесе nim деп аударылады.
Белгісіз
"Адам" сөзі "біреуді" білдіру үшін қолданылады. Көпше түрі – ари. "Біреу" ер адамды не әйел адамды білдіретінін нақтылау үшін тиісінше сөздер қолданылады. "Ер адам" – "ат ма", "әйел адам" – "ат и". Осыған ұқсас үлгі бойынша, "әркім" сөзі "ат кіро" деп аударылады, яғни "әр адам", кіро сөзі "әр" мағынасын береді. Басқа белгісіз есімдіктер: "кейбір" – kōra, "бәрі" – híniŋ, немесе "ешкім" – lō. Көпше түрін жасау үшін "guŋ" жұрнағын қосуға болады.
Алюминийлер
Сангорда орналасқан жерді білдіретін сөздер, уақытты білдіретін сөздер және амал-әрекетті білдіретін сөздер бар. Сангор тіліндегі мұндай сөздер туралы мәліметтер жеткіліксіз. Орналасқан жерді білдіретін сөздердің мысалдары: 'мұнда' índi, 'сонда' ḗŋdē, 'екі арада' rēnik, 'үстінде' óroyē. Уақытты білдіретін сөздер мысалы, 'күнделікті' abad hḯnik, 'бүгін' dấdo, 'әрқашан' dīman, 'кеше' ệrē, 'қазір' hása, 'ертең' súsekē. Амал-әрекетті білдіретін сөздердің мысалдары: 'мүмкін' tấsei, 'мүмкін емес' tấsoto. 'Мүмкін' tấsei өзі жеке сипаттағыш болмауы мүмкін, себебі оны 'болады' tấ sei деп бөлуге болады.
Артық сөздер саны
Сандар араб сөзі "мар" есімдігінен кейін шырай сөзіне айналады, мысалы, "бір рет" мар кор.
Сифаттар
Сунгор тілінде сипаттауыштар есімнен кейін келеді және онымен үйлеседі, мысалы, "ақ балшық" ōsu aek және "қызыл балшық" ōsu arak. Сипаттауыштар көпше түрін жұрнақ арқылы жасайды, мысалы, 'кіші, жас' elit | eliŋa (Жек. т, Көп. ŋa), 'пісіп-жетілген' naχed | naχedo (Көп. o), 'үлкен аға' jō dud | jṓā dútū.
Іс-әрекеттер
Етістіктер сөз тамырына қосымшалардың (аффикстердің) жалғануы арқылы өзгеріп отырады. Мысалы, "Мен тудым" деген nḗne сөзінің тамыры ēn. Етістік тамырлары көбінесе бір немесе екі буыннан тұрады. Жалдамалар тұлғаны, ал қосымшалар уақытты және модальдық мағынаны көрсетеді. Етістіктерді олар алатын көптік қосымшасына қарай үш топқа бөлуге болады. I және II топтағы етістіктер белгілі бір үлгіні сақтайды, ал III топтағы етістіктердің қосымшалары тұрақсыз болады.
Қажеттілік
Сангор тіліндегі императивтер сөздің қазіргі шақтағы етістік тобына қарай өзгешеленеді. I әрпімен аяқталатын етістіктердің жекеше оң императиві – етістік түбірі, бірақ кейбір ерекшеліктері бар. Е әрпімен аяқталатын етістіктер а, о, е, ал кейде i жұрнақтарын қосады. Көпше жандағы сөздер үшін k (V) префиксі және a немесе o жұрнақтары қажет. Жасыл императивтер VR aito немесе VR ēto үлгілерін қабылдайды.
Қосалқы құралдар
Сангорда кейбір көмекші құралдар кездеседі. Дегенмен, зерттеулердің жетіспеуіне байланысты олар жақсы зерттелмеген.