Кіріспе

Леистон қаласынан тыс жердегі Леистон аббаттығы – Премонстрат ережесін ұстанатын канондар (ақ канондар) діни ошағы, ол Әзіз Марияға арналған. Шамамен 1183 жылы Генрих II (1180–1189) бас судьясы Ранулф де Гланвилл (шамамен 1112–1190 жж.) құрған, бастапқыда теңізге жақын батпақты аралда салынған және «Сент-Мари де Инсула» деп аталған. 1363 жыл шамасында аббаттық су тасқынынан қатты зардап шекті, сол себепті жаңа орын таңдалып, оның меценаты Роберт де Уффорд, Саффолк графы (1298–1369) үшін құрмандық жерге қайта салынды. Алайда, шамамен 1379 жылы үлкен өрт болды, содан кейін одан әрі қайта құру қажет болды. 1537 жылы діни ошақ жабылды. Картуляр немесе монастырлық тізілім сақталған. Аббаттықтың 1378 жылдан 1481 жылға дейінгі кеме апаттары сотының жылдық тізімдері – аса маңызды тарихи деректер. Премонстрат жазбаларында кезекті сапарлар мен аббаттардың тізімі бар. Екінші аббаттықтың әсерлі қалдықтары Леистоннан Тебертонға қарай солтүстікке баратын жолдың батысындағы далаларда орналасқан. Аббаттық жабылғаннан кейін, иелік Саффолк герцогы Чарльз Брэндонға берілді. Аббаттық фермаға айналды, ал ферма үйі аббаттық қабырғаларына салынды. 1920 жылдары кеңейтілген грузин стиліндегі фасад үйге қосылды. 1928 жылы Элен Райтсон бұл қираған орынды және ферманы діни демалыс орталығы ретінде пайдалану үшін сатып алды. 1946 жылы қайтыс болғаннан кейін ол үйді, қираған жерді, жерді және ғимараттарды Сент-Эдмундсбери және Ипсвич епархиясына мұра етті. 1977 жылы ол Pro Corda қорына, камералық музыканттардың мамандандырылған білімі мен оқыту орталығына сатылды. Осы орынды олар басқарады және ол Англия мұрасының қамқорлығында.

Ескі аббатхана

Ранульф де Гланвилл Стратфорд Сент-Эндрюде дүниеге келді және Пархам лорды Теобальд де Валойннің қызы Бертаға үйленді. 1171 жылы ол Лейстоннан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде Батлиде Августиндік канондар монастырына негіз салды. Лейстон ("Лейстон") аббаттығының премонстраттар үйі он жылдан да аз уақыттан кейін жоспарланды, ал оның құрылған күні 1183 жыл деп белгіленді. Екі монастырь арасында және 1195 жылға дейін құрылған де Валойн негізіндегі Кампси монастырындағы августиндік монахтармен тығыз байланыс болды. Леистон ескі аббаттығының орны Минсмердегі қираған шіркеумен анықталды, ол Истбриджтен жолмен жақындаған теңізге жақын, батпақты аралда орналасқан. Бұл сенім ұзақ уақыт бойы күмәнді болған, бірақ әуе суретінен алынған мәліметтер кең кешенді көрсететін егін іздерін анықтады, осылайша қолдау тапты. Кейіннен шіркеу бастапқы аббаттықтың бөлігі емес екені, ал 1363 жылы алынып тасталғаннан кейін көп ұзамай, бастапқы монастырь шіркеуінің орнында салынғаны дәлелденді. Бұл ұсынысты 1848 жылы Альфред Саклинг жасады. Ол Ранульфтың англосаксон дәуірінде діни мақсаттарда қолданылған жерді таңдаған болуы мүмкін деген пікір білдірді.

Қор

1179 жылға дейін (Ричард де Лучидің куәлігінде) Генрих II Ранулфқа Лейстон иелігін берді. Ол Нотингемширдегі Уэлбек аббаттығының (1140 жылы құрылған премонтратанттық монастырь) аббатынан кеңес алды, ол патшаның қолдауымен Премонтре аббаттығына барып, Рогейт, Сассекс маңындағы Дарфорд аббаттығының аббаты Робертке Лейстон аббаттығына қарамағына өтуге рұқсат алу үшін шақыру алды. Роберт Дурфорд және Уэлбектен канондарды шақырып алды, себебі Ранулф Лейстонның жоғары тұрған монастырьға қарызы болуын қаламады. Олардың бірі екі айдың ішінде жерді жоспарлап шықты. Лейстон иелігі папа Люций III-тің бекітуімен канондарға берілді, ал негізді патшалық растау 1185 жылдың басында берілді, сол кезде аббат шіркеуі салынған болатын. Осы процесте Лейстон аббаттығы Кнодишалл шіркеуін бұрын Батли монастыріне қараған Альдрингхэм және Лейстон шіркеулерімен алмастырды. Негізгі келісімшарттардың кең ауқымды жинағы бар, соның ішінде Ранулфтың туысы архиепископ Губерт Уолтер, папа Селестин III-тің артықшылығын растады, оның ішінде көптеген құқықтармен қатар, өз аббаттарын еркін сайлау құқығы да болды.

Қорғаушылықтың шығу тегі, 1190-1351 жж.

Осы және кейінгі үсыныстар мен растауларда Ранулфтың отбасы куәгерлер және үсынушылар ретінде қатысты, де Валойн мен Уолтерлер, Гланвиллдер және оның күйеу балаларының отбасылары, де Аубервиллдер, де Ардендер және фиц Ральфтер. Роджер де Гланвилл Миддлтондегі шіркеуді, ал Уильям де Валойн Кулфодағы Сент-Ботольф шіркеуін берді. Ранулф 1190 жылы Акра қамалында қайтыс болды, ал Леистон аббаттығы мен Батли монастырының қамқорлығы, Бенхолл иелігі оның қызы Матильдаға (Мод) өтті, ол Уильям де Обервиллдің әйелі, Вестенхангер, Кент, Симон де Аверенштің ақысы бойынша судья және рыцарь болды. 1192 жылы Уильям мен Матильда Ленгдон аббаттығының премонстраттық үйін құрды, ол Кенттегі Батыс Ленгдоннан Леистон аббаттығынан шыққан: акт Леистон аббаты Роберттің қолымен бекітілді және Бутли преоры Гилберт куә болды. Бенхоллмен бірге Матильданың ұлы Хью де Аубервиллге, оның ағасы Роберт де Аубервилл Робертсбридж аббаттығының игілігімен айналысқан, ал Хьюдың ұлы Уильям де Аубервилл (1248 жылы қайтыс болған) ие болды. Бұл Уильямның Батли монастырында адвокаттық құқықтарды талап ету әрекетіне қарсы тұру және оны сәтті тоқтату болды. Титулдық қамқорлық Бенхолл иелігімен Уильямның қызы Жоан де Аубервиллге және оның екінші күйеуі Николас де Криолл Крокстон Керриалға (1272 жылы қайтыс болды) өтті. Николас Бенхоллды өзінің ұлы Николасқа берді, ол Гилберт Печтің қызы Марджеримен үйленді (Барнуэлл монастырының қамқоршысы, 1291 жылы қайтыс болды) және Бенхоллды оған ата-аналарының келісімімен өмір бойы қалыңдық ретінде берді. 1290 жылы кіші Николас Бенхоллды кіші Гай Ферреге тапсырды, бұл мәмілені 1294 жылғы маусымда Эдуард I тексеріп, растады. Алайда, 1303 жылы Николас де Криолл қайтыс болғаннан кейін, Марджериге қайтадан үйленуге рұхсат берілді, ал 1303-1304 жылдары Бенхолл қайтадан Гай Ферреге берілді. Гай Ферренің үлкені мен кішісінің, мүмкін, ағасы мен немересінің, Элеонора Провансаның басқарушысы, Эдуард Карнарвонның «магистрі» және король Эдуард I-нің Гаскониядағы қызметіне байланысты айырмашылықтарды анықтау қиын. Үлкені, шамасы, 1303 жылы қайтыс болған. Кіші Гай Ферре мен Гилберт Печ (Марджеридің жарты ағасы) екеуі де Эдуард II-нің Гаскониядағы сенашалы болды. 1312 жылы Гилберт Печ, рыцарь, Лейстон аббаттығына Хачстон, Глеверинг, Истон, Уикхэм нарығы, Петто және Фрамсден жерлерін берді. Де Ферр 1323 жылы көптеген иеліктерді ұстап қайтыс болды: бірақ тек Бенхолл, ол әйелі Элеонорамен бірге (Көздің құрметіне сәйкес) өмір бойы оған қалды. 1334 жылы ол Батли монастырында сайлауға қарсылық білдірді (бірақ бұған қол жеткізе алмады). 1337 жылы король сарайды Роберт де Уффорд пен оның мұрагерлеріне берді, оны Саффолк графы етіп тағайындағаннан кейін, ал 1349 жылы Элеонора қайтыс болған кезде ол оған келді. 1351 жылы король арнайы патентпен Саффолк графына «Лейстон монастырының, қазір Лейстон аббаттығы деп аталатын» адвокатын Бенхолл иелігінде (бұрын де Криол мен де Ферр иеленген) ұстағанын растады, тіпті ол қайтару туралы келісімде нақты айтылмаса да.

Кейінгі аббатхана

1362 жылғы қарашада аббат пен монастырь қауіпсіз жерде аббатханаларын қайта құруға патшалық рұқсат алды. Теңіз жағасындағы ғимараттар "теңіздің су тасқынынан қирап, батып кеткен" және негіздері зардап шеккендіктен жөндеу мүмкін емес еді. Роберт де Уффорд өзінің отбасылық мүддесін де Валойн (және де Пече) ұрпағы ретінде еске алатын. Оның ағасы Ральф, Ирландияның әділет министрі (Justiciar) қызметін атқарған үшінші Уффорд ұрпағы, 1346 жылы Кемпси аббаттығында жерленді. Лейстон аббаттығының қираған жері таңдалды (басқа жерден батысқа қарай шамамен екі жарым шақырымдай қашықтықта), жаңа және сәнді аббатхананың жоспары жасалды және құрылыс басталды. 1369 жылы Роберт қайтыс болды және Кампси аббаттығында әйелімен бірге жерленді. Атақ және оған байланысты мүлік оның ұлы Уильям де Уффордқа өтті. 1380 жылы немесе одан сәл бұрын, теңіздің зардабынан аман қалғаннан кейін, жаңадан салынған монастырьдің шіркеуінен басқа барлық бөлігі, оның ішінде астық пен басқа да мүліктерімен бірге өрттен қирады. Аббат пен монастырь оннан бір бөлігін алуға қарсы шараларға қатысты өтініш беруге мәжбүр болды, олар мүлдем қарызға батып, күнкөрісінен айырылды және осылайша көмек алды. Бұл өрт 1381 жылы Шығыс Англиядағы шаруалар көтерілісінің алғы күресі болған ба, әлде жай ғана кездейсоқ оқиға болған ба, белгілі емес. Уильям де Уффорд осы құлқына қарсы күресте белсенділік танытты, бірақ 1382 жылы мұрагер қалдырмай кенеттен қайтыс болды және Кампси аббаттығында жерленді. Өрттен кейін соңғы ірі қайта құру жұмыстары жүргізілді: 1381 жылғы 12 маусымда жасалған графтың өсиеті бойынша Лейстон аббаттығына 500 марка қаражат бөлінді. 1385 жылы патшадан бас тартқаннан кейін, 1387 жылы Лордтардың шақыруында опасыздыққа айыпталған және 1388 жылдың ақпан айына дейін елден қашқан Ричард II-нің жақын досы Майкл де ла Польге (Лейстон аббаттығының құқығын беруші) мәртебе мен мүлік берілді. 1388 жылғы тамызда Ричард король де ла Польдің иеліктерін қайтарып алып, аббат пен монастырьға барлық қолданыстағы құқықтары мен мүліктерін растады, олардың корольге немесе басқа да қамқоршыға жүгінбей өздерінің басшыларын сайлау құқығын қайта қалпына келтірді және кез келген бос орын кезінде олардың мүліктерін тартып алудан және кез келген адамға зейнетақы немесе азық-түлік беруден қорғады. Құқық берушілік 1398 жылы Майкл де ла Поль кішіге қайта берілді. Альфред Саклинг 1848 жылы салған қираған жерлердің жоспары әлі күнге дейін сақталған қабырғалардың сызбасын көрсетеді, оны Сэмюэл мен Натаниел Бак (1738), Томас Херн (1781 жылы бедерленген), Генри Дэви және басқалар салған суреттерден тануға болады. Монастырьдің "қасиетті шығысы" географиялық тұрғыдан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Сэр Альфред Клэфэм Суклингтің жоспарын "толыққанды жеткіліксіз" деп сипаттады, оның премонстрат сәулетіне қатысты зерттеулері қазіргі заманғы түсіндірулердің негізін қалады.

Қираған үйінділер

Аббат шіркеуінің қалдықтары 1380 жылғы өрттен зардап шекпегенін көрсетеді және оның зәулім көлемде салынғанын анықтайды. Ол аралық мұнарасы бар, мұнараны қолдап тұратын орталық трансепті және шығысқа қарай пресбитериймен, солтүстікке (Анамыз) және оңтүстікке (Ақсүйек Әулие Михаил) шіркеу ретінде қызмет ететін хордың қанаттарымен салынған. Шіркеудің пропорцияларын солтүстік трансепттің биік солтүстік қабырғасындағы 45 фут биіктіктегі терезе аркасы көрсетеді, ал шіркеудің ұзындығы шамамен 165 фут деп есептеледі. Хордың қанаттары трансепттердің толық енін жабалмаған, батысқа қарай бір аркамен және сегізбұрышты қималы бағаналар немесе жарты бағаналармен тірелген екі аркамен пресбитерияға ашылған. Олардың жеке шатырлары трансепттердің шығыс қабырғаларындағы екі қабырғалы ойыстармен белгіленген. Олардың алтарь орналасқан жерлері мен шығыс қабырғалары пресбитериядан бөлінген, ол бір сарайға созылып, алтарь екі жағында биік аркалы терезелермен және шығысқа қарай үлкен тереземен жарықтандырылған. Сырт жағынан шығыс қабырға мен тіректері перпендикуляр стиліндегі кременьтің тегіс қаптамасымен әсемделген, ал солтүстік трансепт пен Анамыз шіркеуінің терезе аркаларындағы тас өрнектерінің ойыстары қазір жоғалған қисық сызықты дизайнды көрсетеді. Көлденең арканың шығыс тіректері белгілі бір биіктікке дейін сақталған, бірақ олардың сыртқы қаптамасы жоқ. Дегенмен, солтүстік жақтағы капительдің фрагменттері кеш нормандық стильде, бұл сэр Уильям Сент-Джон Хоупқа аббаттың жылжытылмағанын, ал сэр Альфред Клэпхэмге (әлдеқайда ықтимал) бастапқы шіркеудің тіректері жаңа жерде қайта құрылғанын ұсынды. Кеменің ішкі құрылымы, оның аркадалары мен жоғары қабаттары жоғалып кеткен, бірақ көп жөнделген сыртқы қабырғалары оңтүстік (клаустерлік) жағында оңтүстік қанаттағы үлкен аркалы терезелердің кеңінен орналасқандығын көрсетеді. Шығыстағы қабырғада сакристияның, басқару бөлмесінің және (мүмкін) науқастар бөлмесінің есіктері бар, бірақ оның үстіндегі жатақхана мен негізгі құрылыстың денесі жоғалды. Бұл қатар оңтүстікке қарай, екі қабырғасы бар рередортерге қарай созылды. Клаустердің оңтүстік қанатының барлық кеңістігін асхананың қабырғалары алып жатыр, бұл биік зал негізінен батысқа қарай өте биік тереземен жарықтандырылған, оның аркасы әлі де осы учаскенің бұрышын билеп тұр. Батыс қабырғасының жер қабатынан тұрған қабырғалары, әрине, жер асты бөлмелерін қамтитын, шіркеудің батыс жағына қарай көтеріліп, монастырдың қоршауын толықтырады. Клаустерге негізгі сыртқы кіреберіс осы ғимарат арқылы өтіп, шамамен 1500 жылы екі сегізбұрышты мұнарасы бар биік кірпіш қақпа үйі салынды, оның бір жағы әлі де сақталған. Кешеннің солтүстік-батыс бұрышында кірпіштен салынған регенттік стиліндегі бұрынғы шаруа үйі шіркеудің батыс шегін көрсетеді, оның артында шіркеудің бұрынғы оңтүстік қанатын алып жатқан ерте ағаш үй тұр, ал монастырдың ауласының ішінде жаңадан салынған биік ғимарат тұр. Қонақ үйі Суклингпен көрсетілмеген, бірақ учаскенің солтүстік-батыс бұрышында бөлек тұрған ғимараттарда ішінара сақталған.

Археологиялық зерттеулер

Леди капелласы 18 ғасырда шатырлы шаруашылық ғимараты ретінде сақталды, ал 20 ғасырда ғибадат орны ретінде қайтадан жаңартылды. 1980 жылдардағы қазба жұмыстары кірпіштен жасалған қақпаның жоғалған оңтүстік қабырғасы мен мұнарасының орнын анықтады және reredorter ғимаратының ішкі бөлігін зерттеді. Жеке зерттеу кезінде аббатхананың қонақ үйі деп есептелетін залдың ішкі бөлігі қазылып алынды. Екі ұзын, ортағасырлық қабырға сақталған: олар Pro Corda пайдалануы үшін жаңа құрылымға енгізілді. 2013 жылы Лейстон аббатханасы DigVentures DigStarter платформасында өткен алғашқы жаппай қаржыландыру науқаны болды. 2015 жылы жоба "English Heritage" лицензиясымен бекітілген, жоспарланған бес қазу маусымының үшінші жылына кірді. Мақсаты – аббатханаға жаңа өмір сыйлау, келушілерге қазба жұмысына қатысуға мүмкіндік беру және тарихи орынды Pro Corda музыка мектебінің өнер және музыкалық өмірімен үйлестіру. Далалық жұмыс үш түрлі аймақтағы белгісіз жер жұмыстарын және қоныстану іздерін сипаттауға бағытталды. Алыстан зондтау 13 шағын қазба участасын анықтау үшін қолданылды: олар геофизикалық аномалиялар немесе бұрыннан бар жер жұмыстары арқылы көрсетілген нысандарды табу және зерттеу үшін арналған. Аббат шіркеуінің нақты метрикалық үш өлшемді цифрлық модельін жасау үшін фотограмметриялық зерттеу жүргізілді. Ылғалды камералармен және ұшқышсыз әуе кемелерімен (дронмен) төменгі биіктіктегі әуе суреті түсіру арқылы шығыс жағындағы сыртқы қатарды құраған ғимараттардың құрылымдық жағдайын бағау жұмыстары жүргізілді.

Басқа дереккөздер

Т. Джонсон, "Кейінгі ортағасырлық Саффолк графтығындағы кеме апаттарының экономикасы", Дж. Боуэн мен А. Браун (ред.) бас редакторы болған "Англия ауылдық қоғамындағы дәстүрлер мен коммерцияландыру: Тауни мен Постанды қайта қарау" (Гертфордшир университетінің баспасы, 2016), мұнда оқыңыз (Google).