Ауыл шаруашылығы философиясы: негіздері мен сындық талдауы

Кіріспе

Философиялық ілім. Ауыл шаруашылығы философиясы (немесе ауыл шаруашылығының философиясы) – ауыл шаруашылығына қатысты шешімдердің негізінде жатқан философиялық негіздерді (немесе этикалық көзқарастарды) жүйелі түрде талдаумен айналысатын ғылым. Осы көзқарастардың көпшілігі жалпы жерді пайдалану мәселелерін шешуде де қолданылады. (Толық ақпарат алу үшін, экологиялық философия туралы Wikipedia мақаласын қараңыз.) Күнделікті қолданыста, бұл адамзат өркениетінің бастапқы құрамының бірі ретінде ауыл шаруашылығына деген сүйіспеншілік, оны зерттеу және одан алынатын білім деп те түсіндіріледі. Дегенмен, бұл көзқарас аграризм деп белгіленеді. Шындығында, аграризм – адамдар ауыл шаруашылығына қатысты күнделікті шешімдерін қабылдауда басшылыққа алатын көптеген философиялардың немесе нормативтік жүйелердің тек бірі ғана. Осы философиялардың ең көп таралғандары төменде қысқаша сипатталады.

Утилитарлық көзқарас

Бұл көзқарас алғаш рет Джереми Бентам мен Джон Стюарт Милл ұсынды. Утилитаризмнің көптеген түрлері болғанымен, әдетте, адамгершілік тұрғысынан дұрыс әрекет – адамдарға ең көп пайда әкелетін әрекет болып есептеледі. Бұл теория – консеквенциализмнің бір түрі; яғни, дұрыс әрекет оның салдары арқылы толыққанды түсіндіріледі. Утилитаризм ауыл шаруашылығы мәселелерін шешуде жиі қолданылады. Мысалы, егістік жерлер көбінесе адамдарға қажетті өнімді өндіруге қабілеттілігіне қарай бағаланады. Жерді бағалаудың осы тәсілі Активтік теория деп аталады (Орналысу теориясына қарама-қарсы) және ол утилитарлық принциптерге негізделген. Тағы бір мысал – қоғам белгілі бір жер учаскесімен не істеу керектігін шешеді. Егер қоғам оны өнеркәсіп, тұрғын үйлер салу немесе ауыл шаруашылығы үшін пайдалануды шешуі керек болса, утилитарлық тәсілді қолдану арқылы кеңес қай пайдаланудың қоғамдағы ең көп адамға тиімді болатынын бағалайды және осы ақпарат негізінде шешім қабылдайды. Бұл теория сонымен қатар өнеркәсіптік шаруашылықтың негізін құрайды, себебі өнімділіктің артуы, яғни егістік жерінен тауар алатын адамдар санының көбеюі, осы тұрғыдан алғанда жақсы әрекет немесе тәсіл болып саналады. Шындығында, өнеркәсіптік ауыл шаруашылығын қолдаушылардың жиі айтатын аргументі – ол адамдарға тиімділікті арттыратындықтан жақсы тәжірибе, мысалы, азық-түлік қорының молың болуы және бағалардың төмендеуі. Алайда, Питер Сингер, Альдо Леопольд, Вандана Шива, Барбара Кингсолвер және Венделл Берри сияқты бірнеше ғалымдар мен жазушылар осы көзқарасқа қарсы шықты. Мысалы, Сингер жануарлардың (шаруашылық жануарларының да ішінде) қыналысы өнеркәсіптік шаруашылық сияқты әрекетті жасау немесе жасамау туралы шешім қабылдағандағы шығын мен пайданы есептеуде ескерілуі керек деп санайды. Сондай-ақ, егістік жерлер мен шаруашылық жануарлары осы көзқарас бойынша құрал ретінде қарастырылады және өздерінің құндылығымен бағаланбайды деген пікір де дау тудырады. Сонымен қатар, жүйелік ойлаушылар, терең экологтар және аграрлық философтар (Альдо Леопольд және Венделл Берри сияқты) бұл көзқарасты ауыл шаруашылығының моральдық тұрғыдан маңызды және/немесе ішкі құнды аспектілерін елемегендігі үшін сынға алады. Slow Food қозғалысы мен жергілікті өнімді қолдау қозғалысы да осы тәсілдің экстремалды түрлеріне моральдық тұрғыдан қарсы философиялық көзқарастарға негізделген. Ауыл шаруашылығына қатысты әртүрлі философиялық көзқарастар төменде, оларды қысқаша түсіндірген кезде қарастырылады. Алайда, қазіргі заманғы Батыс әлемінде ауыл шаруашылығына қатысты утилитарлық көзқарас ең көп тараған көзқарас екенін атап өту маңызды.

This view was first put forth by Jeremy Bentham and John Stuart Mill. Though there are many varieties of utilitarianism, generally the view is that a morally right action is an action that produces the maximum good for people. This theory is a form of consequentialism; which basically means that the correct action is understood entirely in terms of the consequences of that action. Utilitarianism is often used when deciding farming issues. For example, farmland is commonly valued based upon its capacity to the grow crops that people want. This approach to valuing land is called Asset Theory (in contrast to Location Theory) and it is based upon utilitarian principles. Another example is when a community decides on what to do with a particular parcel of land. Let's say that this community must decide to use it for industry, residential uses, or for farming. By using a utilitarian approach, the council would judge which use would benefit the greatest number of people in the community and then make their choice based upon that information. Finally, it also forms the foundation for industrial farming; as an increase in yield, which would increase the number of people able to receive goods from farmed land, is judged from this view to be a good action or approach. Indeed, a common argument in favor of industrial agriculture is this it is a good practice because it increases the benefits for humans; benefits such as food abundance and a drop in food prices. However, several scholars and writers, such as Peter Singer, Aldo Leopold, Vandana Shiva, Barbara Kingsolver, and Wendell Berry have argued against this view. For example, Singer argues that the suffering of animals (farm animals included) should be included in the cost/benefit calculus when deciding whether or not to do an action such as industrial farming. It has also been challenged on the grounds that farmland and farm animals are instrumentalized in this view and not valued in and of themselves. In addition, systems thinkers, deep ecologists, and agrarian philosophers (such as Aldo Leopold & Wendell Berry) critique this view on the grounds that it ignores aspects of farming which are morally applicable and/or intrinsically valuable. The Slow Food Movement and the Buy Local Agricultural Movements are also built upon philosophical views morally opposed to extreme versions of this approach. Other critiques will be explored below when different philosophical approaches to agriculture are briefly explained. However, it is important to note that the utilitarian approach to agriculture is currently the most widespread approach within the modern Western World.

Либертариандық көзқарас

Жер немесе егіншілік мәселелерін шешу кезінде жиі қолданылатын тағы бір философиялық көзқарас – либертариандық. Либертариандық – агенттер өздеріне ие және меншікті иелену құқығы сияқты белгілі бір моральдық құқықтарға ие деген моральдық көзқарас. Көбінесе либертариандық, әр адамның басқа адамдардың бостандығына кедергі келтірмесе, барынша көп еркіндікке құқығы бар деген сеніммен байланыстырылады. Либертариандық теорияның белгілі бір теоретигі – Джон Хосперс. Осы көзқарас бойынша, меншік құқығы – табиғи құқық. Сондықтан, фермер басқаларға зиян келтірмейінше, жерін тиімсіз пайдалануы мүмкін. 1968 жылы Гаррет Харден осы философияны жер және егіншілік мәселелеріне қатысты қолданды, ол «жалпы пайданың трагедиясының» жалғыз шешімі – топырақ және су ресурстарын жеке азаматтардың қолына беру екенін айтты. Одан кейін ол өзінің аргументін қолдау үшін утилитаризмдік негіздемелер ұсынды, және шындығында, либертариандық утилитаризмдік идеалдарға негізделген деп айтуға болады. Дегенмен, бұл либертариандық негізделген жер этикасын егіншілікке қатысты утилитаризмдік тәсілдерге қарсы айтылған сынға ашық қалдырады. Осы сынды ескермегеннің өзінде, либертариандық көзқарас жеке мүдделерді көздейтін шешімдер қабылдаған адамдардың үлкен экологиялық және әлеуметтік апаттарға, мысалы, Даст Боул апатына әкелуі мүмкін деген сынға ұшырады. Бірақ, егер адамдардың бір нәрсеге құқығы бар екенін мойындасақ, онда біреу осы мүмкіндікті немесе затты қамтамасыз етуі керек, ол жеке адам немесе үкімет болуы мүмкін. Сондықтан, теңдік көзқарасы жер мен суды тамаққа құқықпен байланыстырады. Адам санының өсуімен және топырақ пен су ресурстарының азаюымен, теңдік топырақ құнарлылығын және суды сақтау үшін күшті аргументтер ұсынуы мүмкін, сондай-ақ, адамзат қоғамдарының негізі қоршаған орта және биотикалық қоғамдар екенін айтатын терең экологтар да бар. Бұл философиялар жалпы жер мәселелері бойынша шешім қабылдауға басшылық ету үшін пайдалы болғанымен, олар егіншілікке қолданғанда шектеулі, себебі олар табиғи экожүйелерді басымдыққа қояды, ал егіншілік экожүйелері көбінесе табиғи емес деп есептеледі. Жердің ішкі құндылығы бар деген қағидатқа негізделген және егіншілікке тікелей қатысты философия – Альдо Леопольдтың басқару этикасы немесе жер этикасы, онда әрекет «биотикалық қоғамның тұтастығын, тұрақтылығын және сұлулығын сақтауға» көмектессе, дұрыс болып есептеледі. Теңдік негізделген жер этикасына ұқсас, жоғарыда аталған философиялардың көпшілігі утилитаризмдік және либертариандық тәсілдерге балама ретінде дамытылды. Леопольдтың этикасы қазіргі уақытта егіншілікке ең танымал экологиялық тәсілдердің бірі болып табылады, ол аграризм деп белгілі. Басқа аграризмдерге Бенджамин Франклин, Томас Джефферсон, Дж. Гектор Сент-Джон де Кревекер (1735–1813), Ральф Уолдо Эмерсон (1803–1882), Генри Дэвид Торо (1817–1862), Джон Стейнбек (1902–1968), Венделл Берри (1934 ж.т.), Джин Логсдон (1932 ж.т.), Пол Б. Томпсон және Барбара Кингсолвер кіреді.

Another philosophical approach often used when deciding land or farming issues is Libertarianism. Libertarianism is, roughly, the moral view that agents own themselves and have certain moral rights including the right to acquire property. In a looser sense, libertarianism is commonly identified with the belief that each person has a right to a maximum amount of liberty when this liberty does not interfere with other people's freedom. A well known libertarian theorist is John Hospers. Within this view, property rights are natural rights. Thus, it would be acceptable for a farmer to inefficiently farm their land as long as they don't harm others while doing it. In 1968, Garrett Harden applied this philosophy to land/farming issues when he argued that the only solution to the "Tragedy of the Commons" was to place soil and water resources into the hands of private citizens. He then supplied utilitarian justifications to support his argument and, indeed, one could argue that libertarianism is rooted in utilitarian ideals. However, this leaves libertarian based land ethics open to the above critiques lodged against utilitarian approaches to agriculture. Even excepting these critiques, the libertarian view has been specifically challenged by the critique that people making self interested decisions can cause large ecological and social disasters such as the Dust Bowl disaster. However, if one recognizes that people have a right to something, then someone has to supply this opportunity or item, whether that be an individual person or the government. Thus, the egalitarian view links land and water with the right to food. With the growth of human populations and the decline of soil and water resources, egalitarianism could provide a strong argument for the preservation of soil fertility and water. and deep ecologists who argue that human communities are built upon a foundation of the surrounding ecosystems or the biotic communities. While these philosophies can be useful for guiding decision making on issues concerning land in general, they have limited usefulness when applied to agriculture because they privilege natural ecosystems and agricultural ecosystems are often considered not natural. One philosophy grounded in the principle that land has intrinsic value which is directly applicable to agriculture is Aldo Leopold's stewardship ethic or land ethic, in which an action is correct if it tends to "preserve the integrity, stability, and beauty of the biotic community". Similar to egalitarian based land ethics, many of the above philosophies were also developed as alternatives to utilitarian and libertarian based approaches. Leopold's ethic is currently one of the most popular ecological approaches to agriculture commonly known as agrarianism. Other agrarianists include Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, J. Hector St. John de Crèvecœur (1735–1813), Ralph Waldo Emerson (1803–1882), Henry David Thoreau (1817–1862), John Steinbeck (1902–1968), Wendell Berry (b. 1934), Gene Logsdon (b. 1932), Paul B. Thompson, and Barbara Kingsolver.