Кіріспе
Жапониядағы тарихнамаға қатысты даулар – Жапонияның орта білім беру (жас және жоғары мектептер) жүйесінде қолданылатын, үкімет бекіткен тарих оқулықтарындағы даулы мазмұн. Бұл даулар, ең алдымен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон империясының әрекеттерін ақтауға ұлтшыл оңшылдардың жасаған тырабына байланысты. Тағы бір маңызды мәселе – ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Екінші Қытай-Жапон соғысы, Екінші дүниежүзілік соғыс, жапон соғыс қылмыстары және жапон империализмі туралы үкімет бекіткен оқулықтардың конституциялық дұрыстығы. Тарих оқулықтарына қатысты қайшылықтар ішкі және халықаралық деңгейде, әсіресе соғыс кезінде Жапон империясының құрбаны болған елдерде үлкен алаңдаушылық тудырады. Ұлтшыл оқулық реформаторларының күш-жігеріне қарамастан, 1990 жылдардың соңында ең көп таралған жапондық оқулықтарда, мысалы, Нанкин қырғыны, 731-ші бөлім және Екінші дүниежүзілік соғыстағы құрбандық әйелдер туралы ақпараттар келтірілген. Жапондық агрессияны айтарлықтай азайтатын, 2000 жылы жарық көрген және көп талқыланған «Жаңа тарих оқулығы» Жапонияның көптеген мектеп округтерінде қолданылмады. Бүгінде Жапонияның бастауыш мектептерінде 5 баспадан шыққан 30 әлеуметтік зерттеулер (社会) оқулығы бар. Сонымен қатар, жасөспірімдер орта мектептері үшін жапондық әлеуметтік зерттеулер оқу бағдарламасының (社会歴史分野) бөлігі ретінде тарихты зерттеуге арналған 8 түрлі баспадан шыққан 8 ерекше оқулық бар. Жапондық жоғары мектептерде жапон және әлемдік тарихты оқыту үшін 50 түрлі оқулық қолжетімді.
Japanese history textbook controversies involve controversial content in government approved history textbooks used in the secondary education (junior high schools and high schools) of Japan. The controversies primarily concern the nationalist right efforts to whitewash the actions of the Empire of Japan during World War II. Another serious issue is the constitutionality of the governmentally approved textbook depictions of the Second Sino Japanese War, World War II, Japanese war crimes, and Japanese imperialism during the first half of the 20th century. The history textbook controversies have been an issue of deep concern both domestically and internationally, particularly in countries that were victims of Imperial Japan during the war. Despite the efforts of the nationalist textbook reformers, by the late 1990s the most common Japanese schoolbooks contained references to, for instance, the Nanjing Massacre, Unit 731, and the comfort women of World War II, The most recent of the controversial textbooks, the New History Textbook, published in 2000, which significantly downplays Japanese aggression, was shunned by nearly all of Japan's school districts. Today there are 30 unique textbooks for Social Studies (社会), from 5 different publishers, in Japanese primary schools. Additionally, there are 8 unique textbooks for the study of history as part of the Japanese Social Studies curriculum (社会 歴史的分野), from 8 different publishers, for junior high schools. In Japanese high schools, the number of available options is much greater, with 50 unique textbook editions available for teaching Japanese, and world history.
Оқулықтарды тексеру
Қазіргі оқулықтарды мақұлдау жүйесі 1947 жылы АҚШ басшылығымен, Одақтас күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы (SCAP) өкілеттігімен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапонияның оккупациясы кезінде басталды. SCAP Жапонияның уақытша үкіметіне мемлекеттік тағайындалған оқулықтар жүйесін (国定教科書) тоқтатуға және жеке сектордағы ғалымдарға оқулықтар жазуға рұқсат беруді бұйырды. Содан кейін жергілікті білім берушілер өз мектептерінде қолданылатын оқулықтарды таңдауға ие болды. Әскеришілдік пен ультраұлтшылдықты қанағаттандыратын сипаттамалар жойылды және жеке тұлғаның қадір-қасиетін көтеру идеясы енгізілді. Жаңа мектеп білім беру заңында үкімет оқу бағдарламасының негізгі қағидаларын белгілейді, бірақ бұл бұрынғы әскеришілдік кезеңдегідей барлық педагогтарға бірыңғай үлгіні орнату үшін емес, керісінше, педагогтарға оқу бағдарламасын балалар мен қоғамның жаңа талаптарына шығармашылықпен бейімдеуге көмектесу үшін жасалған.
"Уреубеки Кёкашо" саны (1955)
1955 жылдың ақпан айындағы жалпы сайлауда Жапония Демократиялық партиясы мектеп оқулықтарын редакциялауды жеке секторға қалдыруға болатынын, бірақ үкімет оларды қадағалауы керектігін және әр пән бойынша оқулықтардың санын шамамен екіге дейін шектеу керектігін ұсынды. Осылайша, нақты қолданыстағы оқулықтар үкімет бекіткен оқулықтармен теңесер еді. Сол жылдың шілдесінде Өкілдер палатасының әкімшілік тексеру жөніндегі арнайы комитетінде Жапония Демократиялық партиясының өкілі Казутомо Иши (石井一朝) Жапония білім беруінің қағидаларын құлатуға мүмкіндік беретін оқулықтар жарық көруге дайын тұрғанын мәлімдеді. Ол бұл оқулықтарды былай сипаттады:
Жапония жұмысшы табының өмірін қасақана және негізсіз өте ауыр көрсету арқылы, оның әлеуметтік жүйенің кемшіліктері мен капитализмнің өзіндік қайшылықтарының салдары болып көрінуіне әкелу. Кеңес Одағы мен Қытай Республикасын (сол кезде Қытай Халық Республикасы ресми түрде танылмаған) ерекше жоғары бағалау және Жапония оларға бағынуы керек екенін ұсыну. Сонымен қатар, сол жылдың тамызынан қазанына дейін Жапония Демократиялық партиясы «Уреубеки Кёкашо» (うれうべき教科書, қайғылы оқулықтар) атты үш томдық буклеттер жинағын жариялады. Бірінші томда «оқулықтарда кездесетін бейтараптықтың мысалдары» ретінде бейтараптықтың төрт түрі тізілген:
Мұғалімдердің кәсіподағы мен Жапония мұғалімдер одағын сөзсіз қолдайтын және олардың саяси қызметін ілгерілететін: Мияхара Сейичи (宮原誠一) редакциялаған, жоғары мектепке арналған әлеуметтану оқулығы, «Иппан Шакай» (一般社会), «Jikkyo Shuppan» (実教出版) баспасынан шыққан. Жапон жұмысшыларының жағдайын қорқынышты етіп көрсету арқылы радикалды және құрылымдық еңбек қозғалысын ілгерілететін: Мунаката Сея (宗像誠也) редакциялаған, орта мектептің кіші сыныбына арналған әлеуметтану оқулығы, «Шакай но Шикуми» (社会のしくみ), «Kyōiku Shuppan» (教育出版) баспасынан шыққан. Әсіресе Кеңес Одағы мен Қытай Республикасын мақтап, Жапонияны сынаушы: Суго Хироси (周郷博) редакциялаған, 6-сыныпқа арналған әлеуметтану оқулығы, «Акаруи Шакай» (あかるい社会), «Chuukyō Shuppan» (中教出版) баспасынан шыққан. Марксистік-лениндік, яғни коммунистік идеяларды балаларға сіңіретін: Осада Арата (長田新) редакциялаған, орта мектепке арналған әлеуметтану оқулығы, «Мохан Чугаку Шакай» (模範中学社会), «Jikkyō Shuppan» (実教出版) баспасынан шыққан. Жапония Демократиялық партиясы бұл оқулықтарды «қызыл оқулықтар» (赤い教科書) деп айыптады. Бұған жауап ретінде аталған оқулықтардың авторлары мен редакторлары түрлі қоғамдық мәлімдемелер мен наразылық хаттар жасады. Алайда Жапония Демократиялық партиясы жауап бермеді. Осы оқиғадан кейін көптеген оқулықтар бейтарап емес деп танылып, қабылданбады. Нәтижесінде, бұрын қолданылып келген оқулықтардың үштен бірі жапон мектептерінде қолдануға тыйым салынды. Білім министрлігі жаңа оқулықтарда Жапонияның Тынық мұхиты соғысына қатысуын сынаудан және Қытайға басып кіруі мен Екінші Қытай-Жапон соғысына қатысуы туралы еске салудан аулақ болуды талап етті.
"F бөлімі" тазалау
1956 жылы оқулықтарды тексеру, өткен жылдың қыркүйек айында Оқулықтарды бекіту зерттеу кеңесінің (教科用図書検定調査審議会) құрамы өзгергеннен кейін, алты оқулық жобасын қабылдамады, бұл бұрынғыдан едәуір көп көрсеткіш. Кеңес жобаларын бағалау А-дан Е-ға дейінгі бес әріппен жүргізілді, олардың әрқайсысы кеңес мүшесінің бағасын білдірді. Бірақ 1955 жылғы тексеруде барлық алты жобаның қабылданбауына жауапты деп саналған қосымша F бөлімі болды. Осы оқиғадан кейін кеңеске жаңадан келген Нихон университетінің профессоры Ивао Такаяма (高山岩男) F бөлімінің авторы деп күдіктелді, ал бұқаралық ақпарат құралдары оқиғаны "F бөлімін тазарту" (Ｆ項パージ, "F kō pāji") деп хабарлады.
Иэнага Жапонияға қарсы (1965-1997)
Сабуро Иэнага – жапондық тарихшы, ол мектеп тарих оқулықтарына қатысты дау-дамағлдарға қатысқандығымен әйгілі. 1953 жылы Жапония Білім министрлігі Иэнаганың оқулығын жариялады, бірақ Жапонияның соғыс қылмыстарына қатысты деп санайтын фактілік қателіктер мен пікірлерді цензуралады. Иэнага министрліктің сөз бостандығын бұзуына қарсы бірнеше сот процесін бастады. Ол 2001 жылы Ноам Чомский және басқалармен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығына үміткер ретінде ұсынылды.
Көршілес ел туралы ереже
1982 жылдың 26 маусымында жапон оқулықтарын бекіту жүйесі алғаш рет дипломатиялық мәселеге айналды. Бұл туралы «Асахи Шимбун» басылымы хабарлады. Бұл жаңалықты естіген Қытай үкіметі жапон үкіметіне наразылық білдірді. 1982 жылдың 26 тамызында Жапонияның бас кабинеті хатшысы Киичи Миязава жауап ретінде мынадай мәлімдеме жасады: Жапон үкіметі мен жапон халқы еліміздің өткендегі әрекеттері Корея Республикасы мен Қытайды қоса алғанда, Азия елдерінің халқына зор қайғы мен зиян келтіргенін жақсы түсінеді және мұндай әрекеттер ешқашан қайталанбауы керек деген өкінішпен және қатаң нық қадаммен бейбітшіл мемлекеттің жолын ұстанады. Жапония 1965 жылғы Жапония-Корея бірлескен коммюникесінде «өткен қарым-қатынастар өкінішті, және Жапония терең өкініш сезінеді» деп мойындады, ал Жапония-Қытай бірлескен коммюникесінде Жапония «соғыс кезінде қытай халқына келтірген ауыр зиян үшін жауапкершілікті терең сезінеді және өзін қатты айыптайды» деп мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер Жапонияның өкінішін және жоғарыда айтқан нық қадамын растайды және бұл мойындау бүгінге дейін өзгерген жоқ. Жапония мен Кореяның бірлескен коммюникелеріндегі осы рух және Жапония мен Қытайдың бірлескен коммюникелері Жапонияның мектеп білімінде және оқулықтарды бекітуде де ескерілуі керек. Алайда, жақында Корея Республикасы, Қытай және басқалары жапон оқулықтарындағы кейбір сипаттамаларды сынап бақты. Көршілес елдермен достық пен жақсы қарым-қатынас орнату мақсатында Жапония осы сын-пікірлерге тиісті назар аударады және Үкімет жауапкершілігімен түзетулер енгізеді. Осы мақсатта, болашақта оқулықтарды бекітуге қатысты, Үкімет Оқулықтарды бекіту жөніндегі нұсқаулықты Оқулықтарды бекіту және зерттеу кеңесінде талқылаудан кейін қайта қарастырады және жоғарыда аталған мәселеге тиісті назар аударады. Бұрын бекітілген оқулықтарға қатысты Үкімет де осындай шараларды жедел түрде қабылдайды. Осыған дейін Білім, спорт, ғылым және мәдениет министрі өз пікірін білдіріп, 2-тармақта айтылған идеяның білім беру орындарында тиісінше көрініс табуын қамтамасыз етеді. Жапония көршілес елдермен өзара түсіністікті дамытуға, достық және ынтымақтастық қарым-қатынастарын нығайтуға және Азияның, сондай-ақ әлемнің бейбітшілігі мен тұрақтылығына үлес қосуға ниетті. Бұл мәселеге жапон және халықаралық БАҚ-та кеңінен орын берілгеніне қарамастан, 1982 жылдың қыркүйегінде жүргізілген тергеулер бұл өзгеріс ешқашан болмағанын, Білім министрлігі тіпті осы өзгеріске ұсыныс жасамағанын және бүкіл оқиғаның Білім министрлігін жабу үшін тағайындалған журналистердің асығыс және дұрыс емес хабарлауынан туындағанын көрсетті. 1982 жылдың қарашасында Білім министрлігі жаңа бекіту критерийін қабылдады, яғни «Көрші елдер туралы ереже» (近隣諸国条項): Оқулықтар көршілес Азия елдеріне қатысты қазіргі және соңғы тарихи оқиғаларды қарастырғанда халықаралық түсіністік пен халықаралық ынтымақтастыққа бағытталған көзқарасқа ие болуы керек.
The Japanese Government and the Japanese people are deeply aware of the fact that acts by our country in the past caused tremendous suffering and damage to the peoples of Asian countries, including the Republic of Korea (ROK) and China, and have followed the path of a pacifist state with remorse and determination that such acts must never be repeated. Japan has recognized, in the Japan ROK Joint Communiqué of 1965, that the "past relations are regrettable, and Japan feels deep remorse," and in the Japan China Joint Communiqué, that Japan is "keenly conscious of the responsibility for the serious damage that Japan caused in the past to the Chinese people through war and deeply reproaches itself." These statements confirm Japan's remorse and determination which I stated above and this recognition has not changed at all to this day. This spirit in the Japan ROK Joint Communiqué and the Japan China Joint Communiqué naturally should also be respected in Japan's school education and textbook authorization. Recently, however, the Republic of Korea, China, and others have been criticizing some descriptions in Japanese textbooks. From the perspective of building friendship and goodwill with neighboring countries, Japan will pay due attention to these criticisms and make corrections at the Government's responsibility. To this end, in relation to future authorization of textbooks, the Government will revise the Guideline for Textbook Authorization after discussions in the Textbook Authorization and Research Council and give due consideration to the effect mentioned above. Regarding textbooks that have already been authorized, Government will take steps quickly to the same effect. As measures until then, the Minister of Education, Sports, Science and Culture will express his views and make sure that the idea mentioned in 2. Above is duly reflected in the places of education. Japan intends to continue to make efforts to promote mutual understanding and develop friendly and cooperative relations with neighboring countries and to contribute to the peace and stability of Asia and, in turn, of the world. Despite the widespread attention that the issue received in both the Japanese and international media, investigations done in September 1982 reveal that the alleged change never actually took place, that the ministry of education did not even make a recommendation for the change, and that the entire incident was caused by hasty and inaccurate reporting by a small group of journalists assigned to cover the Ministry of Education. In November 1982 the Ministry of Education adopted a new authorization criterion, the so called "Neighboring Country Clause" (近隣諸国条項): Textbooks ought to show understanding and seek international harmony in their treatment of modern and contemporary historical events involving neighboring Asian countries (近隣のアジア諸国との間の近現代の歴史的事象の扱いに国際理解と国際協調の見地から必要な配慮がされていること).
Жаңа тарих оқулығы
2000 жылы консервативті ғалымдар тобы – Жапон тарихы оқулықтарын реформалау қоғамы, Жапония тарихына қатысты жаңа көзқарасты тарату мақсатымен «Жаңа тарих оқулығы» (Atarashii Rekishi Kyokasho, 新しい歴史教科書) атты кітап жариялады. Оқулық Бірінші Қытай-Жапон соғысындағы, 1910 жылы Кореяны аннексиялаудағы, Екінші Қытай-Жапон соғысындағы және Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жапонияның әскери агрессиясының мәнін азайтуға немесе фактілерді бұрмалауға бағытталған. 2001 жылы Білім министрлігі оқулықты бекітті, бұл Жапония, Қытай және Кореяда үлкен дау-жанжал тудырды. Көптеген жапон тарихшылары мен педагогтары «Жаңа тарих оқулығының» мазмұнына және жапондық соғыс кезеңіндегі оқиғаларды беру әдісіне қарсылық білдірді. Қытай Халықаралық радиосы Қытай үкіметі мен халқының «оңшыл жапон ғалымдары құрастырған 2002 жылғы жапон тарихының жаңа оқулығына қатты наразылық білдіріп, оған қанағаттанбағанын» хабарлады. Содан кейін, 2001 жылдың 15 тамызына қарай Жапониядағы орта мектептердің барлығының 0,039% ғана осы «Жаңа тарих» оқулығын пайдаланды. Қоғам мәліметінше, 2004 жылы Токиодағы сегіз жекеменшік орта мектеп, мүгедектерге арналған бір мемлекеттік мектеп, Эхимедегі үш мемлекеттік орта мектеп және мүгедектерге арналған төрт мемлекеттік мектеп оқулықты қолданды. 2005 жылдың көктемінде Қытай мен Оңтүстік Кореяда «Жаңа тарих оқулығына» қарсы демонстрациялар өтті. Бейжіңдегі наразылық акцияларын Қытай Коммунистік партиясы бақылады, ал Жапония елшілігінің алдында жапон тулары өртелді.
Көңіл көтеруші әйелдердің пікірлері
2007 жылы бұрынғы білім министрі Нариаки Накаяма Либералды-демократиялық партияның орта мектептерге арналған ресми тарих оқулықтарынан "соғыс кезінде зорлыққа ұшыраған әйелдер" туралы сілтемелерді жоюға қол жеткізгенімен мақтанғанын айтты. "Біздің күш-жігеріміз жеміс берді, сондай-ақ үкіметтен тыс адамдар да өз пікірлерін білдіре бастады".
2007 жылғы екінші дүниежүзілік соғыстағы мәжбүрлі суицидтер туралы өзгерістер
Жапония Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде күштеп суицидке итермелеу туралы мәліметтерді тарих кітаптарынан өзгертуді бұйырды. 2007 жылдың маусым айында Окинава облыстық мәжілісі Жапонияның Білім министрлігінен 1945 жылы Окинавадағы жаппай суицидтердегі әскерилердің рөлін азайту туралы берілген нұсқауларын кері қайтаруды ресми түрде сұрады. Сентябрь айының соңында Окинавада 100 мыңнан астам адам оқулықтарға енгізілген өзгерістерге қарсы митингке шықты. «Киодо» жаңалық агенттігінің хабарлауынша, бұл 1972 жылы Жапонияның құрамына қайта қосылғаннан бергі аралда өткен ең ірі митинг болды. Окинава губернаторы Хироказу Накаяма халық алдында сөйлеген сөзінде, жапон әскерінің жаппай суицидтерге қатысқандығын ұмытпау қажет екенін айтты.
Зерттеулер
2006 жылы Стэнфорд университетінің Азия-Тынық мұхиты аймағын зерттеу орталығы жапон, қытай, корей және АҚШ оқулықтарын салыстырып зерттегенде, жапон оқулықтарының 99 пайызын "жай, бейтарап және көңілсіз" деп сипаттады, сонымен қатар "Нанкин қырқыны сияқты ең даулы соғыс кезеңдерін немесе, аздап болса да, әйелдерді күштеп жұмысқа тарту мәселесін толығымен жасырмайды" екенін анықтады. Стэнфорд ғалымдары Ги Уок Шин мен Дэниел Снайдер басқарған жобада жапон оқулықтарының бір пайызынан да аз бөлігінде қоздыратын және қабыну тудыратын тіл мен суреттер қолданылғаны белгілі болды, бірақ осы аз ғана кітаптар, тек бір баспагерден шыққан, бұқаралық ақпарат құралдарында көбірек назарға ие болды. Сонымен қатар, ұлтшылдық пен тарихты қайта қарау туралы азшылық пікірлер, Жапониядағы бейбітшілікке бағытталған басым көпшілік көзқарастан гөрі, ақпарат құралдарында жиірек жарияланды. Қытай және Оңтүстік Корея оқулықтары көбінесе ұлтшылдыққа негізделген, қытай оқулықтары тікелей ұлтшылдық көзқарасты ұстанады, ал Оңтүстік Корея оқулықтары жапон отаршылдығының қатыгездігіне баса назар аударады. АҚШ тарихы оқулықтары да ұлтшылдыққа негізделгені анықталды, бірақ олар маңызды мәселелер бойынша пікірталас тудыруға мүмкіндік береді.