Кіріспе

Артродиралар (грекше "қосылған мойын") – плакодерми класына жататын, құрып кеткен қарулы, жақ сүйекті балықтар тобы. Олар девон кезеңінде кең таралған, бірақ кенеттен жойылып кетті. Шамамен 50 миллион жыл бойы тіршілік етіп, теңіздің көптеген экологиялық орталарына бейімделген. Артродиралар – плакодермдердің ең ірі және әртүрлі тобы болды.

Сипаттама

Артродир плакодермдерінің ерекшелігі – бастары мен денелерін қоршап тұрған қаптал қабықтары арасындағы қозғалмалы буын. Барлық плакодермдер сияқты, олардың да нақты тістері болған жоқ; оның орнына, жақ сүйегіндегі сүйекті пластинаның өткір жиектерін тістеу үшін пайдаланған. Көз ұялары сүйекті сақинамен жабылған, ол көзді қолдайды, бұл ерекшелік құстар мен кейбір ихтиозаврларда да кездеседі. Арктолепис туысы сияқты ертедегі артродирлер денесі жалпақ, жақсы қаптал қабықтары бар балықтар болған. Бұл топтың ең ірі өкілі – Dunkleosteus, соңғы девон кезеңінің нағыз суперхищнигі, оның ұзындығы 6 метрге дейін жеткен. Ал, ұзын мұрынды Rolfosteus болғаны 15 см болған. Incisoscutum қазбаларында туылмаған ұрықтар табылды, бұл артродирлердің тірі туатынын көрсетеді. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – артродирлер (басқа плакодермдермен бірге) баяу, терең судың тұрғындары болған және олар одан әрі дамыған балықтармен бәсекелесе алмаған. Бұл жаңылысқа олардың дене құрылысы девон кезеңінде салыстырмалы түрде сақталғандығы (яғни, көптеген артродирлер оқ немесе торпеда тәрізді болған) және олардың мөлшері ғана артқандығы себеп болған. Дегенмен, артродирлер өз дәуірінде девонның ең көптеген және сәтті омыртқалылардың бірі болған, тіпті ең сәттісі де болуы мүмкін, жоғарғы хищниктерден бастап, шөмішкені қоректенетін балықтарға дейін әртүрлі рөлдерді атқарған. Сәттіліктеріне қарамастан, артродирлер девонның соңғы кезеңіндегі экологиялық апаттардың құрбаны болған көптеген топтардың бірі болды, бұл акулалар сияқты басқа балықтарға карбон кезеңінде бос қалған экологиялық орындарды игеруге мүмкіндік берді.

Филогения

Артродиралар Плакодерми класына жатады, бұл жойылған тарихқа дейінгі броньды балықтардың үлкен тобы. Олар 400 миллион жыл бұрын барлық акулалар мен сүйекті балықтардан (соның салдарынан барлық кейінгі тетраподтардан – сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділерден) бөлініп шыққан деп саналады. Алайда, жақындағы филогенетикалық зерттеулер Плакодермидің парафилетикалық екенін және Eugnathostomata эволюциялық сатысына жататындығын көрсетті. Eugnathostomata – акулалар, сүйекті балықтар және барлық тетраподтарды біріктіретін кладалық топтама. Артродиралар дәстүрлі түрде парафилетикалық актинолептиктерге, фликтанийлерге (қазір де парафилетикалық) және брахиторацилерге бөлінді. Кейінгі филогенетикалық зерттеулер көрсеткендей, осы топтардың екеуі де парафилетикалық болып табылады, бұл төмендегі кладограммада Dupret және авторлар (2009 ж.) еңбегінен көрінеді.