Беркиярук: Сәлжүк сұлтаны және империяның құлдырауы
Berkyaruq
Беркиярук: Сәлжүк империясының 5-ші сұлтаны (1094-1105). Өкімет кезеңінде империяның құлдырауы, ішкі тартыстар және түркімен әкімдіктерінің күшеюі болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
5-ші Сәлжұқ сұлтаны (1094–1105)
5th Seljuk sultan (r. 1094–1105)
Рұқн әл-Дин Әбу'л Мұзаффар Беркьярук ибн Мәлікшах (ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه; 1079/80 – 1105), көбінесе Беркьярук (برکیارق) деп танылған, 1094 жылдан 1105 жылға дейін Сәлжұқ империясының бесінші сұлтаны болды. Мәлік Шах I-нің ұлы және мұрагері, ол империяның құлдырау мен фрагментацияның бастапқы кезеңдерінде билік етті, бұл түркімен атабегтері мен княздықтарының өркендеуіне әкелді, олар ақырында Кирманнан Анатолияға және Сирияға дейін созылды. Оның билеуі ішкі тартыстармен, негізінен басқа Сәлжұқ принцтеріне қарсы күрестермен ерекшеленді. 1105 жылы қайтыс болған кезде оның билігі көтеріңкі деңгейде болды. Оның шала жас ұлы Мәлік Шах II оны қысқа мерзімге алмастырды, бірақ Беркьяруктың жартылай бауыры және қарсыласы Мұхаммед I Тапар оны өлтірді.
Rukn al Din Abu'l Muzaffar Berkyaruq ibn Malikshah (ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه; 1079/80 – 1105), better known as Berkyaruq (برکیارق), was the fifth sultan of the Seljuk Empire from 1094 to 1105. The son and successor of Malik Shah I , he reigned during the opening stages of the decline and fragmentation of the empire, which marked the rise of Turkoman atabegates and principalities, which would eventually stretch from Kirman to Anatolia and Syria. His reign was marked by internal strife, mainly against other Seljuk princes. By his death in 1105, his authority had largely vanished. His infant son Malik Shah II briefly succeeded him, until he was killed by Berkyaruq's half brother and rival Muhammad I Tapar .
Атауы
Беркиярюк – түркі тілінде "берік, тұрақты жарық" деген мағынаны білдіреді. Ғазнавилерден өзгеше – олар түркі мұрасын көптеп тастап, парсы тіліне өткен болатын, – сәлжұқтар (олар да парсыланды, бірақ) өз тегін сақтап, оған құрметпен қарады және Беркиярюк, Арслан Арғу немесе Санжар сияқты түркі аттарын таңды.
Berkyaruq is a Turkic word meaning "firm, unwavering light". Contrary to their Ghaznavid predecessors—who had largely abandoned their Turkic heritage in favour of Persian—the Seljuks (albeit likewise Persianized) maintained and took pride in their origins, carrying Turkic names such as Berkyaruq, Arslan Arghu or Sanjar.
Өмірбаян
1079 немесе 1080 жылы Селжұқтардың астанасы Исфаханда туған Беркярұқ – Мәлік Шах I-нің және Селжұқ ханшайымы Зубайда Хатунның ағайындысының үлкен ұлы еді. 1092 жылы қарашада әкесі қайтыс болған кезде Беркярұқ он үш жаста болды, яғни үлкен Селжұқ империясын мұраға алуға лайықты жас князьдер болған жоқ. Беркярұқтың жартылай бауыры Мұхаммед Тапар он бір жаста, ал Махмуд есімді тағы бір жартылай бауыры төрт жаста еді. Мәлік Шахтың бауыры Тутуш I, ол ағасының атынан Сирияны басқарды, таққа жалғыз ересек адам ретінде талапкер болды, бірақ түркі элитасынан аз қолдау алды. Мәлік Шахтың өлімі осылайша империяның құлдырауы мен фрагментациясының басталуын білдірді, әмірлер мен сарай элитасы оның жас ұлдарының біреуін сұлтан етіп, билікке ие болуға тырысты. Бұл түркоман атабекаттары мен княздықтарының пайда болуына әкелді, олар кейін Кирманнан Анатолияға және Сирияға дейін созылды. Мәлік Шахтың әйелдерінің бірі Теркен Хатун, Селжұқ визирі Тадж әл-Мүлкпен бірігіп, төрт жасар ұлы Махмудты Бағдатта таққа отырғызды. Ол Аббасид халифасы әл-Мустазирді Махмуд атынан хутба (жұмалық уағыз) оқытуға көндірді және Исфаханды басып алып, Беркярұқты тұтқындау үшін әмір Қиуам әл-Даула Кирбука басқаратын әскер жіберді. Осы уақытта, қайтыс болған Селжұқ визирі Низам әл-Мүлк (Низамия) отбасы мен оның жақтастары, түркі құл сарбазы (ғұлам) Ер Гуш басшылығымен, Беркярұқты қолдады. Олар Беркярұқты Исфаханнан жасырын шығарып, Савех пен Авехтағы атабегі Гумуштигинге жіберді, ол оны Рейде таққа отырғызды.
Born in 1079 or 1080 in the Seljuk capital of Isfahan, Berkyaruq was the oldest son of Malik Shah I and the latter's cousin, the Seljuk princess Zubayda Khatun. Berkyaruq was only thirteen at the time of his father's death in November 1092, meaning that there were no princes of age to inherit the vast Seljuk empire. Berkyaruq's half brother Muhammad Tapar was eleven, while another half brother named Mahmud was four. A brother of Malik Shah titled Tutush I, who ruled Syria on his brother's behalf, claimed the throne as the only adult, but gained little support from the Turkic elite. Malik Shah's death thus marks the start of the decline and fragmentation of the empire, with amirs and palace elites trying each to gain power by supporting one of his young sons as sultan. This would ultimately mark the start of Turkoman atabegates and principalities, which would later stretch from Kirman to Anatolia and Syria. One of Malik Shah's wives, Terken Khatun, in cooperation with the Seljuk vizier Taj al Mulk, installed her four year old son Mahmud on the throne at Baghdad. She convinced the Abbasid caliph al Mustazhir to have the khutba (friday sermon) read in Mahmud's name, and sent an army under the amir Qiwam al Dawla Kirbuqa to take Isfahan and capture Berkyaruq. Meanwhile, the family and supporters of the deceased Seljuk vizier Nizam al Mulk (known as the "Nizamiyya"), led by the Turkic slave soldier (ghulam) Er Ghush, supported Berkyaruq. They had Berkyaruq smuggled out of Isfahan and sent to his atabeg (guardian) Gumushtigin in Saveh and Aveh, who had him crowned at Ray.
Бастапқы қиындықтар мен билікті нығайту
Беркярұқ Низамияның қолдауына ие болғанмен, қазіргі заманғы тарихшы Клиффорд Эдмунд Босворт «бұл Низамияның ұжымдық саясаты болғанын білдірмейді, өйткені Низам әл-Мүлк ұлдарының ешқайсысы әкесінің қабілетіне жете алмады, ал мүмкіндікшілдік пен жеке факторлар оларға көбінесе әсер еткен сияқты» дейді. Низамиялар ең бастысы, өзінің қарсыласы Низам әл-Мүлк өлтірілуіне себепкер болған деп саналатын Тадж әл-Мүлкке қарсы кек алуды көздеді (қазіргі заманғы тарихшы Эндрю Пикоктың айтуынша, бұл жайттың ішінара шындыққа сай болуы мүмкін). 1093 жылғы қаңтарда екі топ арасында шайқас болды, нәтижесінде Махмудтың жақтастары жеңіліп, Тадж әл-Мүлк тұтқындалды. Беркярұқ Тадж әл-Мүлк бюрократиялық шеберлігін білгендіктен, оны өзінің уәзірі етіп тағайындауға дайын болды. Тадж әл-Мүлк тіпті Низамияның бір бөлігін пара арқылы қанағаттандыруға қол жеткізді. Алайда, бұл жеткіліксіз болды: кек алуға шөлдеген Низамиялар оны 12 ақпанда өлтірді. Теркен Хатун Селжұқ әмірі Исмаил ибн Яқұтиді Беркярұққа шабуыл жасауға шақырды. Ол Әзірбайжан мен Арраннан түркімендердің әскерін жинады, бірақ Беркярұқтың атабегі Гумуш Тегин оны жеңіп, өлтірді. Теркен Хатун кейін Тутушқа қол жеткізуге тырысты, бірақ 1094 жылы кенеттен қайтыс болды, ал оның ауру баласы Махмуд бір айдан кейін дүние салды. Беркярұқ өзінің інісі Тутушпен де күресуге мәжбүр болды, ол Джазира мен Батыс Иранға басып кіріп, Рей қаласын басып алды. Алайда, ол 1095 жылы 25 ақпанда Беркярұқтың әскерімен сол қаланың маңында қаза тапты. Осылайша Беркярұқ өзінің билігін Батыс Иран мен Иракта нығайтып, әл-Мустазир оны сұлтан ретінде мойындады. Одан кейінгі хаос кезінде Мәлік Шаһтың бауыры Арғұн Арслан Хурасанның көп бөлігін (Нишапур қаласынан басқа) басып алып, провинцияда өз княздығын орнатуға тырысты. Беркярұқ 1095 жылы Хурасанды жаулап алу үшін өзінің інісі Бори Барс ибн Алп Арсланның басқаруымен әскер жіберді, бірақ соңғысы тұтқындалып, өлтірілді. 1097 жылы ол өзінің туған інісі Ахмад Санжардың басқаруымен екінші әскерін жіберді, бірақ ештеңе болмас бұрын Арғұн Арслан өзінің қарамағындағыларға қатыгездікпен қарағаны үшін өз ғұламаларының бірімен өлтірілді. Беркярұқ Санжарды Хурасанның вассалдық билеушісі (малик) етіп тағайындады, оған өзінің атабегін (Амир Құмаж) және уәзірін (әл-Туғрай) берді. Беркярұқ кейін шығысқа қарай Тирмидке дейін жорық жасады, онда ол Қарахандықтар Сүлеймен тегин мен Махмуд тегинді Трансоксиананың вассалдық билеушілері ретінде растады. Сондай-ақ ол Құтб әл-Дин Мұхаммедті Орталық Азияның Хоразм аймағының жаңа губернаторы етіп тағайындады, осылайша Хоразм әулетінің басталуын қадағалады. Ол Балх қаласында жеті ай болды, содан кейін батысқа оралды. Алайда, оның шығыс иелігінен кеткеннен кейін, бұл аймақ бірқатар көтерілістерге ұшырады, оның ішінде Селжұқ әмірі Даулатшахтың көтерілісі де болды. Беркярұқ есімі Нишапурдан соғылған монеталардан алынып тастала бастады, бұл оның Хурасандағы билігінің баяу ыдырауын көрсетеді. Ұдайы ішкі мәселелермен айналысқан Беркярұқ 1097 жылы Сириядағы Бірінші крест жорығының басталуына жауап беруге мүмкіндік таппады. Крестшілер Антиохияны қоршап алып, Ма'аррат әл-Нуманды тонады. Сонымен қатар, Беркярұқтың Сирияның Селжұқтарына көмектесуге себептері болмады, олар өзара соғысып, елді бөліп тастады. Солтүстік бөлігін Фахр әл-Мүлк Радван, ал оңтүстік бөлігін Шамс әл-Мүлк Дуқақ басқарды. Крестшілер Сирияға кірген кезде Ридван Беркярұқтан Фатимид халифалығына адалдығын ауыстырды.
Although Berkyaruq was generally supported by the Nizamiyya, the modern historian Clifford Edmund Bosworth states that "this does not necessarily imply that the Nizamiyya had a collective policy, for none of the sons of Nizam al Mulk was his father's equal in ability, and opportunism and personal factors seem often to have swayed them". The Nizamiyya were most importantly looking to seek vengeance against Taj al Mulk, who was believed to have been behind the death of his rival Nizam al Mulk (which according to modern historian Andrew Peacock, was probably partly true). A battle took place between the two factions in January 1093, resulting in the defeat of Mahmud's supporters and the capture of Taj al Mulk. Berkyaruq, aware of Taj al Mulk's bureaucratic prowess, was willing to make him his vizier. Taj al Mulk had even managed to appease a section of the Nizamiyya through bribery. Still, this was not enough: the Nizamiyya, thirsty for revenge, secured his execution on 12 February. Terken Khatun soon summoned the Seljuk prince Ismail ibn Yaquti to attack Berkyaruq. Although the former had raised an army of Turkoman from Azerbaijan and Arran, he was defeated and executed by Berkyaruq's atabeg Gumush Tegin. Terken Khatun then tried to reach out to Tutush, but suddenly died in 1094, with her sickly son Mahmud dying a month later. Berkyaruq also had to deal with his uncle Tutush, who invaded the Jazira and western Iran, seizing the city of Ray. He was, however, killed by Berkyaruq's forces near the same city on 25 February 1095. Berkyaruq thus managed to consolidate his authority in western Iran and Iraq, and was also acknowledged as the sultan by al Mustazhir. During the chaos that ensued, Malik Shah's brother Arghun Arslan conquered most of Khurasan (except the city of Nishapur), attempting to establish his own principality in the province. Berkyaruq first sent an army under his uncle Bori Bars ibn Alp Arslan in 1095 to conquer Khurasan, but the latter was captured and killed. He sent a second army under his half brother Ahmad Sanjar in 1097, but before anything occurred Arghun Arslan was killed by one of his own ghulams, due to his brutal treatment of his subjects. Berkyaruq appointed Sanjar as the vassal ruler (malik) of Khurasan, giving him his own atabeg (Amir Qumaj) and vizier (al Tughrai). Berkyaruq then led an expedition as far east as Tirmidh, where he confirmed the Qarakhanids Sulayman tegin and Mahmud tegin as the vassal rulers of Transoxiana. He also appointed Qutb al Din Muhammad as the new governor of the Central Asian region of Khwarazm, thus marking the start of the Khwarazmian dynasty. He spent seven months in the city of Balkh, and then returned to the west. However, after leaving his eastern possessions, the area was plunged into a series of revolts, including one by the Seljuk prince Dawlatshah. The name of Berkyaruq started to get excluded from the coins struck at Nishapur, which testifies to the slow disintegration of his rule in Khurasan. Preoccupied by continuous internal issues, Berkyaruq was unavailable to respond to the advent of the First Crusade in Syria in 1097. The crusaders besieged Antioch and sacked Ma'arrat al Nu'man. Furthermore, Berkyaruq had little reason to help the Seljuks of Syria, who fought amongst themselves, dividing the country. The northern part was ruled by Fakhr al Mulk Radwan, and the southern part by Shams al Muluk Duqaq. When the Crusaders entered Syria, Ridwan shifted his allegiance from Berkyaruq to the Fatimid Caliphate.
Мұхаммед І Тапармен қақтығыс
Беркярұқтың ең қиын сынағы 1098 немесе 1099 жылы туған інісі Мұхаммедтің көтерілісі болды. Көтеріліске Низам әл-Мұлк ұлы Муайид әл-Мулк ықпал етті. Ол бұрын Беркярұққа қызмет етіп, Тутушты жеңуде маңызды рөл атқарған. Беркярұқ оны қызметтен босатып, Мұхаммед оны өзінің қызметіне алды. Муаййид әл-Мұлк өзінің жаңа орнынан қарсыластарына кек қайтару үшін пайдаланды, бұл Мұхаммед әлі ересек болмағандықтан (сол кезде шамамен 17 жаста) жеңіл болды. Низамия медресесі мен Исфаханның беделді отбасылары да Мұхаммедке қосылып, Беркярұқтың қалаға кіруіне бөгет жасады. Көтеріліс 1093 жылы Беркярұқтан иқта’ (жер берілімі) ретінде алған Арандағы Ганджа қаласынан басталды. Мұхаммедтің Райды басып алуы Беркярұқтың мемлекетінің осалдығын көрсетті. Бағдадтың шихнасы (әскери басқарушысы) Сад әл-Даула Гаухараин де көп кешікпей Мұхаммедке қосылды, бұл қала да оның билігіне өткенін білдіреді. Дегенмен, бес жылдық соғыс нәтижесіз аяқталды, Бағдад бірнеше рет қолдан-қолға өтті. Тіпті Санжардың (Беркярұқты жек көретін) қолдауымен де Мұхаммед өзінің қарсыласын жеңе алмады. Беркярұқтың билігі әлсіреп, 1104 жылы қазынасы таусылып, бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. Содан кейін келісім жасалды, онда Мұхаммед Оңтүстік Ирак, Солтүстік Иран, Дияр-Бәкр, Мосул және Сирияның билеушісі ретінде танылды, ал Беркярұқ Иранның қалған бөлігінің (Исфаханды қоса алғанда) және Бағдадтың билеушісі ретінде мойындалды. Бірақ, келісімдегі жағдайлар шын мәніндегі ахуалды толық көрсетпеді. Келесі жылы (1105 ж.) ислам орталықтарында Беркярұқтың атынан ақша соғылмады. Исфаханға жол тартқанда ол 25 жасында Боруджерд қаласының жанында туберкулезден қайтыс болды, оның орнын нәсібі ұлы Мәлік Шах II иеленді. Бағдадты Мұхаммед басып алды, ол Мәлік Шах II-ні өлтірді.
The most difficult challenge that Berkyaruq faced was the rebellion of his half brother Muhammad in 1098 or 1099. The rebellion had been encouraged by Nizam al Mulk's son Mu'ayyid al Mulk, who had formerly served Berkyaruq and played a key role in the defeat of Tutush. After his dismissal by Berkyaruq, he entered into the service of Muhammad, who appointed him as his vizier. Mu'ayyid al Mulk made use of his newfound position to exact vengeance on his rivals, which was made easier because Muhammad had yet to reach adulthood (approximately 17 years old at the time). The Nizamiyya and the prominent families of Isfahan also joined Muhammad, stopping Berkyaruq from entering the city. The rebellion was launched from Muhammad's base at the city of Ganja in Arran, which had been given to him as an iqta' (land grant) by Berkyaruq back in 1093. Muhammad's capture of Ray exposed the vulnerability of Berkyaruq's realm. Sa'd al Dawla Gawhara'in, the shihna (military administrator) of Baghdad, soon joined Muhammad, which implies that the city was also added to his domain. Nevertheless, the five year war continued to be indecisive, with Baghdad repeatedly changing hands. Even with the support of Sanjar (who despised Berkyaruq), Muhammad was unable to defeat his rival. Berkyaruq's authority continued to weaken, and by 1104, with his treasury exhausted, he was forced to sue for peace. A treaty was subsequently made, which acknowledged Muhammad as the ruler of southern Iraq, northern Iran, the Diyar Bakr, Mosul and Syria, while Berkyaruq was acknowledged as the ruler of the rest of Iran (including Isfahan) and Baghdad. The treaty, however, did most likely not display the true circumstances of the situation. The following year (1105), there were no coin mints citing the name of Berkyaruq in the central Islamic lands. En route to Isfahan, he died of tuberculosis at the age of 25 near the town of Borujerd, and was succeeded by his infant son Malik Shah II. Baghdad was subsequently captured by Muhammad, who had Malik Shah II killed.