Кіріспе

Ежелгі қытай мәтіндеріндегі этникалық топ; "Төрт варвар" топтарының бірі – ежелгі халықтар тобы. Ди немесе Бейди (Солтүстік Ди) – Чжоу әулеті кезінде қытай (Хуасия) мемлекеттерінің солтүстігінде өмір сүрген түрлі этникалық топтар. Алғашқыда көшпелілер деп сипатталғанмен, олар мал шаруашылығы, егіншілік және аң аулаумен айналысқанға ұқсайды, сондай-ақ олардан солтүстікте тұрған Еуразия даласының көшпелі тайпалары ерекшеленген. Қытай тарихында Дидің Жоғарғы Ордос айналымында қоныстанғаны және бірте-бірте шығысқа қарай Шаньсидің солтүстігі мен Хэбэйдің солтүстігіне көшіп, онда Жуншань және Дай сияқты өз мемлекеттерін құрғандығы айтылады. Дидің басқа топтары қытай мемлекеттері арасында араласып, соңында жаулап алынған немесе қытайландырылған болуы мүмкін.

Атауы

Фен, Сары және Вэй аңғарлары бойында гүлдеген Ся, Шан және Чжоу мемлекеттері болған ежелгі қытайлықтар көршілерін тараптар бойынша сипаттаған. Төрт варвар – солтүстікте Ди, оңтүстікте Ман, шығыста И, батыста Ронг. Бұл атаулар бастапқы тайпалардың басып алуынан соң ұзақ уақыт бойы түрлі халықтарды қаралау үшін, жалпылама шовинистік мағынада қолданыла бастады, сондықтан ағылшын тілінде олардың барлығын әдетте "варвар" деп аударады. Бейди тайпалары, этностық топтар немесе мемлекеттер кейде "Қызыл Ди" (赤狄, Chidi), "Ақ Ди" (白狄, Baidi) немесе "Ұзын Ди" (長狄, Changdi) деп ажыратылды. Шыянью (Ескі қытай (Б С): *s[a]r[ŋ]ʷ(r)a), Фэй, Чжуншань және Дай патшалықтарын Ақ Ди құрған. Шығыс Ву ғалымы Вэй Чжао айтуынша, Сианьюның негізін қалаушылар Ди тайпаларының арасында тұрған, бірақ Чжоу патшаларымен Ji 姬 тегінің ортақтығы болған. Уильям Х. Бакстер мен Лоран Сагарт (2014) 狄 сөзінің Ескі қытай тіліндегі айтылуын *lˤek деп жаңартады; кейде 狄 сөзі 翟 деп жазылған, оның айтылуы *lˤewk деп жаңартылған. Пенсильвания университетінің Шығыс Азия тілдері мен өркениеттері профессоры Пол Р. Голдиннің пікірінше, 狄/翟 – қытайлықтардың солтүстік "варварлар" үшін жасаған "жалған этноним", ол "қауырсынды" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Қытайдың алғашқы көршілерінің мәдениеті мен тарихы туралы сақталған мәліметтер көбінесе Чжоу әулетінің соңына жатады. "Ритуалдар кітабында" былай делінген: Сол бес аймақтың халқы – Орта мемлекеттер, [Ронг], [И] (және оларды қоршаған басқа да жабайы тайпалар) – әрқайсысының өзгеше табиғаты болды, оны өзгерту мүмкін емес еді. Шығыстағы тайпалар [И] деп аталды. Олардың шаштарын байламай, денелеріне татуировкалар салды. Кейбіреулері тағамын пісірмей-ақ жеді. Оңтүстіктегілер Ман деп аталды. Олар маңдайларына татуировка жасап, аяқтарын бір-біріне бұрды. Олардың да кейбіреулері тағамын пісірмей-ақ жеді. Батыстағылар [Ронг] деп аталды. Олардың шаштарын байламай, тері киімдер киді. Олардың кейбіреулері астық жемеді. Солтүстіктегілер [Ди] деп аталды. Олар мал мен құс терісінен киім тігіп, үңгірлерде тұрды. Олардың да кейбіреулері астық жемеді. Орта мемлекеттердің және [И], Ман, [Ронг] мен [Ди] тайпаларының халқының барлығының да тұратын жерлері, жайлы өмір сүретін үйлері, ұнататын тағамдары, киімдері, қажетті құралдары мен ыдыстары болды. Сол бес аймақтағы адамдардың тілі бір-бірін түсінбеді, ал қалаулары мен тілектері де әртүрлі болды. Олардың ойларын түсіну және қалауларын жеткізу үшін шығыста – хабар жеткізушілер, оңтүстікте – өкілдер, батыста – [Ди диз], ал солтүстікте – аудармашылар тағайындалды. Ди тайпалары көбінесе Ронг тайпаларымен байланысты болды; екеуі де И немесе Ман тайпаларынан қарағанда соғысқа бейім және аз өркениетті саналды. "Ұлы Тарихшының жазбаларына" сәйкес, Чжоу әулетінің ата-бабалары он төрт буын бойы Ронг және Ди тайпаларының жанында өмір сүрді, содан кейін Гугун Данфу оларды Вэй өзенінің орта ағысына көшіріп, онда Цы тауының маңында астана салды. Шығыс Чжоу дәуірінде қытай мемлекеттері, әсіресе Цзинь, Ди тайпаларының жерлеріне кеңейді, содан кейін Ди тайпалары олардың жиі қарсыластары болды. "Ақ Ди" тайпалары қытайлықтардың солтүстігінде және Сары өзеннің батысында, қазіргі Солтүстік Шэньсиде Көктем мен Күз кезеңінің бірінші жартысында өмір сүрді. 676 ж.б.д.: Цзинь герцогы Сиань бірнеше Ронг және Ди тайпаларын басып алды. 662 ж.б.д.: Ди тайпалары Тайюань қаласынан тайюаньдықтарды қуды. 662–659 ж.б.д.: Шың мемлекеті Қызыл Ди тайпаларынан құлауға жақын болды, бірақ оны Ци мемлекеті құтқарып алды. 660 ж.б.д.: Қызыл Ди тайпалары Вэй мемлекетінің астанасын басып алып, оның билеушісін өлтірді, бірақ оларды Ци мемлекеті қуды. 660–507 ж.б.д.: Цзинь Ди тайпаларымен көптеген соғыстар жүргізді. Ди тайпалары ақырында түрлі қытай мемлекеттерімен неке және сауда туралы келісімдер жасасты. Цзинь ханзадасы Чонгер анасының отбасына қашып, көп жылдар бойы олардың арасында өмір сүрді. Бірақ оның інісі жіберген кісі өлтірушілер оны қытай мемлекеттерінде кездейсоқ саяхаттауға мәжбүр етті. 640 ж.б.д.: Ди тайпалары Вэйге қарсы Ци және Синг мемлекеттерімен одақтасты. 636 ж.б.д.: Ди тайпалары Чэн мемлекетіне қарсы Чжоу патшасына көмектесті. Сианью және "Ақ Ди" тайпалары б.з.д. VI ғасырында Сары өзеннің айналасындағы Солтүстік Шаньси және Солтүстік-Батыс Шаньси аймақтарынан шығысқа қарай, Шаньси және Хэбэйдің Тайхан тауларына көшіп барды. "Ақ Ди" тайпалары әсіресе Хиндинг немесе Хутуо аңғарының жоғарғы ағысында көп болды. 594 ж.б.д.: Цзинь Луши (潞氏) мемлекетін жойды. 569 ж.б.д.: Цзиньнің Дао герцогы варварларға қатысты жаңа бейбіт саясат жариялады (和戎, he Rong). Ол Цзиньнің шетелдік жерлерге экспансиялық шабуылдарын тоқтатты және оның орнына олардың басшыларымен сауда-саттық жасады, аймақты ритуалдық қола және қоңырау сияқты құнды қытай заттары үшін сатып алды. Осы кезеңде "Ақ Ди" тайпалары Тайюань мен Тайхан тауларынан шығысқа қарай қозғала бастады. 541 ж.б.д.: Цзинь хэ Роң саясатын тоқтатып, қайтадан зорлық-зомбылыққа ұшырады, қазіргі Тайюань облысындағы Вучжун (無終) және "Көптеген Ди" (群狄, Qundi) тайпаларына шабуыл жасады. 541 ж.б.д.: Цзинь Лусидің Қызыл Ди мемлекетін "бағындырды". Тайюань алабынан Цзинь шығысқа қарай Цзиньсинь асуы арқылы (井陘) шабуыл жасап, Тайхан тауларындағы "Ақ Ди" тайпаларына шабуыл жасады (530–520 ж.б.д.). Бұл уақытта Ди тайпалары Фе, Гу және Кью Ю (仇由) сияқты қалаларды қоршап алып, жаяу соғысты. 531 ж.б.д.: Цзинь Сяню және Фэй тайпаларына шабуыл жасады. 507 ж.б.д.: Цзинь Ди тайпаларынан қатты жеңілді. 406 ж.б.д.: Чжуншан мемлекеті Вэй мемлекеті тарапынан басып алынды. 400 ж.б.д.: Ди және Ронг тайпаларының көпшілігі тәуелсіз мемлекеттер ретінде жойылды. 377 ж.б.д.: Чжуншан мемлекеті өз тәуелсіздігін қайта алды. 295 ж.б.д.: Чжуншан мемлекеті Чжао мемлекеті тарапынан басып алынды. 265 ж.б.д.: Цы мемлекеті Ди тайпаларымен соғысты.