Кіріспе
Ежелгі қытай мәтіндеріндегі этникалық топ; "Төрт варвар" топтарының бірі – ежелгі халықтар тобы. Ди немесе Бейди (Солтүстік Ди) – Чжоу әулеті кезінде қытай (Хуасия) мемлекеттерінің солтүстігінде өмір сүрген түрлі этникалық топтар. Алғашқыда көшпелілер деп сипатталғанмен, олар мал шаруашылығы, егіншілік және аң аулаумен айналысқанға ұқсайды, сондай-ақ олардан солтүстікте тұрған Еуразия даласының көшпелі тайпалары ерекшеленген. Қытай тарихында Дидің Жоғарғы Ордос айналымында қоныстанғаны және бірте-бірте шығысқа қарай Шаньсидің солтүстігі мен Хэбэйдің солтүстігіне көшіп, онда Жуншань және Дай сияқты өз мемлекеттерін құрғандығы айтылады. Дидің басқа топтары қытай мемлекеттері арасында араласып, соңында жаулап алынған немесе қытайландырылған болуы мүмкін.
the ancient people groups
The Di or Beidi (Northern Di) were various ethnic groups who lived north of the Chinese (Huaxia) realms during the Zhou dynasty. Although initially described as nomadic, they seem to have practiced a mixed pastoral, agricultural, and hunting economy and were distinguished from the nomads of the Eurasian steppe who lived to their north. Chinese historical accounts describe the Di inhabiting the upper Ordos Loop and gradually migrating eastward to northern Shanxi and northern Hebei, where they eventually created their own states like Zhongshan and Dai. Other groups of Di seem to have lived interspersed between the Chinese states before their eventual conquest or sinicization.
Атауы
Фен, Сары және Вэй аңғарлары бойында гүлдеген Ся, Шан және Чжоу мемлекеттері болған ежелгі қытайлықтар көршілерін тараптар бойынша сипаттаған. Төрт варвар – солтүстікте Ди, оңтүстікте Ман, шығыста И, батыста Ронг. Бұл атаулар бастапқы тайпалардың басып алуынан соң ұзақ уақыт бойы түрлі халықтарды қаралау үшін, жалпылама шовинистік мағынада қолданыла бастады, сондықтан ағылшын тілінде олардың барлығын әдетте "варвар" деп аударады. Бейди тайпалары, этностық топтар немесе мемлекеттер кейде "Қызыл Ди" (赤狄, Chidi), "Ақ Ди" (白狄, Baidi) немесе "Ұзын Ди" (長狄, Changdi) деп ажыратылды. Шыянью (Ескі қытай (Б С): *s[a]r[ŋ]ʷ(r)a), Фэй, Чжуншань және Дай патшалықтарын Ақ Ди құрған. Шығыс Ву ғалымы Вэй Чжао айтуынша, Сианьюның негізін қалаушылар Ди тайпаларының арасында тұрған, бірақ Чжоу патшаларымен Ji 姬 тегінің ортақтығы болған. Уильям Х. Бакстер мен Лоран Сагарт (2014) 狄 сөзінің Ескі қытай тіліндегі айтылуын *lˤek деп жаңартады; кейде 狄 сөзі 翟 деп жазылған, оның айтылуы *lˤewk деп жаңартылған. Пенсильвания университетінің Шығыс Азия тілдері мен өркениеттері профессоры Пол Р. Голдиннің пікірінше, 狄/翟 – қытайлықтардың солтүстік "варварлар" үшін жасаған "жалған этноним", ол "қауырсынды" деген мағынаны білдіреді.
Тарих
Қытайдың алғашқы көршілерінің мәдениеті мен тарихы туралы сақталған мәліметтер көбінесе Чжоу әулетінің соңына жатады. "Ритуалдар кітабында" былай делінген: Сол бес аймақтың халқы – Орта мемлекеттер, [Ронг], [И] (және оларды қоршаған басқа да жабайы тайпалар) – әрқайсысының өзгеше табиғаты болды, оны өзгерту мүмкін емес еді. Шығыстағы тайпалар [И] деп аталды. Олардың шаштарын байламай, денелеріне татуировкалар салды. Кейбіреулері тағамын пісірмей-ақ жеді. Оңтүстіктегілер Ман деп аталды. Олар маңдайларына татуировка жасап, аяқтарын бір-біріне бұрды. Олардың да кейбіреулері тағамын пісірмей-ақ жеді. Батыстағылар [Ронг] деп аталды. Олардың шаштарын байламай, тері киімдер киді. Олардың кейбіреулері астық жемеді. Солтүстіктегілер [Ди] деп аталды. Олар мал мен құс терісінен киім тігіп, үңгірлерде тұрды. Олардың да кейбіреулері астық жемеді. Орта мемлекеттердің және [И], Ман, [Ронг] мен [Ди] тайпаларының халқының барлығының да тұратын жерлері, жайлы өмір сүретін үйлері, ұнататын тағамдары, киімдері, қажетті құралдары мен ыдыстары болды. Сол бес аймақтағы адамдардың тілі бір-бірін түсінбеді, ал қалаулары мен тілектері де әртүрлі болды. Олардың ойларын түсіну және қалауларын жеткізу үшін шығыста – хабар жеткізушілер, оңтүстікте – өкілдер, батыста – [Ди диз], ал солтүстікте – аудармашылар тағайындалды. Ди тайпалары көбінесе Ронг тайпаларымен байланысты болды; екеуі де И немесе Ман тайпаларынан қарағанда соғысқа бейім және аз өркениетті саналды. "Ұлы Тарихшының жазбаларына" сәйкес, Чжоу әулетінің ата-бабалары он төрт буын бойы Ронг және Ди тайпаларының жанында өмір сүрді, содан кейін Гугун Данфу оларды Вэй өзенінің орта ағысына көшіріп, онда Цы тауының маңында астана салды. Шығыс Чжоу дәуірінде қытай мемлекеттері, әсіресе Цзинь, Ди тайпаларының жерлеріне кеңейді, содан кейін Ди тайпалары олардың жиі қарсыластары болды. "Ақ Ди" тайпалары қытайлықтардың солтүстігінде және Сары өзеннің батысында, қазіргі Солтүстік Шэньсиде Көктем мен Күз кезеңінің бірінші жартысында өмір сүрді. 676 ж.б.д.: Цзинь герцогы Сиань бірнеше Ронг және Ди тайпаларын басып алды. 662 ж.б.д.: Ди тайпалары Тайюань қаласынан тайюаньдықтарды қуды. 662–659 ж.б.д.: Шың мемлекеті Қызыл Ди тайпаларынан құлауға жақын болды, бірақ оны Ци мемлекеті құтқарып алды. 660 ж.б.д.: Қызыл Ди тайпалары Вэй мемлекетінің астанасын басып алып, оның билеушісін өлтірді, бірақ оларды Ци мемлекеті қуды. 660–507 ж.б.д.: Цзинь Ди тайпаларымен көптеген соғыстар жүргізді. Ди тайпалары ақырында түрлі қытай мемлекеттерімен неке және сауда туралы келісімдер жасасты. Цзинь ханзадасы Чонгер анасының отбасына қашып, көп жылдар бойы олардың арасында өмір сүрді. Бірақ оның інісі жіберген кісі өлтірушілер оны қытай мемлекеттерінде кездейсоқ саяхаттауға мәжбүр етті. 640 ж.б.д.: Ди тайпалары Вэйге қарсы Ци және Синг мемлекеттерімен одақтасты. 636 ж.б.д.: Ди тайпалары Чэн мемлекетіне қарсы Чжоу патшасына көмектесті. Сианью және "Ақ Ди" тайпалары б.з.д. VI ғасырында Сары өзеннің айналасындағы Солтүстік Шаньси және Солтүстік-Батыс Шаньси аймақтарынан шығысқа қарай, Шаньси және Хэбэйдің Тайхан тауларына көшіп барды. "Ақ Ди" тайпалары әсіресе Хиндинг немесе Хутуо аңғарының жоғарғы ағысында көп болды. 594 ж.б.д.: Цзинь Луши (潞氏) мемлекетін жойды. 569 ж.б.д.: Цзиньнің Дао герцогы варварларға қатысты жаңа бейбіт саясат жариялады (和戎, he Rong). Ол Цзиньнің шетелдік жерлерге экспансиялық шабуылдарын тоқтатты және оның орнына олардың басшыларымен сауда-саттық жасады, аймақты ритуалдық қола және қоңырау сияқты құнды қытай заттары үшін сатып алды. Осы кезеңде "Ақ Ди" тайпалары Тайюань мен Тайхан тауларынан шығысқа қарай қозғала бастады. 541 ж.б.д.: Цзинь хэ Роң саясатын тоқтатып, қайтадан зорлық-зомбылыққа ұшырады, қазіргі Тайюань облысындағы Вучжун (無終) және "Көптеген Ди" (群狄, Qundi) тайпаларына шабуыл жасады. 541 ж.б.д.: Цзинь Лусидің Қызыл Ди мемлекетін "бағындырды". Тайюань алабынан Цзинь шығысқа қарай Цзиньсинь асуы арқылы (井陘) шабуыл жасап, Тайхан тауларындағы "Ақ Ди" тайпаларына шабуыл жасады (530–520 ж.б.д.). Бұл уақытта Ди тайпалары Фе, Гу және Кью Ю (仇由) сияқты қалаларды қоршап алып, жаяу соғысты. 531 ж.б.д.: Цзинь Сяню және Фэй тайпаларына шабуыл жасады. 507 ж.б.д.: Цзинь Ди тайпаларынан қатты жеңілді. 406 ж.б.д.: Чжуншан мемлекеті Вэй мемлекеті тарапынан басып алынды. 400 ж.б.д.: Ди және Ронг тайпаларының көпшілігі тәуелсіз мемлекеттер ретінде жойылды. 377 ж.б.д.: Чжуншан мемлекеті өз тәуелсіздігін қайта алды. 295 ж.б.д.: Чжуншан мемлекеті Чжао мемлекеті тарапынан басып алынды. 265 ж.б.д.: Цы мемлекеті Ди тайпаларымен соғысты.
The people of those five regions—the Middle states, and the [Rong], [Yi], (and other wild tribes round them)—had all their several natures, which they could not be made to alter. The tribes on the east were called [Yi]. They had their hair unbound, and tattooed their bodies. Some of them ate their food without its being cooked. Those on the south were called Man. They tattooed their foreheads, and had their feet turned in towards each other. Some of them (also) ate their food without its being cooked. Those on the west were called [Rong]. They had their hair unbound, and wore skins. Some of them did not eat grain food. Those on the north were called [Di]. They wore skins of animals and birds, and dwelt in caves. Some of them also did not eat grain food. The people of the Middle states, and of those [Yi], Man, [Rong], and [Di], all had their dwellings, where they lived at ease; their flavours which they preferred; the clothes suitable for them; their proper implements for use; and their vessels which they prepared in abundance. In those five regions, the languages of the people were not mutually intelligible, and their likings and desires were different. To make what was in their minds apprehended, and to communicate their likings and desires, (there were officers)—in the east, called transmitters; in the south, representationists; in the west, [Di dis]; and in the north, interpreters. The Di were often associated with the Rong; both were considered more warlike and less civilized than the Yi or Man. According to the Records of the Grand Historian, the ancestors of the Zhou lived in lands near the Rong and Di for fourteen generations, until Gugong Danfu led then away to the mid Wei River valley where they built their capital near Mount Qi. During the Eastern Zhou, the Chinese states—particularly Jin—expanded into Di territories, after which the Di were often their enemies. The "White Di" lived north of Qin and west of the Yellow River in what is now northern Shaanxi through the first half of the Spring and Autumn Period; tribes began crossing the river into northern Shanxi in the second half. 676 651 BC: Duke Xian of Jin conquered a number of Rong and Di groups. 662 BC: The Di drove the Rong out of Taiyuan. 662 659 BC: The state of Xing was nearly destroyed by the Red Di until it was rescued by the State of Qi. 660 BC: The Red Di took the capital of the State of Wey and killed its ruler, but were driven out by Qi. 660 to 507 BC: Jin fought many wars with the Di. The Di eventually also established treaties of marriage and trade with the various Chinese states. The Jin prince Chong'er fled to his mother's family among them for many years until assassins sent by his brother forced him to begin wandering through the Chinese states. 640 BC: The Di were allied with Qi and Xing against Wey. 636 BC: The Di helped the Zhou king against the state of Cheng. The Xianyu and "White Di" moved east from the areas around the Yellow River in north Shaanxi and northwest Shanxi into the Taihang Mountains of Shanxi and Hebei during the 6th centuryBC. The "White Di" were especially numerous on the upper reaches of the Xinding or Hutuo Valley. 594 BC: Jin 'destroyed' the Red Di state of Lushi (潞氏). In 569BC, the Dao Duke of Jin announced a new peaceful policy towards the barbarians (和戎, he Rong). He ended Jin's expansionist invasions of foreign lands and instead bartered with their leaders, purchasing territory for valuable Chinese objects like ritual bronzes and bells. During this period, the "White Di" began to move east of Taiyuan and the Taihang Mountains. In 541BC, Jin ceased the he Rong policy and became violent again, attacking the Wuzhong (無終) and the "Numerous Di" (群狄, Qundi) in what is now Taiyuan Prefecture. 541 BC: Jin 'subjugated' the Red Di state of Lushi. From the Taiyuan Basin, Jin pushed east through the Jingxing Pass (井陘) and attacked the "White Di" in the Taihang Mountains (530–520BC). By this time, the Di had walled towns like Fei, Gu, and Qiu You (仇由) and fought on foot. 531 BC: Jin attacked the Xianyu and Fei. 507 BC: Jin was severely defeated by the Xianyu Di. 406 BC: Zhongshan was conquered by the State of Wei. By 400BC, most of the Di and Rong had been eliminated as independent polities. 377 BC: Zhongshan regained its independence. 295 BC: Zhongshan was conquered by the State of Zhao. 265 BC: Tian Dan fought with Di who lived in the state of Qi.