Кіріспе

Фаррухи Систани (Абуль Хасан Али ибн Джулуг Фаррухи Систани) (ابوالحسن علی بن جولوغ فرخی سیستانی; – 1040) парсы әдебиеті тарихындағы ең белгілі парсы сарай ақындарының бірі болды. Бастапқыда Систан аймағындағы дехканға және Шағанияндағы Мухтажидтерге қызмет еткен Фаррухи 1017 жылы Газнавидтер қызметіне кірді, онда ол Махмуд пен Мәсуд I билеушілерінің, сондай-ақ көптеген уәзірлер мен ханзадалардың мадақтаушысы атанды.

Өмірбаян

Фаррухи шамамен 1000 жылы Систан аймағында дүниеге келген. Бұл аймақ Иранның шығысы мен қазіргі Ауғанстанның оңтүстігі арасындағы шекараны қамтиды. Сол кезде Систан Саффарлардың билігінде болды. Фаррухидің әкесі Джулуг – Саффар патшасы Халаф ибн Ахмадтың жоғары ранкті әскери құлы (ғұлам) болған. Джулугтың тегі нақты белгісіз. Дегенмен, Фаррухи мұсылмандық парсы тілінде сөйлейтін ортада өсті және ол, негізінен, парсы еді. 1003 жылы Газнавид монархы Махмуд Саффарлар әулетін жойды және Систанды Газнавидтер провинциясына айналдырды.

Өмір

Тадхирахтар бойынша Фаррухи өлең жазуға және саз аспапта ойнауға ерте кезден-ақ дарынды болған. Жастық шағында ол осы қабілеттерін жер иеленушіге (дехкан) қызмет етуге пайдаланды, бірақ жалақысы жеткіліксіз болғандықтан, Систанды тастап, Трансоксианада бағын іздеуге кетті. 1016 жылдың күзінде ол Газнавилердің вассалы ретінде Шағаниянды билеген Мухтажид әміршісі Абуль Музаффар Фахр әл-Даула Ахмад ибн Мұхаммедтің қызметіне кірді. Мереган мерекесінде Фаррухи Абуль Музаффарға арнап өлең шығарды. Бірақ, бір жыл өткен соң, Фаррухи Газнавилердің астанасы Ғазніге барып, Махмудтың сарайына қосылды, соңынан оның мадақтаушысы (панегирисі) атанды. Фаррухи атақ-даңқ мен байлыққа Ғазніде жетті. Ол туған жері Систанға деген ықыласын сақтап қалды, тіпті ешқашан онда тұрмаса да. Ол кейде сол жерге барып, туыстары мен достарымен байланысын үзбеді. 1027 жылы ол Газнавидтердің уәзірі Хасанаққа арнап өлең жазды, оның 1003 жылы Махмудтың қатал жаулап алуынан кейін хаостыққа ұшыраған Систанның жағдайын жақсартқанын мақтап айтты. Бірақ бұл уақытша ғана болды, көптеген систандықтар Газнавилерді және олардың салған ауыр салықтарын ұнатпады. «Тарих и Систан» кітабында жазылғандай, Газнавидтердің билігі Систан үшін «апаттың басталуы» болды. 1030 жылы Махмуд Саффар әміршісі Тадж әл-Дин I Әбу'л Фадал Насрды Систанның вассал билеушісі етіп тағайындады, осылайша Насрид әулетінің басталуын қадағалады. Фаррухи Махмудтың ұлы және екінші мұрагері Мәсуд I-нің, сондай-ақ көптеген уәзірлер мен ханзадалардың мадақтаушысы болды. Ол шамамен 1040 жылы Ғазніде қайтыс болды. «Энциклопедия Ираника» мәліметінше, «ол парсы әдебиеті тарихындағы ең сәтті сарай ақындарының бірі болды». Ол Махмуд билігінің шарықталу кезінде Газнавид сарайында болды. Оның өлеңдерінде әртүрлі сарай оқиғалары, мысалы, ирандық Михраган, Наурыз және Саде мерекелері, Исламның Құрбан айт мерекесі, сондай-ақ Махмудтың 1026 жылы Гуджараттағы Сомнат (Сүмнат) ғибадатханасына жасаған танымал шабуылы суреттелген.

Шығармалары

Фаррухидің қазірге дейін сақталған шығармаларының көп бөлігі – оның диваны (өлеңдер жинағы), онда шамамен 9000 шумақ бар. Банкипоре кітапханасындағы бір құжат Фаррухиді «Шахриярнаме» атты дастанды поэманың авторы деп көрсетеді, бірақ бұл әлі расталған жоқ.